Nhà ngang, còn gọi là nhà dưới hay nhà phụ, là khối nhà thấp hơn nằm vuông góc hoặc song song phía sau nhà chính, dùng cho những việc không nên ở trong nhà trên: kho thóc, chỗ để nông cụ và xe, nhà tắm, đôi khi là bếp và chỗ ăn. Theo nếp cũ, nhà ngang thấp hơn nhà chính, đặt ở một bên sân hoặc phía sau, không che mặt tiền và không chắn gió vào nhà trên.
Bài này bàn cách đặt nhà ngang trên khuôn viên hiện nay: bên trái hay bên phải, cách nhà chính bao xa, nối bằng gì, và mỗi công năng như kho, nhà tắm, chỗ để máy móc nên nằm ở đầu nào. Chuyện bếp củi có bài riêng trong cùng danh mục nên ở đây chỉ nhắc khi cần. Các lời kiêng là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi gia đình; bài đặt kèm lý do thực tế để bạn tự cân.
Nhà ngang trong nếp nhà quê xưa và nay
Trong khuôn viên nhà quê đồng bằng Bắc Bộ, ngôi nhà trên thường quay mặt ra sân, còn nhà ngang nằm ở một bên sân, đầu hồi quay ra ngõ hoặc quay về phía vườn. Nhà ngang xưa làm bằng vật liệu rẻ hơn, mái rạ hoặc ngói cũ, tường thấp, vì nó chứa những việc vất vả: nấu cơm, giã gạo, để cày bừa, nuôi lợn.
Ngày nay nhiều việc ấy đã đổi. Thóc lúa ít trữ ở nhà hơn, máy cày thay trâu, bếp gas vào nhà chính. Nhưng nhà ngang không biến mất mà đổi vai: chỗ để xe máy, máy móc nông nghiệp, kho phân bón, nhà tắm và vệ sinh ngoài, chỗ giặt phơi, đôi khi là một phòng cho người làm thuê theo mùa hoặc con cháu về chơi.
Giữ một khối phụ như vậy có lợi rõ ràng. Nhà chính sạch, yên, không mùi dầu máy hay phân bón; những thứ dễ cháy, dễ bẩn có chỗ riêng. Phong thủy gọi đó là tách "tĩnh" và "động", "khô" và "ướt"; nói theo người làm nhà thì đó là phân khu chức năng.
Bên trái hay bên phải: các quan niệm và lý do thực tế
Quy ước trái phải. Trái phải tính khi đứng trong nhà chính nhìn ra sân. Bên trái gọi là Thanh long, bên phải gọi là Bạch hổ theo cách gọi của phái hình thế.
Quan niệm Bạch hổ nên thấp. Vì quan niệm bên phải không nên cao hơn bên trái, nhiều nơi đặt nhà ngang thấp ở bên phải để giữ Bạch hổ "nằm phục". Nơi khác lại đặt nhà ngang bên trái, coi khối phụ như cánh tay Thanh long ôm sân. Hai cách đều có người theo; đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi gia đình.
Gió quyết định nhiều hơn. Nhà ngang có chuồng, kho phân, nhà vệ sinh thì nên ở phía cuối hướng gió chính so với nhà trên. Ở nhiều vùng miền Bắc, gió mát mùa hè thổi từ hướng Đông Nam, nên khối có mùi thường nằm ở phía Tây hoặc Tây Bắc.
Nắng chiều là lý do thứ hai. Đặt nhà ngang ở phía Tây của sân giúp chắn nắng chiều, giữ sân và hiên nhà trên mát hơn vào buổi chiều, lúc cả nhà ngồi ngoài sân nhiều nhất.
Cổng và lối xe là lý do thứ ba. Nhà ngang chứa xe, máy móc nên ở gần cổng, để xe ra vào không phải chạy ngang sân trước mặt bàn thờ. Nếu cổng ở bên trái, nhà để xe đặt bên phải sẽ khiến xe phải băng qua cả sân.
