Mái nhà cổ Việt thường dốc, lợp ngói đất nung nhiều lớp: ngói mũi hài hay ngói vảy cá ở Bắc Bộ, ngói liệt ở Huế, ngói âm dương ở Hội An và Nam Bộ, còn nhà bình dân lợp rạ, tranh, lá cọ, lá dừa nước. Phong thủy ví mái như cái đầu của ngôi nhà, coi trọng một đường nóc thẳng, hai mái cân, mái không đâm vào nhà người khác. Phía sau các quan niệm ấy là những bài toán rất cụ thể: thoát mưa nhanh, chống nóng, giữ ngói khi bão.
Bài này đi qua các loại ngói, các bộ phận của mái như bờ nóc, bờ dải, đầu hồi, rồi những gì phong thủy nói về mái và cách giữ, sửa mái ngói cũ. Mái theo ngũ hành và mái nhà hiện đại đã được bàn ở danh mục ngũ hành trong nhà; ở đây chỉ nói mái của nhà truyền thống. Các nhận định tốt xấu là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Các loại ngói và mái lá hay gặp trên nhà cổ
Mỗi vùng có loại ngói quen dùng, phụ thuộc vào đất làm ngói, khí hậu và tập quán. Bảng dưới gom những loại phổ biến:
| Loại | Hình dáng, cách lợp | Vùng hay gặp | Ưu điểm thực tế |
|---|---|---|---|
| Ngói mũi hài | Viên mỏng, đầu dưới tròn hoặc nhọn tù như mũi giày hài, lợp chồng nhiều lớp | Đồng bằng Bắc Bộ, đình chùa | Nhiều lớp nên kín mưa, mát, mái trông mềm |
| Ngói vảy cá | Gần giống mũi hài, đầu viên tròn như vảy cá | Bắc Bộ, một số vùng miền Trung | Như trên, mái có hoạ tiết vảy |
| Ngói liệt | Viên phẳng mỏng, lợp chồng sát, dốc lớn | Huế và vùng lân cận | Thoát mưa dầm, chịu được gió |
| Ngói âm dương | Viên cong lòng máng, một lớp ngửa một lớp úp | Hội An, Nam Bộ, nhà gốc Hoa | Dẫn nước theo rãnh, che khe nối |
| Ngói máng | Viên cong như máng, lợp ngửa úp như ngói âm dương | Nhà Tày, một số vùng núi | Tự làm được ở nơi có đất sét |
| Rạ, tranh, lá cọ, lá dừa nước | Bó thành tấm, lợp dày | Nhà bình dân mọi miền, miền núi, miền Tây | Mát, nhẹ, rẻ, nhưng dễ cháy, phải thay định kỳ |
Điểm chung của mái ngói cổ là nặng. Bộ khung gỗ được thiết kế để mang sức nặng ấy, và chính sức nặng ấy giữ ngói không bị gió nhấc lên. Khi thay ngói cổ bằng tấm lợp nhẹ trên khung gỗ cũ, bạn nên hỏi thợ về cách neo, vì mái nhẹ lại dễ bị gió bão bóc hơn.
Bờ nóc, bờ dải, đầu hồi: các bộ phận của mái
Bờ nóc. Là đường gờ chạy dọc đỉnh mái, nơi hai mái gặp nhau. Bờ nóc xây gạch, trát vữa đè lên hàng ngói trên cùng để chống dột ở khe nóc. Nhà dân thường có bờ nóc thẳng, đơn giản; đình chùa có bờ nóc cao, đắp hình rồng, hoa lá, hai đầu có con kìm hoặc con sô.
Bờ dải. Là các gờ chạy xiên từ nóc xuống theo mép mái ở đầu hồi hoặc góc mái. Bờ dải giữ hàng ngói ngoài cùng, nơi gió dễ bóc ngói nhất.
Đầu hồi bít đốc. Nhiều nhà Bắc Bộ xây tường hồi bằng gạch lên tới tận mái, che kín đầu khung gỗ, gọi là nhà bít đốc. Tường hồi kín bảo vệ khung gỗ khỏi mưa tạt, gió lùa, và ngăn lửa lan từ nhà bên cạnh. Mặt tường hồi có thể đắp hoạ tiết hoặc để trơn.
Đầu đao, góc mái cong. Mái có góc cong vút lên, gọi là đầu đao, chủ yếu thấy ở đình, chùa, đền và công trình lớn. Nhà dân bình thường ít làm đầu đao. Nếu nhà bạn có đầu đao, cần chú ý góc cong là nơi chịu gió và dễ bong vữa.
Hiên và tàu mái. Phần mái chìa ra ngoài cột quân, do kẻ hoặc bẩy đỡ, tạo hiên. Mái chìa càng xa, tường và cửa càng được che nắng mưa; đổi lại, phần đó chịu gió giật nhiều nhất khi bão.
