Thước tầm là một cây thước dài bằng tre hoặc gỗ mà người thợ cả làm riêng cho đúng một ngôi nhà gỗ, trên đó khắc vạch các số đo chính của bộ khung như chiều cao cột cái, cột quân, khoảng cách các gian, chiều dài xà, vị trí mộng. Cả phường thợ dựa vào cây thước ấy để lấy mực cho từng cấu kiện, nên dù không có bản vẽ trên giấy, hàng trăm thanh gỗ vẫn khớp với nhau khi dựng. Mỗi ngôi nhà một cây thước, không dùng lẫn.
Bài này giải thích thước tầm ghi gì, được dùng ra sao cùng dây mực và mộng gỗ, liên quan thế nào với thước Lỗ Ban và các quy ước phong thủy về số đo, cùng những tục quanh cây thước. Các số đo theo cung tốt xấu là quy ước dân gian, mức tin tuỳ mỗi người; cách thước tầm giúp bộ khung chính xác thì là chuyện kỹ thuật rất cụ thể.
Thước tầm là gì và vì sao mỗi nhà một cây
Trước khi có bản vẽ kỹ thuật phổ biến, người làm nhà gỗ truyền thống cần một cách để cả đội thợ cùng làm theo một bộ số đo thống nhất. Thước tầm là lời giải: thợ cả, người chịu trách nhiệm chính của công trình, chọn một thanh tre hoặc gỗ thẳng, đủ dài, rồi khắc lên đó toàn bộ kích thước quan trọng của ngôi nhà sắp dựng. Từ đó, mọi người thợ chỉ cần áp cây thước vào gỗ là lấy được số đo, không ai phải nhớ hay ghi riêng.
Vì mỗi ngôi nhà có số gian, chiều cao, độ rộng khác nhau, thước tầm cũng khác nhau. Dùng thước của nhà này cho nhà khác sẽ sai từ chiều cao cột tới vị trí mộng. Vì vậy thước tầm gắn chặt với một công trình cụ thể, như cuốn "hồ sơ thiết kế" thu gọn trên một thanh gỗ.
Cách làm này cho thấy một nguyên lý mà kỹ thuật hiện đại gọi là chuẩn hoá số đo: mọi cấu kiện đo từ một chuẩn duy nhất thì sai số không cộng dồn. Một cây cột đo bằng thước dây, một cây xà đo bằng thước khác có thể lệch vài phân, đủ để mộng không vào. Đo cùng một thước tầm thì cả bộ khung lệch cùng một kiểu, tức là vẫn khớp nhau.
Tên gọi và cách làm thước tầm có thể khác theo vùng và theo phường thợ. Những gì bài nêu là nét chung được người trong nghề mộc dân gian và các tài liệu về kiến trúc gỗ truyền thống nhắc tới, không phải một quy chuẩn thống nhất.
Trên cây thước tầm thường ghi những gì
Mỗi thợ cả có cách đánh dấu riêng, có thể bằng vạch khắc, ký hiệu, mực tàu. Nội dung thường bao gồm:
- Chiều cao cột cái và cột quân. Hai số đo quyết định độ dốc mái và chiều cao nhà.
- Chiều cao cột hiên nếu có. Quyết định độ thấp của mái hiên và tầm nhìn ra sân.
- Khoảng cách giữa các bộ vì. Tức độ rộng từng gian và chái; gian giữa thường rộng hơn gian bên.
- Khoảng cách giữa các hàng cột trong một bộ vì. Tức chiều sâu lòng nhà.
- Vị trí lỗ mộng trên cột. Nơi câu đầu, xà, xuyên, kẻ cắm vào; sai chỗ này là cả bộ vì lệch.
- Chiều dài xà, câu đầu và các con rường. Để thợ cắt đúng ngay từ đầu.
- Các số đo cửa, bậc thềm, độ cao sàn nếu có. Nhiều thợ cả chọn các số này theo cung đẹp của thước Lỗ Ban.
Các số đo được đánh dấu trên các mặt khác nhau của cây thước hoặc theo thứ tự từ đầu này sang đầu kia. Chỉ thợ cả và các thợ đã quen phường mới đọc nhanh được; với người ngoài, cây thước trông như một thanh tre đầy vết khắc.
Thước tầm làm việc cùng dây mực và mộng gỗ
Từ lúc chọn gỗ tới lúc dựng khung, thước tầm có mặt ở hầu hết các khâu. Trình tự dưới đây là khái quát, mỗi phường thợ có thể làm khác đôi chút:
- Thống nhất với gia chủ về quy mô. Số gian, chiều sâu, chiều cao mong muốn; thợ cả từ đó tính ra các số đo chính.
