Án sơn là gò đồi thấp ở gần, ngay phía trước ngôi nhà hoặc ngôi mộ, như cái án thư đặt trước mặt người ngồi; triều sơn là các núi cao hơn ở xa phía trước, như đang chầu về; lạc sơn (còn gọi chẩm sơn) là núi ở phía sau để tựa lưng. Ba thuật ngữ này thuộc phái hình thế, mô tả những gì người ngồi trong nhà nhìn thấy ở phía trước và có sau lưng.
Ở thành phố, người hành nghề thường "dịch" án sơn thành dãy nhà thấp hoặc bức tường gần trước mặt, triều sơn thành các toà cao ở xa, lạc sơn thành toà nhà hoặc khối đặc phía sau. Bài này giải thích từng khái niệm, hình dạng được coi là đẹp, chỗ hay hiểu lầm và cách dùng cho thực tế, với lưu ý rằng mọi nhận định tốt xấu đều là quan niệm.
Chữ án, chữ triều, chữ lạc nghĩa là gì
Chữ "án" ở đây là cái án, cái bàn thấp đặt trước mặt người ngồi, như án thư của người đọc sách hay án hương trước bàn thờ. Án sơn vì vậy phải thấp, gần, nằm ngang trước mặt, không che hết tầm nhìn. Nếu ví ngôi nhà là một người ngồi, án sơn là cái bàn để tựa tay, còn khoảng giữa người và bàn chính là minh đường.
Chữ "triều" là chầu, như quan lại chầu về triều đình. Triều sơn là những núi ở xa hơn án sơn, thường cao hơn, xếp lớp phía trước như đang hướng về ngôi nhà. Nhiều sách phân biệt thêm: án sơn là núi gần và thấp, triều sơn là núi xa và cao; có sách gọi chung cả hai là "triều án".
Chữ "lạc" (có sách viết "lạc sơn", có sách gọi "chẩm sơn" nghĩa là núi gối đầu) chỉ núi phía sau huyệt, gần với khái niệm Huyền vũ. Ý chung là có chỗ dựa lưng. Trong đời sống, người Việt hay nói "nhà có chỗ tựa", "lưng có núi" để diễn đạt cùng một ý, không cần biết thuật ngữ.
Phân biệt ba loại núi
Bảng so sánh vị trí, chiều cao và hình dạng được coi là đẹp theo phái hình thế.
| Tiêu chí | Án sơn | Triều sơn | Lạc sơn (chẩm sơn) |
|---|---|---|---|
| Vị trí | Phía trước, gần | Phía trước, xa | Phía sau |
| Chiều cao mong muốn | Thấp, ngang tầm ngực hoặc mày khi nhìn từ nhà | Cao hơn án sơn, nhiều lớp | Cao hơn nhà, đầy đặn |
| Hình được coi là đẹp | Tròn, phẳng ngang, mềm | Xếp lớp, hướng về nhà | Dày, vững, thoải về phía nhà |
| Hình bị coi là không đẹp | Quá cao, quá gần, nhọn, lởm chởm | Quay lưng, đổ nghiêng đi | Dựng đứng, nứt lở, nghiêng đổ |
| Ở đô thị hay hiểu là | Dãy nhà thấp, tường rào đối diện | Cụm cao tầng ở xa | Toà nhà cao hơn phía sau |
Lý do thực tế đằng sau tiêu chí khá rõ: vật phía trước quá cao, quá gần sẽ che nắng, chắn gió, gây cảm giác bị ép. Vật phía sau dựng đứng, nứt lở là nguy cơ sạt đất thật. Vật xa phía trước chỉ ảnh hưởng tới tầm nhìn và cảnh quan, nên dù theo quan niệm triều sơn quan trọng, về thực tế nó ít tác động trực tiếp tới sinh hoạt.
Án sơn trong quy hoạch cổ: ví dụ kinh thành Huế
Ví dụ hay được nhắc nhất ở Việt Nam là kinh thành Huế. Nhiều tài liệu nghiên cứu và giới thiệu di sản đều nêu núi Ngự Bình phía nam sông Hương được chọn làm tiền án (án sơn) cho kinh thành, sông Hương chảy ngang phía trước đóng vai minh đường thủy, hai cồn nhỏ trên sông là cồn Hến và cồn Dã Viên được ví với Thanh long và Bạch hổ. Ngự Bình là một quả đồi thấp, đỉnh tương đối bằng, đúng kiểu "án hình bàn" mà sách hình thế ưa chuộng.
