Nhà rường Huế là kiểu nhà khung gỗ truyền thống của vùng Huế, thường có ba gian hai chái, mái dốc lợp ngói liệt, toàn bộ sức nặng của mái dồn lên hệ cột và rường bằng gỗ chứ không dồn lên tường. Dưới góc phong thủy, ngôi nhà này là một bài học gọn về cách người xưa xếp gian theo trục giữa, chọn hướng theo sông và vườn, và chống chọi với hai thứ khắc nghiệt nhất của Huế: nắng gió Lào mùa hè và mưa dầm, lụt mùa đông.
Bài này đi từ tên gọi đến mặt bằng, khung gỗ, hướng nhà, mái, rồi những kiêng kỵ quen thuộc khi ở nhà rường và cách giữ một ngôi nhà rường hôm nay. Những gì gọi là tốt hay xấu theo trường phái chỉ là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; phần nắng, gió, ẩm và kết cấu gỗ thì là chuyện quan sát được, và bài cố tách hai phần đó ra cho bạn tự cân nhắc.
Nhà rường là gì và vì sao gọi là "rường"
Chữ "rường" chỉ những thanh gỗ ngang trong bộ khung đỡ mái, như trong cụm từ quen thuộc "rường cột". Gọi là nhà rường tức là nhà mà bộ xương gỗ, gồm cột, kèo, trính, xuyên, rường, đứng được một mình trước khi có tường. Tường gạch hay vách ván bao quanh chỉ để che chắn, nhiều nhà có thể tháo vách mà khung vẫn đứng. Đây là điểm khác căn bản với nhà gạch chịu lực, nơi tường gánh mái.
Ở vùng Huế, nhà rường gắn với tầng lớp có của ăn của để: quan lại, gia đình khá giả, các phủ đệ, và về sau là chủ nhà vườn ở các phường ven kinh thành. Người dân bình thường ở nhà tranh, nhà vách đất, nhưng khi có điều kiện thì làm nhà rường. Vì vậy khi nói đến nhà rường Huế, người ta thường hình dung một ngôi nhà gỗ chạm trổ nằm giữa một khu vườn có cổng, có bình phong, có bể cạn phía trước.
Nhà rường không chỉ có ở Huế; Quảng Trị, Đà Nẵng và các vùng phía nam đèo Hải Vân cũng có nhà khung gỗ cùng họ, mỗi nơi một chút khác về tỉ lệ và cách chạm. Nhưng nhà rường Huế được nhắc nhiều nhất vì còn lại tương đối nhiều, gắn với cảnh quan cố đô và được nghiên cứu, ghi chép kỹ hơn.
Về mặt phong thủy, cái đáng chú ý ở nhà rường là trục đối xứng rất rõ: gian giữa là tâm, hai bên cân nhau, mái trải đều hai phía. Phong thủy coi trục giữa là chỗ "tụ khí" của ngôi nhà, và nhà rường đặt đúng nơi trang trọng nhất, nơi thờ tự, vào chính chỗ đó.
Mặt bằng ba gian hai chái: mỗi phần dùng vào việc gì
Kiểu phổ biến nhất là ba gian hai chái: ba gian chính ở giữa, hai chái hẹp hơn ở hai đầu hồi. Cũng có nhà một gian hai chái hoặc năm gian hai chái tuỳ gia thế. Bảng dưới tóm cách dùng thường gặp, kèm cách phong thủy và đời sống nhìn từng phần.
| Phần nhà | Cách dùng thường gặp | Góc nhìn phong thủy | Lý do thực tế |
|---|---|---|---|
| Gian giữa | Bàn thờ gia tiên, sập gỗ hoặc bộ ván tiếp khách trang trọng | Trục chính, chỗ tụ khí, nơi tôn nghiêm nhất | Rộng nhất, sáng nhất vì đối diện cửa giữa |
| Hai gian bên | Tiếp khách, chỗ ngồi của chủ nhà, đặt bàn ghế | Hai cánh cân nhau giữ thế đối xứng | Thông với gian giữa, dùng linh hoạt theo dịp |
| Hai chái | Buồng ngủ, chỗ cất đồ, buồng của người lớn tuổi | Phần tĩnh, kín, nằm ở hai đầu | Ít gió lùa, kín đáo hơn ba gian giữa |
| Hiên trước | Chỗ ngồi hóng mát, chỗ cởi giày dép | Lớp đệm giữa sân và nhà | Che mưa hắt, che nắng cho cửa gỗ |
| Nhà phụ, nhà bếp | Nấu nướng, chứa nước, chỗ ở người giúp việc xưa | Tách phần "hoả" khỏi nhà gỗ chính | Phòng cháy cho khung gỗ, giữ khói ngoài nhà chính |
Điểm cần để ý là bếp hầu như không nằm trong nhà rường chính. Phong thủy diễn giải đó là tách hoả khỏi nơi thờ, nhưng lý do lớn hơn rất thực tế: một ngôi nhà toàn gỗ, mái nhiều lớp, rất sợ lửa. Nhà phụ thường đặt lệch về một bên hoặc phía sau, có lối đi có mái che nối với nhà chính để đi lại khi trời mưa.