Phong thủy nói gì về mái nhà truyền thống
Trong cách ví của phong thủy, mái là đầu, thân nhà là mình, nền là chân. Một mái tốt là mái cân hai bên, nóc thẳng, che kín thân nhà như người đội nón rộng vành. Nhà mái thấp, vành rộng được coi là ấm và che chở; nhà có mái quá ngắn, để lộ tường hứng mưa nắng được xem là trống trải. Đây là quan niệm; nói theo kỹ thuật, mái rộng vành thì tường khô, cửa gỗ bền.
Phong thủy cũng kiêng đường nóc nhà võng xuống ở giữa, coi như dấu hiệu nhà suy. Lời kiêng này có cơ sở thực tế rõ: nóc võng là vì kèo, đòn tay đã lún hoặc mục, cần sửa ngay chứ không chỉ là chuyện điềm. Tương tự, mái bị lệch, một bên cao một bên thấp, thường là do cột lún không đều.
Một nhóm lời kiêng khác liên quan tới hàng xóm: không để góc mái, đầu hồi hay đường nóc nhà mình chĩa thẳng vào cửa nhà người khác, và không để nước mưa từ mái nhà mình đổ sang đất người. Trong phong thủy, góc mái nhọn chĩa vào nhà khác được gọi là một loại sát. Gác chuyện sát sang một bên, đây là phép ứng xử láng giềng và cũng là quy định về thoát nước giữa các nhà liền kề; bài về thủy pháp có bàn chuyện nước mưa từ mái.
Ở một số nhà, bờ nóc được đắp thêm hình bầu rượu, hoa sen, mặt trời hay đôi rồng chầu. Đó là trang trí mang ý chúc tụng và che phần đầu bờ nóc, không phải vật trấn yểm theo nghĩa "phải có". Khi sửa mái, nếu bờ nóc cũ có hình đắp, nên chụp ảnh, đo đạc trước để thợ làm lại đúng dáng.
Mái cổ chống nắng, mưa và bão thế nào
Độ dốc lớn là đặc điểm chung của mái nhà truyền thống Việt. Mưa nhiệt đới có lúc rất to, mái dốc giúp nước chảy nhanh, không kịp thấm qua khe ngói. Ở Bắc Bộ, nhiều nhà lợp hai lớp: lớp dưới là gạch lá nem đặt trên mè, lớp trên là ngói. Hai lớp tạo khoảng đệm khí, chống nóng mùa hè và giảm dột.
Ngói đất nung hút một ít nước rồi bốc hơi khi nắng lên, làm mát bề mặt mái. Đây là lý do nhà ngói cổ mát hơn nhà mái tôn không cách nhiệt. Khi ngói phủ rêu mỏng, mái còn mát hơn nữa, nhưng rêu dày giữ nước lâu, làm ngói mục nhanh và nặng mái, nên vẫn cần dọn định kỳ.
Với bão, sức nặng của mái là lớp bảo vệ thứ nhất. Lớp thứ hai là cách lợp: hàng ngói ở mép, ở bờ dải được đè vữa hoặc gạch. Nhiều vùng ven biển miền Trung có tập quán đặt bao cát, gạch lên mái hoặc chằng dây trước mùa bão. Những tập quán ấy là kinh nghiệm sống thực tế; ngày nay vẫn nên làm theo hướng dẫn phòng chống thiên tai của địa phương, kiểm tra mái trước mùa mưa bão.
Mái rạ, mái lá rất mát nhưng dễ cháy. Nhà mái lá cần để bếp tách riêng, không đốt lửa gần mái, có nước dự phòng. Đây vừa là lời dặn của người xưa, vừa là nguyên tắc phòng cháy cơ bản.
Làm nhà mới mang dáng mái cổ: nên giữ gì
Nhiều gia đình làm nhà mới bằng khung bê tông nhưng muốn mái mang dáng nhà cổ, dán ngói lên mái bê tông hoặc dựng khung thép lợp ngói. Những gợi ý dưới đây giúp giữ được cái hay của mái cổ chứ không chỉ cái dáng:
- Giữ độ dốc đủ lớn. Mái ngói dốc thoải quá sẽ dột ở khe, dù lợp lên bê tông.
- Giữ vành mái rộng. Phần chìa ra che tường và cửa là thứ làm nhà cổ mát; mái cụt vành thì chỉ còn hình thức.
- Có lớp đệm cách nhiệt. Mái bê tông dán ngói vẫn hấp nhiệt; nên có lớp chống nóng hoặc khoảng thông gió dưới ngói.
- Neo ngói chắc ở mép và bờ. Ngói dán, ngói vít phải theo hướng dẫn của nhà sản xuất, nhất là ở vùng hay có bão.
