Dựng lại một ngôi nhà gỗ cổ mua từ nơi khác là việc khả thi vì khung gỗ ghép mộng có thể tháo ra và lắp lại, nhưng để làm cho phải lẽ cần qua bốn lớp việc: hỏi rõ nguồn gốc và pháp lý, tháo dỡ có đánh số, chọn hướng và làm nền hợp khí hậu nơi mới, và xử lý những gì thuộc về gia đình cũ như đồ thờ, hoành phi, câu đối với sự tôn trọng. Phong thủy có tiếng nói ở lớp thứ ba và thứ tư; hai lớp đầu là chuyện pháp lý và kỹ thuật.
Bài này đi theo đúng trình tự ấy. Phần tháo dỡ và giám định cấu kiện chỉ nói ở mức cần cho việc dựng lại; phần lễ nghi chi tiết thuộc về các trang chuyên văn khấn. Các nhận định tốt xấu theo phong thủy là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Vì sao nhiều người mua nhà gỗ cổ về dựng lại
Ở nhiều làng quê Bắc Bộ và miền Trung, những ngôi nhà gỗ trăm năm dần bị thay bằng nhà bê tông. Chủ nhà cũ bán khung nhà gỗ để lấy tiền xây nhà mới, người mua đưa về dựng ở nơi khác làm nhà ở, nhà thờ họ, nhà nghỉ cuối tuần hay không gian kinh doanh. Nhờ đó một phần nhà gỗ cổ được giữ lại thay vì bị chẻ làm củi hay xẻ bán lẻ.
Mặt khác, việc tháo nhà gỗ ra khỏi làng của nó cũng có cái giá văn hoá. Một ngôi nhà gắn với khuôn viên, với cây, ao, ngõ, với ký ức của một dòng họ; mang khung đi là mang đi một phần cảnh quan của làng. Một số nhà có giá trị đặc biệt còn thuộc diện cần được bảo vệ. Hiểu điều này giúp người mua cân nhắc chọn nhà nào và đối xử với ngôi nhà ra sao.
Về phong thủy, người ta hay hỏi: một ngôi nhà được dựng theo hướng và thế đất ở nơi cũ, đem tới đất mới thì có còn hợp không? Câu trả lời ngắn là phong thủy gắn với đất và hướng nơi nhà đứng, không gắn vĩnh viễn vào khung gỗ. Khi dựng lại, ngôi nhà được đặt vào một thế đất mới, và việc của gia chủ là chọn hướng, nền, bố cục hợp với nơi mới.
Trước khi mua: những câu phải hỏi
Phần này quyết định bạn có nên mua ngôi nhà hay không. Đừng để vẻ đẹp của chạm khắc làm bạn bỏ qua những câu hỏi khô khan sau:
- Ai là chủ thật sự? Nhà thuộc một người hay của cả dòng họ, cả anh chị em cùng thừa kế. Nên có giấy tờ mua bán có chữ ký của những người có quyền.
- Nhà có thuộc diện di tích hay được bảo vệ không? Hỏi chính quyền địa phương hoặc cơ quan văn hoá. Mua và tháo dỡ nhà đang được bảo vệ có thể vi phạm pháp luật.
- Gỗ là loại gì, nguồn gốc ra sao? Khi vận chuyển gỗ, nhất là gỗ quý, có thể cần giấy tờ chứng minh nguồn gốc theo quy định hiện hành.
- Nhà đã sửa, thay cột bao nhiêu lần? Cột thay mới, cấu kiện ghép từ nhà khác làm giảm giá trị và độ khớp của khung.
- Tình trạng mối mọt, mục chân cột thế nào? Nên có người am hiểu nhà gỗ đi xem cùng.
- Đồ thờ, hoành phi, câu đối, sắc phong có đi kèm không? Những thứ gắn với tổ tiên gia đình cũ nên được hỏi riêng, thường không nên mua bán kèm khung nhà.
Bài về tháo dỡ nhà gỗ cổ của gia đình trên trang giám định cổ vật của hệ có bàn kỹ cấu kiện nào nên giữ và nhờ ai giám định; ở đây chỉ nhắc rằng việc này nên làm trước khi xuống tiền.
Tháo dỡ để dựng lại được: các bước cần có
Dựng lại đúng phụ thuộc rất nhiều vào cách tháo. Một ngôi nhà tháo vội, không ghi chép sẽ rất khó lắp lại cho khớp. Trình tự hợp lý thường gồm:
- Đo vẽ và chụp ảnh hiện trạng. Mặt bằng, mặt cắt từng bộ vì, ảnh chụp mọi góc trước khi đụng vào.
- Tìm thước tầm nếu còn. Cây thước của thợ cả xưa là bộ số đo gốc của nhà, rất quý khi dựng lại.
- Đánh số từng cấu kiện. Mỗi cột, xà, kèo, rường mang một mã theo vị trí; dùng thẻ hoặc sơn ở mặt khuất, không đục khắc thêm.