Điều đáng chú ý là kinh thành Huế không quay mặt chính Nam mà lệch theo trục sông và núi Ngự Bình. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng người xây dựng đã ưu tiên hình thế thực địa hơn là quy tắc hướng tuyệt đối. Đây là một minh hoạ tốt cho thấy án sơn trong quy hoạch cổ trước hết là một yếu tố cảnh quan và bố cục, giúp tạo trục nhìn trang trọng từ hoàng thành ra phía trước.
Ở quy mô nhỏ hơn, nhiều lăng mộ, đình chùa cũng chọn một gò thấp hoặc một hồ nước trước mặt làm điểm nhìn. Khi tham quan các di tích này, bạn có thể thử đứng ở cửa chính nhìn ra để thấy án và triều theo cách người xưa sắp đặt. Việc đó giúp hiểu thuật ngữ hơn mọi định nghĩa trên giấy.
Hình án sơn hay được nhắc trong sách
Án hình yên ngựa, hình bàn. Đỉnh bằng, hai đầu hơi nhô. Được coi là đẹp vì ngang, ổn định, không chĩa vào nhà.
Án hình bút, hình ấn. Gò nhọn như ngòi bút, gò vuông như con dấu. Sách cổ hay gắn với chuyện học hành, quan chức; đây là cách liên tưởng của văn hoá khoa cử, nên hiểu như giai thoại.
Án quá cao, gọi là áp án. Vật trước mặt cao hơn hoặc ngang nhà, sát cửa. Theo quan niệm là ép, bức. Về thực tế là mất sáng, bí gió.
Án quay lưng, đổ đi. Gò nghiêng hẳn ra ngoài, như quay lưng lại. Theo quan niệm là vô tình; trong thực tế chủ yếu là cảm giác cảnh quan rời rạc.
Án nhiều lớp, gọi là trùng án. Phía trước có hai ba lớp gò thấp xếp tầng, lớp sau cao hơn lớp trước. Sách hình thế đánh giá cao kiểu này vì tạo chiều sâu cảnh quan; về thực tế, nhiều lớp thấp dần về phía nhà giúp gió vào nhà dịu hơn, tầm nhìn có điểm dừng mà không bị chắn hẳn.
Án lệch sang một bên. Gò không nằm chính giữa phía trước mà lệch sang trái hoặc phải. Nhiều người hành nghề cho rằng có thể chỉnh nhẹ hướng cửa để "nhìn" vào án. Cách làm này chỉ nên cân nhắc khi không ảnh hưởng tới công năng và kết cấu.
Không có án. Trước mặt mở toang ra xa. Theo quan niệm là khí dễ tán; về thực tế là đón gió mạnh trực diện. Một hàng cây, một bức tường rào thấp có thể đóng vai án.
Áp vào nhà phố và chung cư
Khi dịch sang đô thị, nhiều người hành nghề lấy dãy nhà đối diện bên kia đường làm án sơn. Dãy nhà ấy thấp hơn hoặc ngang nhà mình, cách một khoảng đường thì được coi là án vừa phải. Nếu đối diện là một toà cao tầng sát đường, nhìn ra chỉ thấy tường kính cao vút, đó là trường hợp hay bị gọi là "áp án".
Đánh giá thực tế trong trường hợp áp án là: ánh sáng có bị chặn không, có bị phản xạ nắng từ mặt kính đối diện chiếu vào không, tầm nhìn có quá bức bối không. Ánh sáng phản chiếu từ mặt kính toà cao có thể làm nóng và chói, đây là vấn đề có thật, xử lý bằng rèm, kính dán phim, cây xanh ở ban công. Không cần tới các vật "trấn" để "đẩy" toà nhà đối diện.
Với chung cư, triều sơn hay được hiểu là cảnh nhìn ra từ ban công: các toà cao ở xa, núi xa, mặt hồ. Lạc sơn là phần lõi toà nhà, khối thang máy phía sau căn hộ. Căn hộ ở tầng quá cao so với các công trình xung quanh, trước sau đều trống, theo phái hình thế là "cô phong" — đỉnh núi trơ trọi chịu gió. Thực tế là gió mạnh, cần chú ý cửa kính và an toàn ban công.
Những hiểu lầm hay gặp
Vì án sơn, triều sơn nghe có vẻ rất "cao siêu", nhiều lời khuyên bị thổi phồng:
- Nhà nào cũng phải có núi trước, núi sau. Không phải. Đồng bằng sông Cửu Long, nhiều vùng ven biển gần như không có núi; sách cổ cũng có phép xem riêng cho đất bằng, chú trọng dòng nước thay cho núi.
- Án sơn càng cao càng tốt. Ngược lại: án cao quá, gần quá bị coi là ép. Án đẹp là thấp, vừa phải.