Số gian lẻ, ba hay năm, là tập quán chung của nhà truyền thống Việt, đã được bàn kỹ ở bài về nhà ba gian hai chái. Với nhà rường Huế, số gian lẻ giữ được một gian chính giữa làm trục, điều mà nhà bốn gian không có.
Hệ khung gỗ: cột, kèo, trính, xuyên và "nhà dựng trước, tường xây sau"
Cột đứng trên đá tảng, không chôn xuống đất. Chân cột nhà rường kê lên chân tảng bằng đá hoặc gạch. Cách này giữ đầu cột khỏi hơi ẩm từ đất và mối, đồng thời cho cả khung có chút "chơi" khi gió bão. Dân gian nói nhà đứng vững nhờ cột, cột vững nhờ chân tảng; nói theo kỹ thuật là chân cột khô thì gỗ bền.
Mỗi vì kèo là một bộ khung ngang. Một ngôi nhà ba gian hai chái có nhiều bộ vì xếp song song, mỗi bộ gồm cột, kèo, trính và các thanh liên kết. Các bộ vì được nối với nhau bằng xà, đòn tay chạy dọc nhà. Cách đếm gian thực chất là đếm khoảng giữa các bộ vì.
Mộng gỗ thay cho đinh. Các cấu kiện ghép với nhau chủ yếu bằng mộng và chốt gỗ. Nhờ vậy nhà rường có thể tháo ra, đánh số, chở đi và dựng lại nơi khác, chuyện đã xảy ra với không ít nhà rường Huế được bán ra ngoài vùng. Bài riêng về dựng lại nhà gỗ cổ nói kỹ hơn những rủi ro của việc này.
Chạm khắc nằm ở chỗ nhìn thấy. Những đầu kèo, đầu trính, ván ngăn, cửa thường được chạm hoa lá, quả, con vật biểu tượng. Phong thủy và dân gian gắn các hình chạm với lời chúc như sung túc, trường thọ, con cháu đông; đó là ngôn ngữ biểu tượng chứ không phải bùa chú. Muốn nhận biết nhà rường cũ hay mới làm lại, người trong nghề hay nhìn chính các mảng chạm này.
Tường bao quanh chỉ là lớp vỏ. Nhà rường thường dựng khung, lợp mái xong mới xây tường gạch hoặc lắp vách ván. Khi sửa nhà, điều này có nghĩa bạn có thể thay tường, mở cửa mà không đụng đến kết cấu chịu lực, miễn là không cắt cột, cắt kèo. Ngược lại, chỉ một cây cột mục chân là cả khung bị lệch.
Hướng nhà rường: theo sông, theo vườn, theo nắng gió Huế
Phong thủy cổ khuyên nhà "tựa sơn hướng thủy": sau lưng có chỗ tựa, trước mặt có nước. Ở Huế, cảnh quan cho sẵn những thứ đó: dãy đồi phía tây và nam, sông Hương và các nhánh, hệ thống hồ, kênh trong kinh thành. Nhiều nhà rường ven sông quay mặt ra sông hoặc ra lối đi chính dẫn ra sông, vì sông xưa vừa là cảnh, vừa là đường giao thông.
Bên cạnh lý thuyết, khí hậu Huế đặt ra yêu cầu riêng. Mùa hè có những đợt gió Tây Nam khô nóng, người địa phương quen gọi là gió Lào; mùa đông có gió mùa Đông Bắc lạnh và mưa dầm kéo dài nhiều tuần. Một ngôi nhà quay mặt khoảng Nam hoặc Đông Nam vừa đón gió mát từ phía biển, vừa tránh được mặt tường hứng nắng chiều phía tây và hứng gió lạnh phía bắc. Đây là lý do khí hậu đằng sau sự ưa chuộng hướng nam, giống với câu tục ngữ quen thuộc ở miền Bắc.
Trên thực tế, hướng nhà rường còn phụ thuộc vào thế đất của khu vườn và hướng của lối vào. Một khu vườn nằm phía bắc đường thì nhà quay ra đường là quay nam, thuận; khu vườn nằm phía nam đường thì chủ nhà phải chọn giữa quay ra đường (hướng bắc) hoặc quay lưng ra đường và làm lối vào vòng. Nhiều nhà chọn giữ hướng tốt về khí hậu và đưa lối vào đi vòng qua vườn, tạo nên con đường ngõ quanh co rất đặc trưng của nhà vườn Huế.
