Nhà vườn Huế không phải là một ngôi nhà có thêm cái vườn, mà là một khuôn viên được sắp đặt trọn vẹn: cổng ngõ, hàng rào cây, bình phong, bể cạn, sân, ngôi nhà rường chính, nhà phụ và vườn cây ăn trái bao quanh. Dưới góc phong thủy, mỗi thành phần ấy giữ một vai: che chắn, dẫn lối, tụ nước, làm chỗ tựa. Dưới góc đời sống, chúng là cách người Huế xưa tạo ra một không gian kín đáo, mát mẻ và tự cung một phần thực phẩm ngay trong phố.
Bài trước đã nói về ngôi nhà rường. Bài này nhìn ra phần còn lại của khuôn viên, theo đúng trình tự một người khách đi từ ngoài đường vào: qua cổng, qua ngõ, gặp bình phong và bể cạn, lên sân, vào nhà, rồi ra vườn sau. Các cách gọi tốt hay xấu theo phong thủy ở đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; phần nào có lý do thực tế, bài sẽ ghi rõ.
Nhà vườn Huế hình thành thế nào và vì sao còn được nhắc đến nhiều
Nhà vườn Huế phát triển mạnh từ khi Huế là kinh đô, gắn với các gia đình quan lại, hoàng tộc và người có điều kiện sống ở các phường quanh kinh thành và ven sông. Đất ở đây rộng hơn nhiều so với khu phố buôn bán, nên mỗi gia đình có thể giữ một khu vườn bao quanh nhà. Theo thời gian, kiểu khuôn viên này trở thành một nét nhận diện của Huế, được nhắc đến cùng với lăng tẩm và chùa chiền.
Một số khu vực như Kim Long, Vỹ Dạ hay khu vực trong kinh thành còn giữ được nhiều nhà vườn, tuy nhiều nơi đã bị chia nhỏ đất, xây thêm nhà mới. Vài nhà vườn được mở cửa đón khách tham quan hoặc làm nơi lưu trú, nhờ đó người ngoài có dịp thấy rõ cách bố cục khuôn viên.
Điều khiến nhà vườn Huế đáng bàn dưới góc phong thủy là nó gần như một mô hình thu nhỏ của "tàng phong tụ thuỷ": giữ gió bằng cây và tường rào, giữ nước bằng bể cạn, hồ nhỏ, và đặt nhà ở chỗ cao ráo nhất. Nhiều ý trong mô hình này áp dụng được cho nhà vườn hiện đại ở bất kỳ tỉnh nào, miễn là hiểu đúng lý do chứ không chỉ chép hình thức.
Cổng và ngõ: vì sao lối vào nhà vườn thường quanh co
Cổng thường nhỏ và thấp hơn mong đợi. Cổng nhà vườn Huế hay là cổng trụ xây gạch có mái nhỏ hoặc chỉ là hai trụ đơn giản. Cổng không phô trương, khác với cổng lớn của nhà phố hiện nay. Phong thủy nói cổng là "miệng" của khuôn viên, nên vừa phải, không quá lớn so với nhà; về đời sống, cổng nhỏ giữ được sự kín đáo.
Ngõ đi vào thường có hàng rào cây hai bên. Hàng rào cây được cắt tỉa thấp, chạy dọc lối vào, tạo cảm giác đi qua một hành lang xanh. Cây rào chắn bụi, chắn gió, che tầm nhìn từ ngoài vào sân, và mềm mại hơn tường gạch. Phong thủy coi đây là cách giữ khí, không để khí đi thẳng từ đường vào nhà.
Ngõ ít khi đi thẳng một mạch vào cửa chính. Lối vào thường rẽ một lần hoặc bị bình phong chắn lại. Phong thủy nhiều trường phái kiêng đường thẳng đâm vào cửa nhà, ví như mũi tên. Lý do thực tế là gió và bụi đường không lùa thẳng vào gian thờ, người đi ngang không nhìn thẳng vào trong nhà, và trẻ nhỏ chạy ra cũng không lao thẳng ra đường.
Cổng có thể lệch so với trục nhà. Không ít nhà vườn đặt cổng lệch về một bên so với trục gian giữa, rồi dùng ngõ dẫn khách vòng tới trước sân. Cách này giữ được hướng nhà tốt về khí hậu dù đường đi ở phía nào. Chuyện cổng lệch hay thẳng được bàn chung trong danh mục cửa chính, cổng ngõ; ở nhà vườn Huế, nó là hệ quả tự nhiên của một khuôn viên rộng.
Bình phong và bể cạn: cặp đôi trước sân
Đi hết ngõ, khách thường gặp một bức bình phong xây đứng chắn giữa cổng và nhà, và ngay trước hoặc sau bình phong là một bể cạn có hòn non bộ. Cặp bình phong và bể cạn là hình ảnh quen thuộc nhất của nhà vườn Huế. Bình phong trong khuôn viên nhà vườn nói chung đã có bài riêng trong danh mục biệt thự, nhà vườn; ở đây chỉ nói cách nó phối hợp với bể cạn trong nếp Huế.