- Làm cây thước tầm. Chọn tre hoặc gỗ thẳng, đã khô, ít cong vênh; khắc các số đo lên thước.
- Pha gỗ, đánh dấu gốc ngọn. Gỗ được xẻ thành cột, xà, kèo; mỗi khúc gỗ được đánh dấu chiều gốc ngọn để dựng cho đúng.
- Búng dây mực. Thợ áp thước tầm lên gỗ, lấy số đo, dùng ống mực và dây mực căng thẳng rồi búng để in đường thẳng lên mặt gỗ làm chuẩn đục đẽo.
- Đục mộng. Lỗ mộng trên cột và đầu mộng trên xà, kèo được đục theo đúng vạch mực.
- Ráp thử từng bộ vì. Nhiều phường thợ ráp thử trên mặt đất để kiểm khớp trước khi dựng.
- Dựng khung và gác thượng lương. Các bộ vì được dựng lên, nối bằng xà, rồi gác thượng lương; lễ thượng lương thuộc danh mục động thổ, cất nóc.
Đáng chú ý là ở khâu búng dây mực, thước tầm, ống mực và cây đục tạo thành bộ đồ nghề cốt lõi của thợ cả. Nhiều câu chuyện dân gian về nghề mộc nhắc tới ống mực và thước như những vật được thợ giữ gìn cẩn thận.
Thước tầm và thước Lỗ Ban: chỗ phong thủy bước vào số đo
Thước tầm là thước đo riêng cho một công trình, còn thước Lỗ Ban là loại thước có chia cung tốt xấu, mang tên ông tổ nghề mộc trong truyền thuyết Trung Hoa. Thước Lỗ Ban hiện lưu hành nhiều loại với các độ dài chu kỳ khác nhau như 52,2 cm, 42,9 cm, 38,8 cm, mỗi loại được dân gian gán cho một mục đích đo khác nhau; danh mục cửa chính, cổng ngõ trên cùng trang đã có bài so sánh các loại này.
Khi tính các số đo cho thước tầm, nhiều thợ cả đối chiếu với thước Lỗ Ban để chọn những con số rơi vào cung được coi là đẹp, chẳng hạn chiều rộng lòng cửa, chiều cao bàn thờ, chiều cao cột. Nếu số đo theo công năng rơi vào cung xấu, thợ có thể nới hoặc rút vài phân để sang cung đẹp. Đây là quy ước dân gian, mức tin tuỳ mỗi người; điều đáng nói là độ điều chỉnh thường nhỏ, không làm hỏng công năng.
Một số tài liệu và người làm nghề còn nhắc tới các đơn vị đo cổ như thước, tấc, phân, với độ dài một thước có thể khác nhau giữa các thời kỳ và các nghề. Vì không có một chuẩn chung, bài không quy đổi cụ thể sang centimet. Thước tầm khắc trực tiếp độ dài thật lên tre nên tránh được rắc rối quy đổi này: số đo nằm ngay trên cây thước, không phụ thuộc vào đơn vị.
Ở góc nhìn kỹ thuật, những gì thực sự quyết định độ bền của nhà gỗ là tỉ lệ giữa chiều cao cột và tiết diện gỗ, độ dốc mái, khoảng cách các bộ vì. Thợ cả giỏi giữ đúng những tỉ lệ ấy trước, rồi mới tinh chỉnh vài phân theo cung thước. Gia chủ đọc bài này nên biết rằng ưu tiên đúng là ngược lại với việc chọn số đẹp trước rồi ép kết cấu theo.
Những tục quanh cây thước tầm
Thước tầm được giữ gìn trong suốt quá trình làm nhà. Vì cả công trình phụ thuộc vào cây thước, nó được cất ở chỗ khô ráo, không để ai mượn đi làm việc khác, tránh cong vênh, mất vạch. Mất thước tầm giữa chừng gần như phải làm lại số đo từ đầu.
Có nơi gác thước tầm lên nhà sau khi dựng xong. Nhiều người trong nghề kể rằng sau khi nhà hoàn thành, cây thước tầm được gác lên một chỗ cao trên khung nhà và để lại cùng ngôi nhà. Lý do thực tế là khi sửa chữa, thay cột về sau, thợ có thể lấy lại đúng số đo cũ. Tập quán này không phải nơi nào cũng làm; nếu bạn có nhà gỗ cũ, thử tìm trên các xà cao biết đâu còn.
