Một ngôi nhà ở quê bỏ trống lâu ngày xuống cấp nhanh hơn nhiều so với nhà có người ở: không khí không lưu thông nên ẩm mốc, mối mọt lan vào gỗ, mái dột không ai phát hiện, cỏ và rêu lấn vào chân tường. Dân gian nói nhà vắng người là nhà "lạnh", thiếu hơi người; quan niệm ấy trùng khớp với những gì người giữ nhà thấy hằng ngày.
Bài này dành cho những gia đình mà cả nhà đã lên thành phố, đi làm ăn xa hoặc ra nước ngoài, nhưng vẫn giữ ngôi nhà ở quê để ngày giỗ Tết về thắp hương. Bài đi qua quan niệm, các việc cần làm trước khi đi, cách nhờ người trông, việc giữ bàn thờ và những dấu hiệu cần về sửa ngay. Các lời về khí, về "nhà lạnh" là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi gia đình; mối mọt và ẩm mốc thì nhìn thấy được.
Quan niệm "nhà cần hơi người"
Trong cách nói của phong thủy, nhà có người ở là nhà có dương khí: tiếng nói, bếp lửa, ánh đèn, cửa mở ra mở vào. Nhà bỏ trống lâu thì âm khí nặng, trở nên lạnh lẽo. Nhiều người lớn tuổi còn dặn con cháu đừng để nhà tối đèn quá lâu, ít nhất thỉnh thoảng phải có người về mở cửa, thắp hương, nấu một bữa cơm.
Đặt cạnh lẽ thường, quan niệm này nói về những thứ rất cụ thể. Khi có người ở, cửa được mở mỗi ngày nên hơi ẩm thoát ra; bếp được đun nên gian bếp khô; người đi lại nên phát hiện sớm chỗ dột, chỗ mối đùn, chỗ nứt. Khi nhà vắng, mọi quá trình hư hỏng ấy diễn ra lặng lẽ, và lúc con cháu về Tết thì đã thành chuyện lớn.
Hiểu như vậy, "giữ hơi người" cho nhà không phải là một nghi lễ, mà là một danh sách việc làm: cho nhà thở, kiểm tra định kỳ, giữ sạch và có người để mắt tới. Những phần dưới đây đi theo đúng thứ tự thời gian: trước khi đi, trong lúc vắng nhà, mỗi lần về thăm, và khi phải quyết chuyện lâu dài.
Việc nên làm trước khi rời nhà dài ngày
Nếu cả nhà sắp đi xa hàng tháng hoặc hàng năm, vài ngày chuẩn bị giúp ngôi nhà đứng vững tới lần về sau:
- Kiểm mái: thay ngói vỡ, bắn lại vít tôn, thông máng xối. Mái dột là nguyên nhân hư hỏng lớn nhất của nhà bỏ trống.
- Dọn sạch đồ ăn, gạo, đồ khô trong nhà để không thu hút chuột, kiến, gián.
- Ngắt điện các thiết bị không dùng, chỉ để lại mạch cho đèn bảo vệ hoặc camera nếu có. Khoá van nước tổng để tránh rò rỉ.
- Kê đồ gỗ, chăn đệm, sách vở cao khỏi nền và cách tường một khoảng để không hút ẩm.
- Xử lý mối trước nếu thấy dấu hiệu đường mối đất trên tường, chân cột; nhờ đơn vị chuyên làm, không tự pha thuốc.
- Để lại vài khe thông gió có lưới chắn ở cửa sổ cao hoặc ô thoáng, thay vì đóng kín bưng mọi cửa.
- Chụp ảnh hiện trạng các phòng để lần sau về so sánh.
- Báo cho trưởng thôn, hàng xóm thân thiết số điện thoại liên lạc và thời gian dự kiến vắng nhà.
Danh sách này không có bước nào mang tính nghi lễ. Nếu gia đình có thói quen thắp hương báo gia tiên trước khi đi xa, việc đó có thể làm trong buổi cuối cùng, sau khi đã dọn dẹp xong.
Giữ bàn thờ khi nhà vắng người
Nhờ người thắp hương ngày rằm, mùng một. Nhiều gia đình nhờ một người họ hàng hoặc hàng xóm tin cậy giữ chìa khoá, thắp hương vào các ngày rằm, mùng một và ngày giỗ. Đây là cách giữ nếp phổ biến nhất ở nông thôn hiện nay.
Thu gọn đồ thờ. Hoa quả, bánh trái không để lại trên bàn thờ khi đi xa vì sẽ hỏng, thu hút côn trùng. Nước trong lọ hoa, chén nước được dọn đi. Đồ thờ có giá trị như lư đồng, đỉnh, sắc phong có thể cất vào tủ khoá.