Mỗi công năng nên nằm ở đầu nào của nhà ngang
Một nhà ngang thường dài, chia nhiều ô. Bảng dưới gợi ý thứ tự từ đầu gần nhà chính tới đầu xa, theo nguyên tắc sạch – yên ở gần, bẩn – ồn – dễ cháy ở xa.
| Vị trí trong nhà ngang | Công năng hợp | Lý do | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Đầu gần nhà chính | Bếp, chỗ ăn, phòng cho khách ở lại | Đi lại gần, trời mưa đỡ ướt | Bếp có cửa sổ hoặc ống khói ra vườn |
| Khoảng giữa | Nhà tắm, chỗ giặt, vệ sinh | Dùng chung cho cả hai đầu | Thoát nước ra phía vườn, không về sân trước |
| Gần cổng | Để xe máy, xe đạp, máy móc nhỏ | Ra vào thẳng, không qua sân | Có chỗ thoáng cho xăng dầu bay hơi |
| Đầu xa nhất | Kho phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, củi | Xa người, xa bếp, xa giếng | Có khoá, kệ cao khỏi tầm trẻ nhỏ |
| Ngoài cùng hoặc tách riêng | Chuồng gà, chuồng lợn | Mùi và vệ sinh nguồn nước | Cuối gió, xa giếng; có bài riêng trong danh mục |
Trật tự này khớp với tinh thần mà người xưa gọi là "trước sạch sau bẩn, gần tĩnh xa động". Bạn không cần đúng từng ô, chỉ cần giữ hướng đi từ sạch tới bẩn khi ra xa nhà chính.
Thấp hơn bao nhiêu, cách xa bao nhiêu
Nhà ngang theo nếp cũ thấp hơn nhà trên cả về nền lẫn nóc. Nền thấp hơn để nước từ khu bếp, khu tắm không chảy ngược về nhà chính; nóc thấp hơn để nhà trên vẫn là khối nổi bật và đón gió. Dân gian nói nhà phụ không được "đè" nhà chính; đây là quan niệm thứ bậc, mức tin tuỳ mỗi người, nhưng phần nước thì đúng là nên giữ.
Khoảng cách giữa nhà ngang và nhà chính không có số chuẩn. Nếu quá sát, khói và tiếng ồn từ nhà dưới lọt vào phòng ngủ; mái hai nhà chồng nhau dễ dột. Nếu quá xa, trời mưa đi lại vất vả, người già trượt ngã trên sân ướt. Nhiều nhà chọn cách đặt nhà ngang cách hồi nhà chính vài bước chân và nối bằng một đoạn mái hiên, để vừa tách được khói mùi vừa đi lại khô ráo.
Một điểm hay bị bỏ qua là khoảng cách an toàn cháy. Nếu nhà ngang có bếp củi, kho rơm rạ hoặc chứa xăng dầu, khoảng trống và một bức tường gạch đặc phía giáp nhà chính là lớp bảo vệ quan trọng. Mái nối nên làm bằng vật liệu không cháy.
Nhà tắm và vệ sinh ở nhà ngang: những điều nên giữ
Ở nhiều nhà quê, nhà tắm và vệ sinh vẫn đặt ngoài nhà chính. Cách này hợp với quan niệm giữ nhà trên khô sạch, nhưng có vài điều cần tính để dùng được lâu dài:
- Đặt ở chỗ không nhìn thẳng từ cửa chính hay từ gian thờ; dân gian kiêng điều này, và về thực tế nó cũng giữ riêng tư cho người dùng.
- Bể phốt nằm cách giếng nước một khoảng đủ xa theo hướng dẫn vệ sinh nông thôn; nhiều tài liệu khuyến nghị tối thiểu khoảng 10 m, bạn nên hỏi trạm y tế xã để biết khuyến nghị đang áp dụng.
- Có đèn và lối đi lát phẳng từ nhà chính tới, nhất là khi trong nhà có người già phải đi đêm.
- Có một nhà vệ sinh trong nhà chính cho người già và trẻ nhỏ, kể cả khi đã có khu tắm ở nhà ngang.
- Nước thải tắm giặt dẫn ra rãnh phía vườn hoặc hố thấm, không cho chảy qua sân trước.
- Mái và tường thông thoáng để không ẩm mốc, nhưng che kín tầm nhìn từ ngõ.
Gia đình nào đã đưa nhà vệ sinh vào nhà chính thì phần nhà ngang có thể giữ lại một nhà tắm ngoài để rửa chân tay sau khi làm đồng, tránh mang bùn đất vào nhà.
Kho nông sản, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật
Nếu nhà ngang có kho, đây là phần cần chú ý an toàn hơn cả phong thủy. Phân bón, thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ để trong kho kín gần bếp hay gần chỗ ngủ có thể gây hại cho sức khoẻ, nhất là với trẻ nhỏ tò mò. Kho nên ở đầu xa nhất, có cửa khoá, kệ cao, thông gió ra phía vườn.
Kho thóc, ngô, lạc thì cần khô ráo, kê cao khỏi nền, chống chuột. Quan niệm dân gian coi kho thóc đầy là "có của", nên nhiều nhà muốn để kho gần nhà chính. Nếu vậy, hãy đặt ở phía sau, có nền cao và tường kín, và tách hẳn với kho phân thuốc.