Thước tầm gắn với uy tín của thợ cả. Người làm ra thước tầm là người chịu trách nhiệm cho cả ngôi nhà. Trong lễ cúng tổ nghề mộc hay lễ phạt mộc trước khi khởi công, đồ nghề của thợ cả được đặt trang trọng; phần nghi lễ này đã được bàn ở bài về tổ nghề mộc trên một site khác của hệ, ở đây không nhắc lại.
Thước tầm không phải bùa hộ mệnh. Một số câu chuyện dân gian thêu dệt quanh đồ nghề thợ mộc, như chuyện thợ làm sai mực để gia chủ gặp chuyện. Những chuyện đó là giai thoại, không có cơ sở; giá trị của thước tầm là ở độ chính xác và ở chỗ nó lưu lại cách người xưa làm nhà.
Thước tầm trong nhà gỗ hôm nay
Ngày nay, các xưởng mộc làm nhà gỗ thường có bản vẽ, đo bằng thước thép, có nơi cắt mộng bằng máy. Thước tầm vì thế ít được dùng như công cụ chính. Tuy vậy, một số thợ lớn tuổi và các xưởng chuyên phục dựng nhà cổ vẫn làm thước tầm, vì nó nhanh, ít sai khi làm việc ngoài hiện trường và giữ đúng cách làm của nhà gỗ truyền thống.
Với gia chủ, câu hỏi thực tế không phải là có thước tầm hay không, mà là số đo có thống nhất và được lưu lại hay không. Nếu bạn làm nhà gỗ mới, hãy yêu cầu xưởng giao bản vẽ có kích thước các cấu kiện chính, hoặc nếu thợ dùng thước tầm, hãy xin giữ lại cây thước sau khi xong. Đây chính là tinh thần của tục gác thước lên nhà: để thế hệ sau sửa chữa có chuẩn mà theo.
Với những ai quan tâm văn hoá, thước tầm là một hiện vật đáng giữ. Nó cho thấy người thợ dân gian giải bài toán thiết kế, truyền đạt và kiểm soát chất lượng bằng một cây tre. Một số bảo tàng, nhà nghiên cứu kiến trúc và người sưu tầm có lưu giữ thước tầm; nếu nhà bạn có một cây, nên ghi lại nó thuộc ngôi nhà nào, ai làm, năm nào nếu biết.
Câu hỏi thường gặp
Thước tầm và thước Lỗ Ban có phải là một không?
Không. Thước tầm là cây thước thợ cả làm riêng cho một ngôi nhà, khắc đúng các số đo của nhà đó. Thước Lỗ Ban là loại thước chia cung tốt xấu dùng chung cho nhiều việc. Khi tính số đo cho thước tầm, nhiều thợ đối chiếu với thước Lỗ Ban; đó là quy ước dân gian.
Thước tầm thường làm bằng gì?
Phổ biến nhất là tre già hoặc gỗ thẳng đã khô, ít cong vênh. Chất liệu cần bền, nhẹ và đủ dài để khắc các số đo lớn như chiều cao cột cái. Hình dạng và chiều dài cụ thể tuỳ thợ cả và tuỳ quy mô ngôi nhà.
Nhà gỗ cũ có còn thước tầm không?
Có thể còn nếu gia đình hoặc thợ giữ lại theo tập quán gác thước lên nhà. Nhiều nhà đã thất lạc qua thời gian, sửa chữa. Bạn có thể tìm ở các xà cao, gác, hoặc hỏi người lớn tuổi trong nhà. Nếu tìm được, nên giữ khô và ghi chú nguồn gốc.
Có cần chọn số đo theo cung đẹp khi làm nhà không?
Đó là lựa chọn của gia đình, mức tin tuỳ mỗi người. Điều nên nhớ là công năng và kết cấu đi trước: cửa đủ rộng cho người và đồ đạc, cột đủ tiết diện, mái đủ dốc. Sau đó điều chỉnh vài phân cho số đẹp thường không ảnh hưởng gì.
Xưởng mộc hiện đại có còn dùng thước tầm không?
Phần lớn xưởng hiện đại dùng bản vẽ và thước thép, có nơi cắt mộng bằng máy. Một số thợ phục dựng nhà cổ vẫn dùng thước tầm vì nó nhanh và hợp với cách làm truyền thống. Gia chủ nên yêu cầu lưu lại số đo dù xưởng dùng cách nào.