Theo quan niệm phong thủy, bình phong chắn luồng khí thẳng, còn bể cạn giữ nước trước nhà, tượng trưng cho "minh đường có thủy". Nhiều người diễn giải bể cạn với non bộ như một cảnh núi sông thu nhỏ đặt trước mặt nhà, tạo thế "tiền án, minh đường" mà khu đất trong phố không tự có. Đây là cách đọc mang tính biểu tượng, mức tin tuỳ mỗi người.
Về thực tế, bình phong che tầm nhìn từ ngoài vào sân, chặn bớt gió mạnh và bụi, đồng thời là một mặt tường để trang trí. Bể cạn với nước và cây nhỏ làm mát vi khí hậu trước nhà trong những ngày hè, và là thú chơi non bộ của chủ nhà. Bể phải có lối thoát nước, thay nước định kỳ, thả cá nhỏ để hạn chế muỗi; nước tù đọng thì vừa trái tinh thần phong thủy, vừa là nơi muỗi đẻ.
Nếu nhà có trẻ nhỏ, bể cạn nên nông, thành bể đủ cao hoặc có lưới đặt dưới mặt nước. Đây là chi tiết nhiều nhà vườn xưa không tính đến vì nếp sinh hoạt khác, nhưng nhà vườn hôm nay cần đặt lên hàng đầu.
Sân, nhà chính và nhà phụ: thứ tự cao thấp, trước sau
Khi đã qua bình phong, khách bước lên sân rồi vào nhà rường. Trong khuôn viên, các khối nhà được xếp theo một trật tự khá rõ, có thể tóm như sau:
| Thành phần | Vị trí thường gặp | Quan niệm phong thủy | Lý do thực tế |
|---|---|---|---|
| Sân trước | Giữa bình phong và nhà chính, lát gạch | Minh đường trong khuôn viên, nên thoáng, sáng | Phơi phóng, đón khách, đón nắng cho nhà gỗ khô |
| Nhà rường chính | Chính giữa khuôn viên, nền cao nhất | Chủ thể, tựa vào vườn sau | Nền cao tránh nước lụt, trục rõ cho việc thờ tự |
| Nhà phụ, nhà bếp | Một bên hoặc phía sau nhà chính, thấp hơn | Phụ không lấn chính, hoả tách khỏi nơi thờ | Phòng cháy, khói không vào nhà gỗ |
| Giếng nước | Gần nhà bếp, xa chỗ vệ sinh | Nguồn nước sạch, không đặt chỗ ô uế | Vệ sinh nguồn nước sinh hoạt |
| Chỗ vệ sinh xưa | Cuối vườn, cuối hướng gió | Xa nhà chính, xa giếng | Mùi và vệ sinh môi trường |
Tinh thần chung là nhà chính cao nhất và ở giữa, các phần phụ thấp hơn và lùi về hai bên hoặc phía sau. Phong thủy gọi đây là chủ và khách phân minh; người làm kiến trúc sẽ gọi là phân cấp khối tích. Trong nhà vườn hiện đại, nhà vệ sinh đã vào trong nhà, nhưng nguyên tắc tách phần ồn, phần có mùi, phần có lửa khỏi nhà chính vẫn còn nguyên giá trị.
Vườn sau và hai bên: chỗ tựa xanh của ngôi nhà
Vườn là phần rộng nhất của khuôn viên. Vườn Huế xưa trồng nhiều cây ăn trái như mít, thanh trà, vú sữa, cau, chuối, xen với cây hoa và rau gia vị. Cây cao thường ở phía sau và hai bên, cây thấp và hoa ở phía trước, gần sân. Bố cục này khớp với ý "tiền thấp hậu cao" của phong thủy: phía trước thoáng để nhìn ra, phía sau có chỗ tựa.
Dưới góc khí hậu, hàng cây cao phía sau và phía tây che nắng chiều, chắn gió Lào mùa hè và gió lạnh mùa đông. Tán cây hạ nhiệt độ mặt đất, giữ ẩm vừa phải cho mùa khô. Nhưng cây quá sát nhà, rễ lớn ăn vào nền hay cành chạm mái thì lại gây hại: mái đọng lá, máng xối tắc, rễ làm nứt chân tảng. Vì vậy cây lớn nên cách nhà một khoảng đủ để tán không phủ lên mái.
Phong thủy dân gian có những lời kiêng về cây như kiêng trồng cây to chắn ngay cửa chính, kiêng cây chết khô để lâu trong vườn. Lý do thực tế của lời kiêng thứ nhất là cây chắn sáng và gió cho gian giữa; của lời kiêng thứ hai là cây chết dễ đổ khi bão, có thể đè lên mái. Các lời kiêng khác về tên cây, loài cây "hợp" hay "khắc" nằm trong danh mục cây trong nhà và cây ngoài trời; ở đây chỉ cần nhớ cây phục vụ khuôn viên chứ không được lấn nhà.