Các trường phái lý khí như Bát trạch sẽ xét thêm hướng theo tuổi gia chủ. Đó là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Với một ngôi nhà gỗ lâu đời đã có hướng sẵn, người ở sau thường không đổi hướng nhà mà điều chỉnh bên trong, như chỗ kê giường, hướng ngồi làm việc, nếu thấy cần.
Mái ngói liệt, hiên và cách nhà rường chống mưa dầm
Mái nhà rường Huế dốc, phủ ngói liệt, một loại ngói mỏng, phẳng, đầu dưới hơi cong, lợp chồng lên nhau theo nhiều lớp như vảy cá. Lợp nhiều lớp làm mái nặng, nhưng đổi lại nước mưa dầm khó thấm qua và mái cách nhiệt khá tốt vào mùa hè. Độ dốc lớn giúp nước thoát nhanh, giảm đọng ẩm trên mái gỗ bên dưới.
Dưới góc phong thủy, mái được ví như "đầu" của ngôi nhà; mái cân hai bên, nóc thẳng, không xệ, được xem là nhà vững. Gác chuyện biểu tượng sang một bên, một mái xệ hay một đường nóc võng thường báo hiệu đòn tay, kèo đã mục hoặc lún, tức là chuyện kết cấu cần xem ngay chứ không chỉ là "xấu thế".
Hiên trước nhà rường là một lớp đệm quan trọng. Mưa Huế hay hắt xiên theo gió, hiên giữ cho cửa gỗ, chân cột hàng ngoài khỏi ướt liên tục. Hiên cũng là chỗ sinh hoạt: ngồi uống trà, phơi đồ khi trời ẩm, tiếp người quen ghé chơi mà không cần mời vào gian giữa. Khi cải tạo, nhiều gia đình lắp kính bịt hiên để có thêm diện tích; việc này giữ được ấm nhưng làm nhà tối và bí hơn, nên cân nhắc dùng cửa kính mở được thay vì vách kính kín.
Bờ nóc và đầu hồi một số nhà rường có đắp vữa, gắn mảnh sành sứ trang trí, nhất là nhà gắn với gia đình quan lại. Cách trang trí này chủ yếu là thẩm mỹ và biểu tượng chúc tụng; phần mái nói chung của nhà truyền thống Việt được bàn kỹ hơn ở bài riêng về mái ngói nhà cổ.
Những kiêng kỵ quen thuộc khi ở nhà rường và lý do thực tế
Kiêng kê giường ngay dưới xà ngang lớn. Đây là quan niệm "xà đè" có ở nhiều trường phái. Trong nhà rường, xà và trính lộ ra rất rõ; nằm ngay dưới một thanh gỗ lớn khiến nhiều người thấy nặng nề, khó ngủ. Dời giường lệch khỏi xà hoặc dùng trần vải, trần ván nhẹ trong buồng là đủ.
Kiêng đặt bàn thờ lệch khỏi gian giữa. Gian giữa là trục của nhà; bàn thờ đặt lệch làm mất thế cân đối mà cả bộ khung đã được dựng để phục vụ. Đây là quan niệm về sự trang nghiêm hơn là một quy tắc kỹ thuật, nhưng nó ăn khớp với kiến trúc nên ít ai đổi.
Kiêng đóng đinh, khoét lỗ tuỳ tiện lên cột. Dân gian coi cột cái là phần "xương sống" của nhà. Về kỹ thuật, mỗi lỗ khoan trên cột là một chỗ cho nước, mối, nấm đi vào, và cắt sâu vào cột là làm yếu khung. Treo đồ thì nên dùng dây, móc trên xà phụ, hoặc giá đứng.
Kiêng để bếp lửa trong nhà chính. Như đã nói, đây vừa là quan niệm tách hoả khỏi nơi thờ, vừa là bài học phòng cháy cho nhà gỗ. Ngày nay bếp điện an toàn hơn bếp củi nhiều, nhưng nhà rường vẫn nên giữ bếp ở nhà phụ hoặc ít nhất ở chái, có tường gạch ngăn.
Kiêng sửa nhà, thay cột vào lúc vội. Nhiều gia đình chọn ngày lành để thay cột, thay mái. Chọn ngày là tập quán, mức tin tuỳ mỗi người; điều chắc chắn hơn là thay cột phải có thợ chống đỡ khung đúng cách, không làm vào mùa mưa lụt khi gỗ và nền đều ướt.
Giữ một ngôi nhà rường hôm nay: các việc nên làm theo thứ tự
Nếu gia đình bạn đang có hoặc vừa nhận lại một ngôi nhà rường, thứ tự dưới đây giúp ưu tiên những việc giữ được kết cấu trước, rồi mới đến tiện nghi và trang trí.
