Với nhà cấp 4 ở quê, cốt nền nên tính từ mặt đường làng dự kiến chứ không phải mặt đường hôm nay: nền nhà cao hơn sân, sân cao hơn ngõ, đủ để nước mưa luôn chảy ra ngoài, kể cả khi đường được đổ bê tông nâng thêm vài lần nữa. Chiều cao tường và nóc mái thì tính theo chuyện chống nóng, thông gió và tỉ lệ với mặt tiền, không cần cao vượt hàng xóm.
Phong thủy có nhiều lời về nhà "lùn" và nhà "chổng": nhà thấp dưới đường bị coi là "nước dồn vào", nhà cao vống giữa xóm bị coi là "cô phong", đứng trơ trọi hứng gió. Bài này giải nghĩa các quan niệm đó, kèm lý do thực tế, rồi đưa một cách tính từng bước theo ví dụ giả định. Các lời gọi tốt xấu đều là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; phần nước mưa và nhiệt độ thì đo được.
Vì sao cốt nền là chuyện lớn nhất của nhà một tầng
Nhà nhiều tầng có thể chịu được nền hơi thấp vì phòng ngủ ở trên cao. Nhà cấp 4 thì mọi thứ nằm ở tầng trệt: giường, tủ, bàn thờ, bếp. Chỉ một lần nước tràn qua ngưỡng cửa là ướt cả nhà. Đó là lý do người làm nhà ở quê thường hỏi về nền trước cả chuyện hướng.
Phong thủy nhìn nền nhà qua cặp khái niệm thủy và khí: nước nên chảy qua trước nhà rồi đi, không nên dồn vào và đọng lại. Một ngôi nhà thấp hơn sân và đường thì nước làm đúng điều ngược lại. Quan niệm gọi đó là "tụ thủy hướng nội" theo nghĩa xấu, thực tế gọi là ngập và ẩm chân tường.
Ở nông thôn Việt Nam, đường làng được nâng cấp nhiều đợt: từ đường đất lên gạch, rồi bê tông, rồi bê tông chồng thêm lớp mới. Mỗi đợt mặt đường cao thêm. Một ngôi nhà xây vừa khít với mặt đường năm nay, mười năm sau có thể đã thấp hơn đường. Rất nhiều nhà ở đồng bằng sông Hồng và miền Trung đã phải đập nền làm lại chỉ vì lý do này.
Giải nghĩa các quan niệm về nhà thấp, nhà cao
"Nhà thấp hơn đường là nước chảy vào." Quan niệm cho rằng của cải trôi vào rồi không thoát được, hoặc ngược lại là khí xấu dồn xuống. Phần thực tế đơn giản hơn: nước mưa từ đường chảy vào sân, vào nhà. Đây là điều đáng sửa bất kể bạn tin phong thủy tới đâu.
"Nhà cao vống giữa xóm là cô phong." Phong thủy chuộng nhà có hàng xóm và cây cối bao quanh, không đứng trơ trọi. Một ngôi nhà cấp 4 nền tôn cao gần một mét giữa các nhà thấp hơn sẽ hứng gió bão nhiều hơn và trông chênh vênh. Đây là quan niệm thẩm mỹ – khí hậu, mức tin tuỳ mỗi người.
"Tiền thấp hậu cao." Mặt trước thấp, phía sau cao. Áp vào cốt nền, nghĩa là sân trước thấp hơn nền nhà, khu sau như nhà dưới hay vườn không nên cao hơn nhà chính đến mức nước dồn ngược vào.
"Nhà không được cao hơn nhà thờ họ, đình làng." Một số làng có lời kiêng xây nhà ở cao vượt các công trình chung của làng, họ. Đây là nếp ứng xử cộng đồng; nhà cấp 4 hiếm khi gặp vấn đề này, nhưng nếu đất bạn sát đình, chùa, nhà thờ họ thì nên hỏi các cụ trong làng.
"Ngưỡng cửa phải có bậc." Nhà quê thường có bậc thềm từ sân lên hiên và một ngưỡng cửa nhỏ. Ngoài ý nghĩa ranh giới trong – ngoài, bậc và ngưỡng chặn nước tràn, bụi, côn trùng. Với nhà có người già, bậc nên thấp, đều, có tay vịn.
Tính cốt nền từng bước theo ví dụ giả định
Ví dụ giả định: đường bê tông trước nhà cao hơn mặt đất vườn khoảng 30 cm; xã cho biết vài năm tới có thể đổ thêm một lớp khoảng 15 – 20 cm. Cách tính:
- Lấy mặt đường dự kiến làm mốc: 30 + 20 = 50 cm so với mặt đất vườn hiện tại.