- Đường nóc thẳng, hai mái cân. Đây là điều phong thủy coi trọng và cũng là dấu hiệu thi công cẩn thận.
- Không để góc mái chĩa vào nhà bên cạnh, không để nước mưa đổ sang đất người. Làm máng xối, ống thoát dẫn nước về đất nhà mình.
- Trang trí bờ nóc vừa phải. Đắp quá nhiều hình trên bờ nóc nhà ở dễ thành nặng nề, lại nứt vỡ theo thời gian; nhà dân xưa thường giữ bờ nóc giản dị.
Mái là phần nhìn thấy đầu tiên từ xa và là phần chịu nắng mưa nhiều nhất. Giữ được độ dốc, vành mái và lớp đệm là giữ được phần lớn cái lợi của mái cổ, kể cả khi vật liệu đã khác.
Giữ và sửa mái ngói cũ: thứ tự nên làm
Mái ngói cũ hỏng từ từ nhưng hỏng lan. Các bước sau giúp bạn xử lý đúng thứ tự, tránh vá chỗ này dột chỗ khác:
- Quan sát từ dưới lên sau một trận mưa. Đánh dấu chỗ ố nước trên đòn tay, rui, vách.
- Quan sát từ xa đường nóc và hai mái. Mái võng, lệch là dấu hiệu khung có vấn đề, phải sửa khung trước.
- Dỡ phần ngói hỏng và kiểm lớp đỡ bên dưới. Rui, mè mục phải thay trước khi lợp lại.
- Dùng ngói cùng loại, cùng kích thước. Ngói khác loại lợp chung khó kín khe. Ngói cũ còn tốt nên giữ lại, xếp vào chỗ dễ thấy.
- Làm lại bờ nóc, bờ dải nếu nứt. Đây là chỗ dột nhiều nhất của mái ngói.
- Không đổ thêm lớp bê tông lên mái gỗ. Tải trọng tăng vượt sức khung; muốn chống thấm thì xử lý ở lớp ngói và lớp đệm.
- An toàn khi làm trên mái. Ngói cũ giòn, trơn khi ẩm; người làm phải có dây an toàn, không đi trực tiếp lên ngói.
Chọn ngày tốt để sửa mái là tập quán của nhiều gia đình, mức tin tuỳ mỗi người. Chọn mùa khô, trời không mưa để sửa thì chắc chắn là lựa chọn tốt cho mái.
Câu hỏi thường gặp
Ngói mũi hài và ngói vảy cá khác nhau thế nào?
Cả hai đều là ngói mỏng lợp chồng nhiều lớp. Ngói mũi hài có đầu dưới hơi nhọn tù như mũi giày hài, ngói vảy cá đầu tròn như vảy cá. Tên gọi có thể dùng lẫn nhau ở một số nơi, và đều phổ biến ở nhà cổ, đình chùa Bắc Bộ.
Mái nhà võng có phải điềm xấu không?
Dân gian coi nóc võng là dấu hiệu không lành. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Về kỹ thuật, nóc võng gần như luôn là do vì kèo, đòn tay hoặc cột đã lún, mục, cần mời thợ kiểm tra khung trước khi mái hư thêm.
Có nên thay mái ngói cổ bằng ngói màu, tôn giả ngói?
Vật liệu mới nhẹ và rẻ hơn, nhưng thay đổi hẳn dáng và độ mát của nhà. Mái nhẹ cũng dễ bị gió bóc nếu không neo kỹ. Với nhà có giá trị văn hoá, nên giữ ngói cổ và thay từng phần; với nhà thường, cân nhắc thêm lớp cách nhiệt nếu dùng tôn.
Nhà bít đốc là nhà gì?
Là nhà có tường hồi hai đầu xây gạch kín lên tới mái, che toàn bộ đầu khung gỗ. Kiểu này phổ biến ở Bắc Bộ, giúp chống mưa tạt, gió lùa vào khung gỗ và ngăn lửa lan từ nhà bên cạnh.
Góc mái nhà hàng xóm chĩa vào nhà mình thì làm sao?
Phong thủy coi góc mái nhọn chĩa vào là một loại sát; đây là quan niệm. Cách xử lý thực tế là trồng cây, làm mái hiên, rèm hoặc vách che tầm nhìn, và trao đổi với hàng xóm nếu nước mưa từ mái đó đổ sang. Không cần treo vật hoá giải hay mua vật phẩm đắt tiền.
Rêu trên mái ngói có nên cạo bỏ không?
Rêu mỏng giúp mái mát và trông cổ kính, không cần cạo hết. Rêu dày giữ nước lâu, làm ngói mục và tắc rãnh, nên dọn định kỳ bằng chổi mềm, tránh dùng hoá chất mạnh hoặc máy xịt áp lực cao làm vỡ ngói.