- Xem chân cột và chân tảng. Gõ thử, ấn thử phần gỗ sát chân tảng; chỗ mềm, bở hoặc có đường đất mối là dấu hiệu cần xử lý trước mọi việc khác.
- Xem mái và đường nóc. Tìm chỗ dột, ngói vỡ, đường nóc võng. Mái dột vài mùa mưa là đủ làm mục đòn tay và đầu kèo.
- Thoát nước quanh nhà. Nền nhà phải cao hơn sân, sân dốc ra rãnh, rãnh thông ra ngoài. Nhà rường hay bị nước lụt vào nền; kê đồ quý lên cao và có phương án di dời trước mùa mưa.
- Đi lại đường điện. Dây điện chạy trên gỗ phải đi trong ống, có cầu dao chống giật và chống quá tải. Đây là việc an toàn số một của nhà gỗ, quan trọng hơn mọi chuyện hướng hay cách bày.
- Chống ẩm, chống mối bằng cách nhẹ. Mở cửa đón nắng những ngày khô, dọn gầm, không chất đồ sát chân cột; khi cần xử lý mối, nhờ người có kinh nghiệm với gỗ cổ để không làm hỏng lớp gỗ.
- Cuối cùng mới đến bày biện. Khi khung, mái, nước, điện đã ổn, việc xếp bàn thờ, sập gỗ, tranh, cây cảnh theo phong thủy mới có ý nghĩa.
Nếu nhà nằm trong khu vực có quy định bảo tồn, việc sửa chữa có thể phải theo hướng dẫn của cơ quan quản lý di tích hoặc chính quyền địa phương. Hỏi trước khi đụng đến mái, cột hay mặt tiền giúp bạn tránh phải làm lại.
Câu hỏi thường gặp
Nhà rường khác nhà ba gian Bắc Bộ ở điểm nào?
Cả hai đều là nhà khung gỗ, số gian lẻ, gian giữa thờ tự. Nhà rường Huế thường có tỉ lệ cao hơn, mái lợp ngói liệt nhiều lớp, chạm khắc tinh hơn, và thường nằm trong một khu vườn có cổng ngõ, bình phong. Nhà Bắc Bộ hay lợp ngói mũi hài, có sân gạch lớn phía trước và gắn với ao, vườn kiểu làng đồng bằng.
Nhà rường quay hướng Bắc có phải là xấu không?
Theo kinh nghiệm khí hậu Huế, nhà quay bắc dễ hứng gió lạnh mùa đông, nên nhiều người không ưa. Đây là quan niệm có lý do khí hậu, mức tin tuỳ mỗi người. Nếu nhà đã quay bắc, bạn có thể làm hiên sâu, trồng cây chắn gió, dùng cửa kín hơn vào mùa đông thay vì đổi hướng cả ngôi nhà gỗ.
Có nên đổ sàn bê tông, lát gạch men cho nhà rường cũ không?
Nền cứng, sạch thì tiện, nhưng gạch men bóng và sàn kín làm hơi ẩm đọng lại sát chân cột, lại khác hẳn chất của nhà gỗ. Nhiều gia đình chọn gạch nung hoặc gạch bát, chừa khe và giữ chân tảng nhô cao hơn mặt nền để chân cột khô ráo.
Nhà rường có cần lắp trần không?
Nhà rường truyền thống thường để lộ khung kèo, chỉ các buồng ở chái mới có trần ván hoặc trần vải. Lắp trần kín toàn nhà sẽ che mất kết cấu, khó phát hiện dột và mối. Nếu cần cách nhiệt, nên xử lý ở lớp mái hoặc chỉ làm trần nhẹ cho buồng ngủ.
Chạm khắc trên nhà rường có ý nghĩa phong thủy không?
Các hình chạm như hoa lá bốn mùa, quả, con vật biểu tượng mang ý chúc tụng theo văn hoá Á Đông: sung túc, trường thọ, hiếu học. Phong thủy dân gian xem chúng là biểu tượng tốt lành, nhưng đó là ngôn ngữ trang trí, không phải vật hộ mệnh. Giá trị lớn nhất của chúng là giá trị nghệ thuật và lịch sử.
Muốn làm nhà rường mới thì cần lưu ý gì về phong thủy?
Giữ trục gian giữa rõ ràng, chọn hướng hợp nắng gió nơi xây, tách bếp khỏi nhà gỗ chính, nâng nền cao hơn mức nước lụt từng gặp, kê cột trên chân tảng. Ngoài ra nhà gỗ mới vẫn phải có giấy phép xây dựng, đi điện an toàn và phương án phòng cháy như mọi công trình khác.