An toàn hương đèn. Đèn thờ điện để cháy liên tục trong nhà không người là nguy cơ chập cháy. Nếu muốn giữ đèn, dùng loại công suất nhỏ, có ổ cắm hẹn giờ, và nhờ người trông kiểm tra dây điện. Không để hương đang cháy rồi khoá cửa ra về.
Lư hương và tro. Người trông nhà nên rút chân hương định kỳ để lư hương không quá đầy. Việc rút chân hương lớn thường làm vào dịp cuối năm; nhiều gia đình về làm trực tiếp.
Về mức tin. Có người lo bàn thờ không ai thắp hương là "tổ tiên không vui". Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi gia đình. Điều chắc chắn là giữ được nếp thắp hương giúp ngôi nhà có người ra vào thường xuyên, chính là điều giữ nhà khỏi xuống cấp.
Dấu hiệu hư hỏng của nhà bỏ trống và việc cần làm
Khi về thăm nhà hoặc khi người trông nhà báo tin, các dấu hiệu dưới đây cho biết mức độ cần xử lý.
| Dấu hiệu | Nguyên nhân thường gặp | Mức độ | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Mùi mốc khi mở cửa | Nhà đóng kín, ẩm tích tụ | Nhẹ | Mở cửa thông gió vài giờ, phơi đồ vải |
| Vệt ố trên trần, tường | Mái dột, máng xối tắc | Trung bình | Kiểm và sửa mái trước mùa mưa |
| Đường đất nhỏ trên tường, chân cột | Mối đang xâm nhập | Nặng | Gọi đơn vị diệt mối, kiểm toàn bộ đồ gỗ |
| Phân chuột, đồ vật bị gặm | Chuột vào qua khe hở | Trung bình | Bịt lỗ hổng, dọn ổ, vệ sinh kỹ |
| Rêu, cỏ mọc sát chân tường | Nước đọng, không ai dọn | Nhẹ đến trung bình | Phát quang, khơi rãnh thoát nước |
| Vết nứt mới trên tường, nền | Lún, rễ cây, mưa bão | Cần xem kỹ | Nhờ thợ hoặc người làm kỹ thuật đánh giá |
Nếu chỉ về được một hai lần mỗi năm, nên chọn một lần trước mùa mưa bão để sửa mái và một lần dịp Tết để dọn dẹp lớn.
Nhờ người trông nhà: thoả thuận cho rõ
Ở quê, người trông nhà thường là anh em họ hàng hoặc hàng xóm thân. Vì là người quen, nhiều gia đình ngại nói rõ phải làm gì, trả công ra sao, dẫn tới hiểu lầm. Một thoả thuận đơn giản, nói thẳng từ đầu, giữ được cả nhà lẫn tình làng xóm.
Nên nói rõ: bao lâu mở cửa một lần cho thoáng, ngày nào thắp hương, ai được vào nhà, có được dùng sân, vườn hay không. Nếu người trông được hái rau quả trong vườn, dùng sân phơi thóc, hãy nói rõ để không ai phải ngại. Tiền công, quà cáp tuỳ mỗi nhà, nhưng nên có và nên đều đặn.
Nên để lại cho người trông số điện thoại của mấy người trong nhà, sơ đồ đơn giản chỗ cầu dao điện, van nước, và danh sách những việc cần báo ngay như mái dột, cây đổ, có người lạ vào. Nhiều gia đình lắp thêm một camera nhỏ nhìn ra sân và cổng để tự xem từ xa; nếu làm vậy, hãy cho người trông nhà và hàng xóm biết để tôn trọng sự riêng tư của họ.
Cuối cùng, nếu nhà bỏ trống quá lâu mà không ai trông, có gia đình chọn cho người quen thuê hoặc ở nhờ. Có người ở thật sự là cách giữ nhà tốt nhất, miễn là thoả thuận rõ ràng về thời hạn và việc giữ gìn bàn thờ, đồ đạc.
Mỗi lần về thăm: làm gì trong một hai ngày
Những lần về giỗ, về Tết thường ngắn ngày. Một danh sách gọn giúp tận dụng thời gian:
- Mở hết cửa ngay khi tới, cho nhà thông gió trong lúc làm việc khác.
- Đi một vòng quanh nhà, nhìn mái, máng xối, chân tường, đầu kèo; ghi lại chỗ cần sửa.
- Kiểm điện: bật thử từng mạch, xem dây có bị chuột cắn không trước khi dùng thiết bị lớn.
- Mở van nước, xả bỏ phần nước đọng lâu trong ống trước khi dùng.
