Mặt bằng nhà cấp 4 có gian thờ ở giữa xếp theo một trục: gian giữa làm nơi thờ kiêm tiếp khách, hai bên là phòng ngủ, phía sau là bếp và chỗ tắm, nối bằng một hành lang hoặc lối đi ngang. Đây là cách nhiều gia đình ở quê giữ lại nếp nhà ba gian của ông bà trong một ngôi nhà gạch hiện đại có đủ phòng riêng.
Bài này đi qua từng vùng của mặt bằng: gian giữa rộng bao nhiêu, phòng ngủ nào cho ai, bếp và nhà tắm đặt sau hay đặt bên, lối đi chạy thế nào để không cắt ngang chỗ thờ. Có hai phương án mẫu theo ví dụ giả định để bạn đối chiếu với đất nhà mình. Các điều gọi là kiêng hay nên đều là quan niệm dân gian, mức tin tuỳ mỗi người; bài chú thích lý do thực tế bên cạnh.
Vì sao nhiều nhà quê vẫn giữ gian thờ ở giữa
Nhà truyền thống ở đồng bằng Bắc Bộ và một phần miền Trung lấy gian giữa làm nơi đặt bàn thờ gia tiên, hai gian bên để ở và cất đồ. Khi chuyển sang nhà gạch mái bằng hay mái Thái, nhiều gia đình không muốn mất trục ấy: ngày giỗ, ngày Tết con cháu tụ về vẫn cần một không gian đủ rộng, nhìn thẳng vào bàn thờ, có sân trước để trải chiếu.
Giữ gian thờ ở giữa còn có lợi cho bố cục. Ngôi nhà có một tâm rõ ràng, hai bên cân đối, mặt tiền đối xứng, người xây cũng dễ làm. Phong thủy coi trục giữa là chỗ "tụ khí" của nhà; nói theo kiến trúc, đó là không gian chung đặt ở vị trí trung tâm, nối được mọi phòng mà không ai phải đi xuyên qua phòng ngủ của người khác.
Không phải nhà nào cũng cần làm vậy. Gia đình trẻ ở riêng, hoặc nhà đã có từ đường của dòng họ ở gần, có thể đặt bàn thờ ở phòng riêng nhỏ và dùng gian giữa làm phòng sinh hoạt. Bài này dành cho trường hợp gia đình muốn gian giữa kiêm cả hai việc.
Kích thước tham khảo cho từng vùng
Các con số dưới đây là khoảng thường gặp ở nhà cấp 4 nông thôn, không phải tiêu chuẩn. Chúng giúp bạn ước xem mảnh đất có đủ chỗ cho phương án gian giữa hay không.
| Vùng | Chiều rộng hay gặp | Chiều sâu hay gặp | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Gian giữa (thờ + khách) | Khoảng 3,6 – 4,5 m | Khoảng 4,5 – 6 m | Đủ chỗ bàn thờ sát tường sau và bộ bàn ghế phía trước |
| Phòng ngủ hai bên | Khoảng 3 – 3,6 m mỗi phòng | Bằng gian giữa hoặc ngắn hơn | Một giường đôi, tủ áo, lối đi quanh giường |
| Hiên trước | Chạy suốt mặt tiền | Khoảng 1,2 – 2,4 m | Che nắng mưa cho cả dãy cửa |
| Hành lang hoặc lối ngang | Khoảng 0,9 – 1,2 m | Chạy sau các phòng | Nối phòng ngủ với khu sau mà không qua gian thờ |
| Bếp và ăn | Khoảng 3 – 4 m | Khoảng 3 – 4 m | Có cửa sổ hoặc quạt hút ra vườn |
| Tắm và vệ sinh | Khoảng 1,5 – 2,2 m | Khoảng 2 – 2,5 m | Đặt góc sau, xa tường sau bàn thờ |
Ví dụ giả định: mảnh đất rộng 12 m, trừ hai bên mỗi bên một mét để thoáng, còn 10 m. Gian giữa 4 m, mỗi phòng ngủ 3 m là vừa khít. Nếu đất chỉ rộng 8 m, bạn sẽ phải bỏ một phòng ngủ bên hoặc chuyển phòng ngủ ra phía sau.
Gian giữa: những điều nên giữ
Tường sau bàn thờ kín. Bàn thờ tựa vào một bức tường đặc, không có cửa sổ phía sau, không có nhà vệ sinh hay bếp ngay sau lưng. Phong thủy gọi là "có chỗ tựa"; về thực tế, tường kín giữ cho khu thờ khô, không bị nắng chiếu ngược và không dính mùi.