Vườn sau còn là nơi nhiều gia đình xưa đặt am nhỏ thờ thổ thần hay miếu cô hồn tuỳ phong tục. Việc thờ tự này là tín ngưỡng riêng của mỗi nhà; nếu bạn tiếp quản một khu vườn có những chỗ như vậy, nên hỏi người lớn trong gia đình hoặc người cũ trước khi dời đi, giữ sự tôn trọng.
Đem tinh thần nhà vườn Huế vào nhà vườn hôm nay
Không phải ai cũng có đất rộng như các khu vườn xưa. Nhưng vài ý dưới đây áp dụng được cho một mảnh đất vài trăm mét vuông ở ngoại thành hay ở quê:
- Làm lối vào có một lần rẽ. Thay vì cổng thẳng tới cửa chính, cho lối đi rẽ nhẹ hoặc có một bồn cây, một vách thấp chắn giữa.
- Dùng hàng rào cây thay một phần tường. Cây rào cắt tỉa thấp cho cảm giác mở mà vẫn kín, mát hơn tường gạch phản nhiệt.
- Có một chỗ giữ nước nhỏ trước nhà. Một bể cạn, chậu nước lớn hay hồ nhỏ có thay nước, có cá ăn lăng quăng, tránh nước tù.
- Đặt nhà chính ở chỗ cao nhất. Tôn nền nhà chính, cho sân và vườn thấp dần ra ngoài để nước mưa thoát xa nhà.
- Giữ cây lớn ở phía sau và phía tây. Cách nhà đủ xa để tán không chạm mái, rễ không vào móng.
- Tách bếp, chỗ giặt phơi, kho dụng cụ về một phía. Có lối đi có mái nối với nhà chính cho ngày mưa.
- Đừng chép hình thức khi không có lý do. Một bức bình phong lớn trong mảnh sân chật chỉ làm tối nhà; khi đó một bồn cây cao là đủ.
Nhà vườn Huế đẹp vì cân đối giữa nhà và vườn, giữa kín và mở. Chép nguyên hình thức vào một khu đất khác hẳn về khí hậu và diện tích thường cho kết quả gượng gạo; giữ lấy nguyên lý thì hợp lý hơn.
Câu hỏi thường gặp
Nhà vườn Huế cần diện tích bao nhiêu mới làm được?
Không có con số chuẩn. Nhà vườn Huế xưa có thể rộng hàng nghìn mét vuông, nhưng tinh thần của nó, gồm lối vào có rẽ, nước trước nhà, cây sau nhà, nhà chính cao ráo ở giữa, vẫn áp dụng được cho đất vài trăm mét vuông nếu bạn tiết chế quy mô từng thành phần.
Bể cạn trước nhà nên đặt bên trái hay bên phải?
Nhà vườn Huế thường đặt bể cạn ngay trước hoặc sau bình phong, nằm trên trục giữa. Các trường phái phong thủy có ý kiến khác nhau về bên trái hay phải theo hướng nhà; đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Về thực tế, nên đặt bể ở chỗ nhìn thấy từ nhà, có nắng vừa phải, tiện thay nước.
Có nên lấp bể cạn cũ để mở rộng sân không?
Đó là quyết định của gia đình. Nếu bể bị nứt, đọng nước bẩn, khó chăm, việc lấp đi là hợp lý về vệ sinh. Nếu muốn giữ nét nhà vườn, bạn có thể thu nhỏ bể, làm lại lớp chống thấm và thêm đường thoát nước, thay vì bỏ hẳn.
Hàng rào cây ở nhà vườn Huế thường dùng loại cây gì?
Người Huế hay dùng các loại cây bụi chịu cắt tỉa, mọc dày để làm rào, phổ biến nhất là chè tàu. Khi làm nhà vườn ở nơi khác, bạn nên chọn loại cây rào hợp khí hậu địa phương, không có gai nguy hiểm nếu nhà có trẻ nhỏ, và chịu được cắt tỉa thường xuyên.
Nhà vườn Huế có phải là nơi thờ tự riêng không?
Không. Nhà vườn là nơi ở của gia đình; gian giữa nhà rường đặt bàn thờ gia tiên như mọi nhà truyền thống Việt. Một số khuôn viên có thêm am nhỏ, miếu nhỏ trong vườn theo tín ngưỡng của từng nhà, nhưng đó là phần phụ chứ không phải chức năng chính của khuôn viên.
Làm nhà vườn kiểu Huế ở miền Nam có hợp không?
Các nguyên lý về che nắng, giữ ẩm, tách bếp, nước trước nhà đều dùng được. Nhưng miền Nam không có mùa đông lạnh, mưa theo mùa rõ và nắng quanh năm, nên hướng nhà, độ dốc mái, chọn cây cần điều chỉnh theo khí hậu tại chỗ thay vì chép nguyên mẫu nhà vườn Huế.