- Dỡ mái trước, rồi đến khung. Ngói, rui, mè, đòn tay dỡ trước; khung tháo theo trình tự ngược lúc dựng.
- Bảo quản trong lúc chờ. Kê gỗ khỏi mặt đất, che mưa nắng, xếp theo nhóm.
- Lập danh sách cấu kiện hỏng cần thay. Ghi rõ để làm cấu kiện mới cùng loại gỗ, cùng kích thước.
Trình tự này nghe giản dị nhưng là chỗ nhiều người mua làm vội nhất, vì chi phí thuê đội tháo tính theo ngày. Tiết kiệm vài ngày ở khâu này có thể làm mất nhiều tuần ở khâu dựng lại.
Chọn hướng ở nơi mới: giữ trục, không bắt buộc giữ hướng cũ
Một câu hỏi rất hay gặp là có nên giữ đúng hướng nhà như ở nơi cũ hay không. Theo cách nhìn phong thủy, hướng có ý nghĩa trong quan hệ với đất, nước, đường và người ở cụ thể; khi đất đã khác, hướng cũ không còn lý do tự động để giữ. Theo cách nhìn khí hậu cũng vậy: một ngôi nhà Bắc Bộ quay Nam để đón gió nồm, đem vào một thung lũng ở Lâm Đồng hay một mảnh đất ven biển miền Trung thì hướng gió và nắng đã khác.
Điều nên giữ là trục của nhà. Gian giữa vẫn là gian giữa, bàn thờ hoặc không gian trang trọng nhất vẫn đặt ở đó, cửa chính vẫn mở ở gian giữa. Khung gỗ được dựng cho một bố cục đối xứng; đảo trục hay dồn bàn thờ sang gian bên sẽ làm ngôi nhà mất đi cái lý của chính nó.
Để chọn hướng ở nơi mới, bạn có thể đi theo thứ tự: xem lối vào và đường đi, xem hướng gió mát mùa hè và hướng gió lạnh hoặc gió mạnh, xem phía hứng nắng chiều, xem chỗ tựa phía sau như đồi, hàng cây, khối nhà khác. Sau đó, nếu gia đình theo các phái lý khí như Bát trạch, có thể xét thêm hướng theo tuổi gia chủ; đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Nhà gỗ cổ thường có mái thấp, hiên sâu, cửa nhiều cánh. Đặt nhà quay mặt vào nắng chiều gắt hoặc hướng gió bão chính sẽ làm cửa gỗ và chân cột hiên nhanh hỏng. Khi buộc phải chọn, nhiều người ưu tiên hướng bảo vệ được ngôi nhà trước, rồi mới đến các lớp quan niệm khác.
Nền, chân tảng và móng: phần mới hoàn toàn của ngôi nhà cũ
Nền phải cao hơn mức nước lớn nhất nơi mới. Khung gỗ cổ chịu được trăm năm nếu chân cột khô. Đặt nhà vào nền thấp, sân cao hơn nền là tự rút ngắn tuổi thọ của nó. Hãy hỏi người địa phương nước lớn từng lên tới đâu.
Giữ hoặc làm lại chân tảng. Chân tảng đá cũ có thể mang theo nếu còn tốt; nếu làm mới, cần đúng kích thước, đặt trên móng chắc, mặt tảng cao hơn mặt nền để nước không đọng quanh chân cột.
Móng phải được tính cho đất mới. Đất ở đồng bằng, đồi dốc hay đất san lấp chịu lực khác nhau. Móng cho nhà gỗ tuy nhẹ hơn nhà bê tông nhưng vẫn cần người có chuyên môn tính toán, nhất là ở đất yếu.
Không đổ bê tông kín quanh chân cột. Bọc kín chân cột giữ ẩm và che mất dấu hiệu mối. Nền nên chừa khoảng quanh chân tảng, dùng gạch nung hoặc vật liệu thoát ẩm tốt.
Phong thủy và kỹ thuật cùng một ý. Phong thủy chuộng nhà "cao ráo, nền vững"; kỹ thuật yêu cầu nền cao, móng chắc, chân cột khô. Ở khâu này hai cách nói gần như trùng khít.
Đồ thờ, hoành phi, câu đối của gia đình cũ: xử lý cho phải đạo
Một ngôi nhà gỗ cổ thường đi kèm hoành phi, câu đối, bàn thờ, khám thờ, có khi cả bài vị và sắc phong của gia đình cũ. Những thứ này mang tên tuổi, dòng họ, ký ức của người khác. Theo nếp nghĩ của nhiều gia đình Việt, đồ thờ của dòng họ nào nên ở với dòng họ ấy; treo câu đối, hoành phi có tên họ người khác trong nhà mình được coi là không phải đạo.