Cửa chính thẳng bàn thờ nhưng có khoảng đệm. Cửa giữa mở ra sân là nếp cũ. Để khói hương không bị gió lùa tắt và người ngoài ngõ không nhìn thẳng vào bàn thờ, nhiều nhà đặt bộ bàn ghế khách ở giữa hoặc dùng một bức hoành phi, một tấm rèm mỏng làm lớp đệm.
Không biến gian giữa thành lối đi chung. Nếu mọi người đi từ phòng ngủ xuống bếp đều phải băng qua trước bàn thờ, gian giữa sẽ thành hành lang. Lối ngang phía sau giải quyết chuyện này.
Trần gian giữa có thể cao hơn hai bên. Nhiều nhà mái Thái làm trần gian giữa cao hơn để thoáng khói hương và tạo cảm giác trang trọng. Đây là chuyện thẩm mỹ, không bắt buộc.
Không treo gác xép ngay trên bàn thờ. Dân gian kiêng để đồ đạc, gác xép đè trên chỗ thờ. Lý do thực tế là bụi rơi và khó lau dọn khu thờ.
Phòng ngủ hai bên: ai ở phòng nào
Theo nếp xưa, gian bên trái (nhìn từ trong nhà ra) thường dành cho người lớn tuổi hoặc chủ nhà, gian bên phải cho con cháu. Quan niệm này dựa vào thứ bậc tả trên hữu dưới, mức tin tuỳ mỗi gia đình. Nhiều nhà hiện đại xếp theo chuyện khác: phòng nào mát hơn cho ông bà, phòng nào gần nhà vệ sinh hơn cho người hay dậy đêm.
Nếu nhà có ông bà lớn tuổi, phòng của họ nên có đường đi ngắn và bằng phẳng tới chỗ vệ sinh, không có bậc cao, có công tắc đèn ngay cạnh giường. Đây là phần an toàn, đáng ưu tiên hơn mọi quan niệm về hướng giường.
Cửa phòng ngủ không nên mở thẳng ra gian thờ ở vị trí người nằm trên giường nhìn thẳng vào bàn thờ. Cách làm phổ biến là mở cửa phòng ngủ ra hành lang phía sau hoặc ở góc sát hiên, để người ngủ có riêng tư và gian giữa giữ được sự trang nghiêm khi có khách.
Nhà cần ba phòng ngủ thì phòng thứ ba thường đặt ở phía sau, cạnh bếp, hoặc biến mặt bằng thành hình chữ L với một cánh ngang. Đừng cố nhét ba phòng vào mặt tiền hẹp làm gian giữa bị bóp lại; gian giữa hẹp quá thì mất ý nghĩa của cả phương án.
Phía sau nhà: bếp, ăn, tắm và lối ra vườn
Khu phía sau là nơi dễ rối nhất vì gom nhiều thứ có nước, lửa, mùi. Một trình tự sắp xếp hay dùng:
- Xác định hướng gió chính mùa hè. Khu bếp và vệ sinh nên ở phía cuối gió so với phòng ngủ.
- Đặt bếp ở một góc sau, có cửa ra vườn hoặc sân sau để mang củi, rau, rác ra vào không qua nhà chính.
- Đặt nhà tắm và vệ sinh ở góc sau còn lại hoặc cạnh bếp, không nằm thẳng sau bàn thờ. Nếu buộc phải nằm phía sau gian giữa, ngăn bằng một lớp kho hoặc hành lang.
- Chừa khoảng ăn cơm giữa bếp và gian giữa. Nhiều nhà quê ăn ở nhà dưới; nhà gộp một khối thì bàn ăn nằm ngay sau gian giữa là tiện.
- Làm cửa hậu lệch sang một bên so với cửa chính, để gió đối lưu được mà không xuyên thẳng một đường.
- Bố trí ống thoát nước, bể phốt ở phía sau, xa giếng và xa chỗ đặt bàn thờ.
Trình tự này giữ được tinh thần "trước tĩnh sau động" của nhà quê: phía trước trang nghiêm, phía sau là việc nhà.
Hai phương án mẫu theo ví dụ giả định
Hai phương án dưới đây là ví dụ giả định, giúp bạn hình dung trước khi làm việc với người vẽ thiết kế.
- Phương án một khối (đất rộng khoảng 12 m, sâu khoảng 20 m): hiên trước chạy suốt mặt tiền; gian giữa 4 m làm thờ và tiếp khách; hai phòng ngủ 3 m hai bên; một hành lang ngang phía sau; khu sau gồm bếp và ăn ở góc phải, tắm và vệ sinh ở góc trái, kho nhỏ đệm giữa. Ưu điểm: gọn, một mái, xây nhanh. Nhược điểm: bếp gần phòng ngủ, cần quạt hút tốt.