- Lau dọn bàn thờ, thay hương, thay nước, bày lễ theo nếp nhà.
- Nấu ít nhất một bữa cơm trong nhà; ngoài ý nghĩa đoàn tụ, bếp lửa giúp gian bếp khô.
- Trước khi đi, lặp lại các bước khoá van, ngắt điện, dọn đồ ăn.
Người xưa nói về nhà phải "đỏ lửa", có lẽ chính vì những lý do giản dị như vậy. Một ngôi nhà được mở cửa, nấu cơm, quét dọn đều đặn mỗi lần con cháu về thì hiếm khi xuống cấp nhanh, dù phần lớn thời gian trong năm vẫn khoá cửa.
Giữ hay bán, cho thuê: một quyết định không chỉ là phong thủy
Đến một lúc nào đó, nhiều gia đình phải hỏi có nên tiếp tục giữ ngôi nhà ở quê không. Câu hỏi này đụng tới tình cảm, tới nơi thờ cúng tổ tiên, tới đất hương hoả, và tới chi phí giữ gìn thật. Phong thủy không trả lời được nó.
Có vài hướng thường gặp: giữ nguyên và nhờ người trông; cải tạo một phần thành nhà thờ nhỏ, phần còn lại cho thuê hoặc để họ hàng ở; chuyển bàn thờ về nhà người con trưởng và bán nhà; hoặc tặng cho một người trong họ ở lại quê. Mỗi hướng đều có người chọn và đều có lý.
Khi bàn chuyện này, nên có mặt đủ những người có quyền lợi và trách nhiệm với ngôi nhà: anh chị em, đôi khi cả các cụ trong họ nếu nhà có bàn thờ chung. Ghi lại điều đã thống nhất, ai lo phần sửa chữa, ai giữ giấy tờ đất. Quyết định chậm nhưng có đủ người đồng thuận thường bền hơn quyết định nhanh của một người.
Điều nên tránh là để ngôi nhà rơi vào tình trạng không ai quyết, không ai sửa, xuống cấp tới mức nguy hiểm. Một mái ngói cũ sụp trong bão có thể làm bị thương người qua lại. Nếu gia đình chưa thể quyết, ít nhất hãy giữ cho nhà an toàn và gọn gàng; đó cũng là cách tôn trọng ngôi nhà của ông bà.
Câu hỏi thường gặp
Nhà bỏ trống lâu ngày có bị coi là xấu theo phong thủy không?
Theo quan niệm, nhà vắng người lâu thiếu dương khí, trở nên lạnh. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Về thực tế, nhà không người ở xuống cấp nhanh vì ẩm, mối, dột không ai phát hiện, nên dù tin hay không, nhà vẫn cần được chăm.
Bao lâu nên mở cửa nhà trống một lần?
Càng thường xuyên càng tốt; nhiều gia đình nhờ người trông mở cửa mỗi tuần một hai lần, mỗi lần vài giờ. Mùa nồm ẩm ở miền Bắc nên mở vào những ngày khô ráo, tránh mở khi trời đang nồm khiến hơi nước đọng thêm vào nhà.
Có nên để đèn bàn thờ sáng suốt khi nhà không có người?
Không nên để đèn điện cháy liên tục không người kiểm tra vì nguy cơ chập cháy. Nếu muốn, dùng đèn công suất nhỏ với ổ hẹn giờ và nhờ người trông kiểm dây điện. Tuyệt đối không để hương đang cháy rồi khoá cửa.
Có cần làm lễ khi về lại ngôi nhà bỏ trống lâu năm không?
Một số gia đình thắp hương báo gia tiên, có nơi làm thêm lễ nhỏ trước khi ở lại lâu dài, đây là tập quán, mức tin tuỳ mỗi nhà. Việc nên làm chắc chắn là kiểm mái, điện, nước và dọn dẹp sạch trước khi dọn vào ở.
Làm sao chống mối cho nhà gỗ khi không có người ở?
Nên nhờ đơn vị chuyên diệt mối xử lý phòng trước khi rời nhà và kiểm lại định kỳ. Kê đồ gỗ khỏi nền, giữ nhà thông thoáng, dọn gỗ mục, lá cây quanh chân tường. Không tự pha hoá chất diệt mối vì dễ gây hại cho người và vật nuôi.
Cho người khác ở nhờ nhà thờ có được không?
Nhiều gia đình cho họ hàng hoặc người quen ở nhờ để có người giữ nhà, giữ hương khói. Nên thoả thuận rõ về khu vực thờ, đồ đạc, thời hạn và việc sửa chữa. Với nhà có bàn thờ tổ tiên của cả họ, nên hỏi ý kiến những người lớn trong họ.