- Cho ngõ hoặc lối xe từ đường vào sân dốc lên nhẹ, để nước trên đường không tràn vào. Mặt sân cao hơn mặt đường dự kiến một chút, ví dụ thêm 10 cm.
- Sân dốc ra phía ngõ, độ dốc vừa đủ để nước chảy, không làm phẳng tuyệt đối.
- Nền nhà cao hơn mặt sân khoảng hai đến ba bậc thềm. Nếu mỗi bậc khoảng 15 cm thì nền cao hơn sân khoảng 30 – 45 cm.
- Cộng lại: nền nhà cao hơn đất vườn hiện tại khoảng 90 – 105 cm. Phần tôn này phải được đắp và lu lèn từng lớp, không đổ một lần.
- Kiểm với nhà hai bên: nếu nền bạn cao hơn hẳn họ, cần tính rãnh thoát nước riêng để nước từ sân bạn không chảy sang đất hàng xóm.
Con số cụ thể của mỗi nhà khác nhau. Hãy nhờ thợ dùng ống nước hoặc máy cân bằng đo cao độ thật trước khi đắp nền; nhắm bằng mắt rất dễ sai vài chục phân trên một mảnh đất rộng.
Chiều cao tường, trần và nóc: cao vừa để mát
Nhà cấp 4 mái ngói hoặc mái Thái thường có tường bao cao khoảng ba mét rưỡi tới gần bốn mét tính từ nền, phía trên là trần và khoang mái. Tường quá thấp làm phòng bí, nóng vì không khí nóng không có chỗ bốc lên; tường quá cao thì tốn vật liệu và nhà trông "chổng" so với mặt tiền.
Trần nhà đóng một vai trò lớn hơn người ta nghĩ. Khoang trống giữa trần và mái là lớp đệm nhiệt; nếu có lỗ thông gió ở hai đầu hồi, không khí nóng dưới mái sẽ thoát ra. Nhiều nhà cấp 4 ở quê bỏ trần cho rẻ rồi phải lắp thêm quạt, điều hoà. Với mái tôn, trần hoặc lớp cách nhiệt gần như bắt buộc nếu muốn ngủ trưa được.
Nóc mái cao hay thấp tuỳ độ dốc của loại vật liệu lợp. Ngói cần dốc nhiều hơn tôn để nước chảy nhanh, không thấm ngược qua khe ngói; con số cụ thể theo khuyến nghị của nhà sản xuất từng loại ngói. Phong thủy coi mái dốc đều hai bên, nóc thẳng là nhà "vững vàng"; về thực tế, mái đều hai bên cũng là mái dễ thoát nước và ít dột nhất.
Một điều nữa: cửa đi và cửa sổ nên đủ cao để gió vào ngang tầm người ngồi và người nằm. Nhà quê xưa có cửa thấp vì tường đất, cột gỗ ngắn; nhà gạch bây giờ không bị giới hạn đó.
Đối chiếu: nhà quá thấp, vừa phải và quá cao
Bảng dưới đây không đưa con số tuyệt đối mà mô tả dấu hiệu để bạn tự nhận ra khi xem bản vẽ hoặc nhà mẫu.
| Tiêu chí | Quá thấp | Vừa phải | Quá cao |
|---|---|---|---|
| Nền so với đường | Ngang hoặc thấp hơn đường hiện tại | Cao hơn đường dự kiến, có sân dốc ra | Cao vọt, phải xây bậc dài ra tận ngõ |
| Tường bao | Phòng bí, sờ trần thấy nóng | Đứng thoải mái, gió lưu thông | Tốn vật liệu, mặt tiền trông chênh |
| Nóc mái | Mái thoải, dễ thấm ngược | Dốc đúng khuyến nghị vật liệu | Hứng gió bão, tốn kèo |
| Bậc thềm | Không có, nước tràn qua ngưỡng | Hai đến ba bậc thấp, đều | Nhiều bậc, khó cho người già |
| Quan niệm dân gian | Nhà "lùn", nước dồn vào | Nhà "ngồi vững" | Nhà "cô phong", trơ gió |
Nếu phải chọn giữa hơi cao và hơi thấp, đa số người làm nghề khuyên chọn hơi cao, vì nền thấp gần như không sửa được mà không đập nhà.
Nhà cũ đã thấp hơn đường: làm gì khi chưa xây lại được
Không phải gia đình nào cũng đủ tiền đập nhà làm lại. Với ngôi nhà cấp 4 cũ đã bị đường làng vượt lên, có vài cách giảm thiệt hại:
- Làm gờ chắn nước và rãnh thu nước ngay sát mép đường, dẫn nước ra cống chung thay vì để chảy vào sân.
- Hạ một phần sân thành rãnh hoặc hố thu có nắp, có ống thoát ra mương, để nước có chỗ đi trước khi tới hiên.