- Phải đặt tượng núi, non bộ trước nhà để làm án. Không có cơ sở bắt buộc. Một bức tường rào thấp, hàng cây, bồn hoa đã đủ làm vật ngăn khoảng thoáng theo cách hiểu này.
- Toà nhà đối diện "phạm" nhà mình nên phải dọn đi. Không ai có quyền yêu cầu nhà bên cạnh dời đi vì phong thủy, và cũng không cần. Xử lý ở phía nhà mình bằng bài trí và vật liệu.
- Thấy núi đá nhọn là xấu. Đá vôi Ninh Bình, Hà Giang cũ (nay thuộc Tuyên Quang), Cao Bằng có nhiều đỉnh nhọn; người dân sống ở đó bao đời. Hình núi chỉ là một tiêu chí trong quan niệm, không quyết định chất lượng sống.
Dùng ba khái niệm này khi chọn đất, chọn nhà
Khi đi xem đất ở vùng đồi núi hay ven đô, ba khái niệm này giúp bạn nhìn quanh có hệ thống: phía sau có chỗ tựa vững hay là taluy dựng đứng; phía trước gần có gì, có quá cao không; phía xa có cảnh gì. Hãy chụp ảnh bốn phía từ chỗ dự định đặt cửa chính, vào nhiều giờ khác nhau trong ngày, để thấy nắng và bóng đổ.
Ví dụ giả định: một lô đất ở vùng ven đô Lâm Đồng tựa vào một sườn đồi phía sau, trước mặt là một gò thấp, xa hơn là dãy núi xanh. Theo phái hình thế, đây là thế có lạc sơn, có án, có triều. Về thực tế, người mua vẫn phải kiểm tra sườn đồi phía sau có nguy cơ sạt lở mùa mưa không, có cần kè, có rãnh thoát nước không, và pháp lý lô đất có phải đất ở hay không.
Thuật ngữ giúp bạn đặt câu hỏi, nhưng an toàn địa chất, kết cấu móng, giấy phép xây dựng mới là những thứ quyết định. Nói đất có án sơn đẹp hay triều sơn đẹp là nói theo quan niệm phong thủy, mức tin tuỳ mỗi người; còn sườn đồi sạt hay không thì phải hỏi kỹ sư địa chất.
Câu hỏi thường gặp
Án sơn và triều sơn khác nhau thế nào?
Án sơn ở gần và thấp, như cái bàn trước mặt người ngồi. Triều sơn ở xa hơn, thường cao hơn và nhiều lớp, như đang chầu về. Có sách gọi chung là triều án. Khi đọc, bạn chú ý khoảng cách và chiều cao là phân biệt được.
Nhà ở đồng bằng không có núi thì xét án sơn thế nào?
Phép xem đất bằng trong sách cổ chú trọng dòng nước và độ cao thấp của mặt đất hơn là núi. Người hành nghề hiện đại thường lấy dãy nhà, hàng cây, bờ đê phía trước làm án. Không có án sơn không có nghĩa là đất xấu, đó chỉ là một tiêu chí trong nhiều tiêu chí.
Toà nhà cao đối diện nhà mình có phải là áp án không?
Theo cách nói của phái hình thế thì có thể gọi như vậy khi toà nhà cao hơn hẳn và sát trước mặt. Về thực tế, bạn nên kiểm tra ánh sáng bị chặn bao nhiêu, nắng phản xạ từ kính có chiếu vào không, rồi xử lý bằng rèm, phim kính, cây xanh.
Lạc sơn và Huyền vũ có phải là một không?
Gần nghĩa nhau. Huyền vũ là tên gọi phía sau trong bộ tứ linh, còn lạc sơn hay chẩm sơn là tên gọi cụ thể ngọn núi làm chỗ tựa phía sau. Trong nhiều tài liệu phổ thông, hai từ được dùng thay cho nhau khi nói về chỗ dựa lưng của ngôi nhà.
Có nên đắp gò, xây tường cao để tạo án sơn không?
Không nên đắp gò hay xây tường quá cao chỉ vì quan niệm, vì dễ chắn nắng, cản thoát nước và có thể vi phạm quy định xây dựng hàng rào. Nếu trước nhà quá trống, một tường rào thấp hoặc hàng cây vừa phải là đủ để tạo giới hạn khoảng thoáng.
Án sơn hình bút có giúp con cái học giỏi không?
Đây là liên tưởng trong văn hoá khoa cử cũ, gắn hình núi với bút, ấn, nên nên hiểu như giai thoại. Không có cơ sở nào cho thấy hình núi trước nhà quyết định việc học. Góc học tập đủ sáng, yên tĩnh và thói quen học đều đặn mới là những thứ đáng chăm.