Máy móc như máy cày mini, máy bơm, máy phun thuốc có xăng dầu nên để ở chỗ có mái che nhưng thoáng, không đóng kín trong phòng nhỏ, để hơi xăng không tích tụ. Đặt gần cổng là tiện nhất, đúng với nguyên tắc ra vào không băng qua sân trước.
Thói quen ghi chép đơn giản cũng giúp ích: dán danh sách đồ trong kho ở mặt trong cánh cửa, tách khu đồ ăn được với khu hoá chất, và giữ chìa khoá ở chỗ người lớn biết.
Nhà ngang cũ: giữ lại, sửa hay dỡ đi
Khi nào nên giữ. Nhà ngang cũ còn chắc móng, tường không nứt lớn, mái chỉ hỏng cục bộ thì sửa lại thường rẻ hơn xây mới. Nhiều gia đình giữ nhà ngang cũ như một phần ký ức: chỗ bà nấu cơm, chỗ ông để cày. Phong thủy không có lời nào bắt phải dỡ một khối nhà phụ chỉ vì nó cũ.
Khi nào nên sửa lớn. Mái ngói xô lệch, kèo gỗ mối mọt, tường đất hoặc gạch chưa nung bị ẩm mục là dấu hiệu nên thay mái và gia cố. Đây là phần an toàn, đặc biệt trước mùa mưa bão; một mái nhà phụ đổ trong bão có thể làm hỏng cả nhà chính bên cạnh.
Khi nào nên dỡ. Nhà ngang đứng chắn ngay trước cửa nhà chính mới, chắn lối xe vào, hoặc đè lên đường thoát nước của cả khuôn viên thì nên tính chuyện dỡ hoặc dời. Dân gian có tục làm lễ nhỏ trước khi dỡ một ngôi nhà cũ; gia đình làm hay không là tuỳ nếp nhà.
Đổi công năng thay vì dỡ. Một nhà ngang không còn dùng làm bếp có thể thành kho, chỗ để xe, chỗ phơi đồ có mái. Đổi công năng thường đủ để nhà phụ hết cảnh bỏ không, ẩm mốc, mối mọt lan sang nhà chính.
Ghi nhận trước khi đụng vào. Chụp ảnh, đo đạc, ghi lại những chi tiết cũ như cột gỗ, ngói cổ, bậc đá trước khi sửa. Những thứ đó có thể dùng lại ở nhà mới, vừa đẹp vừa giữ được hồn nhà quê.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ngang có được cao hơn nhà chính không?
Theo nếp cũ và quan niệm phong thủy, không nên, vì nhà phụ cao hơn bị coi là lấn nhà chính. Về thực tế, nhà ngang cao quá còn che gió và nắng của nhà trên. Nếu cần thêm tầng cho nhà phụ, nên đặt lùi về phía sau.
Có nên nối mái nhà ngang với nhà chính không?
Nối bằng một đoạn mái hiên là cách phổ biến để đi lại không ướt. Không nên chồng mái nhà ngang lên mái nhà chính vì dễ dột ở chỗ giao. Mái nối nên làm bằng vật liệu không cháy nếu nhà ngang có bếp củi.
Nhà ngang đặt phía sau nhà chính có được không?
Được. Nhiều mảnh đất hẹp mặt tiền không đủ chỗ đặt nhà ngang bên sân, nên đặt phía sau. Khi đó cần lối đi bên hông để không phải đi xuyên nhà chính và cần giữ khoảng trống lấy sáng, thông gió giữa hai khối.
Có thể dùng nhà ngang làm phòng ngủ cho con cháu không?
Có thể, nhưng nên đặt phòng ngủ ở đầu gần nhà chính, xa kho hoá chất và chuồng nuôi, có cửa sổ và lối thoát riêng. Nhà ngang cũ tường mỏng, mái tôn thì cần chống nóng trước khi dùng làm chỗ ngủ.
Nhà ngang nên quay cửa về đâu?
Thường quay ra sân chung với nhà chính để dễ quan sát và đi lại. Không nên mở cửa nhà ngang nhìn thẳng vào cửa chính nhà trên. Phần kho có thể mở thêm cửa ra vườn để chở hàng mà không qua sân.
Xây nhà ngang có cần xem tuổi, xem ngày không?
Nhiều gia đình chỉ xem ngày cho nhà chính, còn nhà phụ thì làm khi tiện. Có nhà xem ngày cho cả hai. Đây là tập quán, mức tin tuỳ mỗi nhà; phần quan trọng là móng chắc và mái không dột.