- Nâng bậc thềm và ngưỡng cửa lên một chút; với cửa chính, có thể làm tấm chắn nước tháo lắp được cho mùa mưa bão.
- Chống thấm chân tường bằng lớp vữa chống thấm hoặc ốp chân tường, giảm mảng ẩm mốc.
- Kê đồ đạc quý, ổ điện cao hơn mức nước từng vào nhà.
- Khi nào có điều kiện sửa lớn, ưu tiên tôn nền trước mọi hạng mục trang trí.
Những việc này không đổi được "thế" của nhà theo nghĩa phong thủy, nhưng giải quyết được đúng cái mà quan niệm nhà thấp lo ngại: nước vào nhà.
Cốt nền của các phần phụ: bếp, nhà tắm, sân sau, nhà dưới
Người làm nhà hay tính kỹ cốt nền nhà chính rồi quên các phần phụ. Ở quê, nhà dưới, bếp, nhà tắm, chuồng nuôi thường xây sau, mỗi lần một ít, mỗi lần một mức nền. Sau vài năm, khuôn viên thành một bàn cờ cao thấp lổn nhổn, nước mưa chảy loạn từ chỗ này sang chỗ kia.
Nguyên tắc chung là phần phụ không cao hơn nhà chính, nhưng cũng không thấp tới mức thành chỗ trũng. Nền bếp và nhà tắm nên thấp hơn nền nhà chính một chút để nước rửa, nước tắm không chảy ngược vào phòng. Đây cũng đúng với tinh thần "trên khô dưới ướt" mà người xưa áp cho nhà trên và nhà dưới.
Sân sau thường bị bỏ quên nhất. Nếu sân sau cao hơn nền nhà hoặc dốc về phía nhà, mỗi trận mưa nước sẽ dồn vào chân tường sau, chính là bức tường tựa của bàn thờ hoặc phòng ngủ. Phong thủy coi phía sau là chỗ tựa, nên khô và vững; muốn vậy, sân sau phải có rãnh thu nước dọc chân tường và dốc ra mương vườn.
Khi vẽ mặt bằng tổng thể, hãy ghi cao độ của từng khu bằng một con số so với một mốc chung, ví dụ mặt đường. Một bảng số đơn giản như vậy giúp thợ làm đúng, và giúp chính bạn khi xây thêm phần phụ nhiều năm sau.
Câu hỏi thường gặp
Nền nhà cấp 4 nên cao hơn mặt đường bao nhiêu?
Không có con số chung. Nên lấy mặt đường dự kiến sau các đợt nâng cấp làm mốc, cộng thêm phần dốc của sân và hai ba bậc thềm. Nhiều nhà ở đồng bằng có nền cao hơn mặt đường hiện tại từ nửa mét trở lên.
Tôn nền cao có cần làm móng sâu hơn không?
Có. Phần đất đắp mới cần lu lèn kỹ và tường móng phải đủ chiều cao để giữ khối đất. Nền tôn cao mà móng tính như nền thấp dễ bị lún nứt sàn sau một hai năm. Việc này cần người làm kỹ thuật tính, không chỉ dựa vào kinh nghiệm thợ.
Nhà cấp 4 không làm trần có sao không?
Không phạm điều gì theo phong thủy, nhưng nhà sẽ nóng hơn rõ rệt, nhất là mái tôn, và bụi từ mái rơi xuống. Nếu chưa đủ tiền làm trần, có thể dùng tôn có lớp cách nhiệt hoặc lót tấm cách nhiệt dưới mái.
Nhà mình cao hơn nhà hàng xóm có bị coi là xấu không?
Một số người cho là "lấn" hàng xóm, nhưng đây chỉ là quan niệm ứng xử. Điều thực tế cần lo là nước từ đất nhà mình chảy sang nhà bên. Làm rãnh thoát riêng và nói chuyện trước với hàng xóm là cách giữ hoà khí.
Nóc nhà cấp 4 có cần cao hơn nhà bên cạnh không?
Không cần. Nóc mái cao thấp tuỳ độ dốc vật liệu lợp và chiều sâu nhà. Xây cao hơn hàng xóm chỉ để so bì là tốn kém và trơ gió. Nhiều làng còn có lời kiêng xây nhà cao vượt đình, nhà thờ họ ở cạnh.
Nên tôn nền bằng đất hay cát?
Mỗi loại có ưu nhược riêng: cát dễ lu lèn và thoát nước, đất đồi giữ nền chắc nếu lèn kỹ, xà bần lẫn rác thì không nên dùng. Chọn loại nào nên hỏi người làm kỹ thuật dựa trên đất nền thực tế của lô đất.