Cách làm hợp lẽ là hỏi gia đình cũ muốn giữ lại những gì, và để họ giữ hoặc rước đi theo cách của họ. Với hoành phi, câu đối mang nội dung chung không gắn với dòng họ cụ thể, nhiều người mua vẫn giữ lại như một phần nghệ thuật của ngôi nhà, sau khi đã hỏi ý gia đình cũ. Bài vị, sắc phong, gia phả là những thứ không nên mua bán kèm khung nhà.
Khi dựng nhà ở nơi mới, nhiều gia đình làm lễ động thổ, lễ dựng nhà, lễ nhập trạch như với nhà mới. Có gia đình làm thêm một lễ tạ đối với ngôi nhà cũ hoặc với gia đình cũ. Lễ nghi cụ thể tuỳ phong tục từng nơi; văn khấn chi tiết có ở các trang chuyên về văn khấn, ở đây chỉ nhắc rằng tâm thế tôn trọng quan trọng hơn mâm lễ lớn hay nhỏ.
Nếu bạn dựng lại nhà để kinh doanh như nhà hàng, homestay, hãy cân nhắc kỹ việc bày đồ thờ cũ làm vật trang trí. Khách và cả người địa phương có thể thấy đó là không tôn trọng; đồng thời đồ thờ cổ cũng là thứ dễ bị mất cắp hoặc hư hỏng khi đặt ở không gian công cộng.
Sau khi dựng xong: những việc an toàn và bảo dưỡng
Một ngôi nhà gỗ cổ ở nơi mới cần thời gian để "quen" với khí hậu mới. Vài việc nên làm ngay trong năm đầu:
- Đi điện an toàn. Dây trong ống, có thiết bị chống giật và chống quá tải; không đục rãnh trên cột cái.
- Trang bị phòng cháy. Bình chữa cháy ở chỗ dễ lấy, không đun nấu bằng lửa trần trong nhà chính.
- Theo dõi co ngót. Khí hậu khô hơn hoặc ẩm hơn nơi cũ làm gỗ co giãn; mộng có thể lỏng trong năm đầu, cần thợ chêm lại.
- Kiểm mối định kỳ. Đất mới có thể có tổ mối; quan sát đường đất trên chân cột, chân tường.
- Giữ thông gió. Mở cửa những ngày khô, không bịt kín hiên bằng kính cố định.
- Lưu hồ sơ ngôi nhà. Ảnh trước khi tháo, bản vẽ, danh sách cấu kiện thay mới, thước tầm nếu có.
Một ngôi nhà gỗ cổ được dựng lại cẩn thận có thể sống thêm nhiều thế hệ ở nơi mới. Điều đó phụ thuộc vào khung, nền, mái và cách người ở chăm sóc nó nhiều hơn là vào ngày giờ hay vật phẩm nào.
Câu hỏi thường gặp
Dựng nhà gỗ cổ ở nơi mới có cần giữ đúng hướng cũ không?
Không bắt buộc. Phong thủy gắn hướng với đất và nơi ở cụ thể, khí hậu nơi mới cũng khác. Nên giữ trục gian giữa của nhà, còn hướng thì chọn theo lối vào, nắng gió và chỗ tựa nơi mới; xét hướng theo tuổi là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Có nên treo hoành phi, câu đối của gia đình cũ không?
Những thứ ghi tên họ, gắn với tổ tiên gia đình cũ thì nên hỏi ý họ và để họ giữ. Hoành phi, câu đối có nội dung chung có thể giữ như một phần nghệ thuật nếu gia đình cũ đồng ý. Bài vị, sắc phong, gia phả không nên mua bán kèm nhà.
Nhà gỗ cổ mua về có cần làm lễ gì không?
Nhiều gia đình làm lễ khi dựng nhà và khi dọn vào ở như với nhà mới, có nhà làm thêm lễ tạ. Đây là tập quán, tuỳ phong tục và niềm tin của từng gia đình. Văn khấn cụ thể nên theo sách hoặc nếp của gia đình, địa phương.
Làm sao biết nhà gỗ định mua có phải di tích không?
Hỏi chính quyền xã, phường nơi có ngôi nhà và cơ quan văn hoá địa phương. Nếu nhà đã được xếp hạng hoặc nằm trong khu bảo tồn, việc mua bán, tháo dỡ phải theo quy định riêng và thường không được phép tuỳ tiện.
Thay nhiều cột mới có làm mất giá trị nhà cổ không?
Giá trị nhà cổ nằm ở cấu kiện gốc và chạm khắc. Thay cột hỏng là cần thiết để nhà an toàn, nhưng nên thay đúng loại gỗ, đúng kích thước, đánh dấu cấu kiện mới và giữ lại càng nhiều cấu kiện gốc còn tốt càng tốt.
Nhà gỗ cổ dựng lại có cần giấy phép xây dựng không?
Việc xây dựng công trình nhà ở mới trên đất của bạn nhìn chung vẫn chịu quy định về cấp phép như các công trình khác, tuỳ vị trí và quy mô. Bạn nên hỏi cơ quan quản lý xây dựng địa phương trước khi làm móng.