- Phương án nhà chính cộng nhà dưới (đất rộng khoảng 15 m): nhà chính chỉ có gian giữa và hai phòng ngủ; nhà dưới nằm vuông góc ở một bên sân, chứa bếp, ăn, tắm, kho. Hai khối nối bằng một mái hiên. Ưu điểm: tách hẳn khói, mùi, ồn khỏi nhà chính, đúng nếp quê. Nhược điểm: tốn đất, đi lại trời mưa phải qua hiên.
- Chỗ chung của hai phương án: gian giữa luôn có tường sau kín, cửa chính mở ra sân, không ai phải đi xuyên qua gian thờ để vào phòng ngủ.
Khi đưa đề bài cho người vẽ thiết kế, bạn chỉ cần nêu bốn ý: gian giữa để thờ và tiếp khách, số phòng ngủ, bếp trong hay tách, và hướng gió chính. Phần còn lại để họ giải bằng kỹ thuật.
Năm lỗi hay gặp khi chia phòng nhà cấp 4 có gian thờ
Bóp gian giữa để thêm phòng. Mặt tiền có hạn mà muốn đủ ba phòng ngủ, nhiều nhà thu gian giữa còn khoảng ba mét. Kết quả là ngày giỗ không đủ chỗ trải chiếu, bàn thờ sát bộ bàn ghế khách. Thà chuyển một phòng ngủ ra sau còn hơn làm gian giữa chật.
Đặt nhà vệ sinh ngay sau tường bàn thờ. Lỗi này thường do muốn gom đường ống vào giữa nhà cho gọn. Ngoài lời kiêng của dân gian, tường chung với khu ướt rất dễ thấm, sau vài mùa mưa nồm là mảng tường sau bàn thờ loang ố.
Cửa phòng ngủ mở thẳng vào gian thờ. Người trong phòng thiếu riêng tư, khách ngồi ở gian giữa nhìn thẳng vào giường. Mở cửa ra lối đi phía sau hoặc lệch sát góc là đủ.
Quên lối đi riêng ra khu sau. Không có hành lang, mọi người phải đi qua trước bàn thờ để xuống bếp, nhất là ban đêm. Một lối ngang rộng khoảng một mét giải quyết được chuyện này mà không tốn nhiều diện tích.
Làm hiên quá nông. Hiên dưới một mét thì mưa hắt thẳng vào cửa gian giữa, nắng chiều rọi lên bàn thờ. Nhà quê có đất, nên dành cho hiên một chiều sâu đủ để che và ngồi được.
Câu hỏi thường gặp
Gian thờ ở giữa có cần tường ngăn với phòng khách không?
Không bắt buộc. Nhiều nhà quê để bàn thờ và bộ bàn ghế khách chung một gian vì đó là nếp cũ. Nếu muốn tách, có thể dùng vách gỗ thấp, tủ thờ hoặc bức hoành phi làm lớp ngăn mềm mà gian vẫn thông thoáng.
Có nên làm gác thờ trên gian giữa của nhà cấp 4 không?
Gác thờ treo cao giúp tiết kiệm chỗ nhưng khó lau dọn và thắp hương với người lớn tuổi. Nhà cấp 4 thường đủ chỗ đặt bàn thờ trên sàn, nên ưu tiên cách này. Gác thờ hợp hơn với nhà nhỏ hoặc gian quá hẹp.
Nhà vệ sinh có được nằm cạnh phòng ngủ ở nhà cấp 4 không?
Được, và với người lớn tuổi thì còn nên. Điều cần là có thông gió tốt, cửa không mở thẳng vào đầu giường và không chung tường với bàn thờ. Quan niệm kiêng vệ sinh gần chỗ ngủ chủ yếu xuất phát từ mùi và ẩm.
Mặt tiền hẹp dưới tám mét có giữ gian thờ ở giữa được không?
Khó giữ đủ ba gian. Bạn có thể chuyển phòng ngủ ra phía sau, giữ phía trước là gian thờ kiêm khách, hoặc đặt bàn thờ ở một phòng nhỏ sau phòng khách. Gian giữa bị bóp quá hẹp sẽ chật vào ngày giỗ Tết.
Có cần tính mặt bằng theo bát trạch không?
Bát trạch là một trường phái, mức tin tuỳ mỗi người. Nếu gia đình muốn, có thể đặt bếp và vệ sinh ở các phương mà trường phái này coi là xấu, giữ cửa và phòng ngủ ở phương tốt. Nhưng hãy giữ trước các điều kiện thông gió, ánh sáng và đi lại.
Phòng ngủ của ông bà nên đặt bên trái hay bên phải gian thờ?
Theo nếp tả trên hữu dưới, nhiều nhà chọn bên trái nhìn từ trong ra. Đây là quan niệm thứ bậc, mức tin tuỳ mỗi gia đình. Điều quan trọng hơn là phòng đó mát, yên, gần nhà vệ sinh và không có bậc cao.