Hiên nhà ở quê: sâu bao nhiêu, mái hiên, cột hiên và bậc thềm theo nếp xưa

Hiên nhà ở quê là dải không gian có mái che chạy dọc mặt tiền, nằm giữa sân và các cửa phòng; nó che nắng, che mưa hắt cho cửa và tường, đồng thời là chỗ ngồi chơi, hóng mát, làm việc nhà của cả gia đình. Nhà quê xưa gần như nhà nào cũng có hiên sâu; nhiều nhà mới xây theo kiểu nhà phố lại bỏ hiên, rồi sau đó phải lắp thêm mái tôn, rèm chắn nắng.

Bài này nói về hiên theo hai lớp: lớp quan niệm, vì phong thủy coi hiên là chỗ khí từ sân đi vào nhà, cần thong thả, không bị chặn; và lớp thực tế về chiều sâu, độ dốc mái, cột, bậc, nền. Những lời gọi tốt xấu là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; còn chuyện mưa hắt và nắng chiếu thì kiểm được ngay sau một trận mưa.

Hiên trong nếp nhà quê và trong phong thủy

Người già ở quê hay gọi hiên là "hè" hay "hè nhà". Đó là nơi phơi tạm đôi dép, đặt chõng tre, chiếc phản gỗ, nơi trẻ con chơi khi trời mưa, nơi đàn bà ngồi nhặt rau, đàn ông ngồi uống nước chè với hàng xóm. Một ngôi nhà có hiên rộng thường được gọi là nhà "thoáng", nhà "mở".

Trong phong thủy, sân trước là minh đường, chỗ tụ khí. Hiên là chặng chuyển tiếp từ minh đường vào trong nhà: khí từ sân qua hiên rồi mới vào cửa, nên được "lọc" và "chậm" lại. Một ngôi nhà cửa mở thẳng ra sân không có hiên bị coi là khí vào quá gắt. Đây là quan niệm; nói theo kiến trúc nhiệt đới, hiên là lớp bóng đổ che tường và cửa, làm dịu nắng và giảm mưa hắt.

Hiên còn mang ý nghĩa xã hội. Ở làng, khách quen thường dừng ở hiên chứ không vào hẳn nhà; người lạ chỉ đứng ngoài sân. Hiên vì thế là chỗ tiếp đón nửa trong nửa ngoài, một nét rất riêng của nhà quê mà nhà phố khó có.

Hiên sâu bao nhiêu thì làm được gì

Không có tiêu chuẩn chung cho độ sâu hiên. Bảng dưới gom các khoảng thường gặp và việc tương ứng mà mỗi độ sâu cho phép, giúp bạn chọn theo nếp sinh hoạt của nhà mình.

Với nhà quay Tây hoặc Tây Nam, nên chọn hiên sâu hơn mức bạn định, vì nắng chiều xiên thấp sẽ vượt qua hiên nông và rọi thẳng vào cửa. Với nhà ở vùng hay mưa bão như miền Trung, hiên sâu còn che được tường khỏi ẩm.

Mái hiên: dốc, cao và vươn ra bao nhiêu

Mái hiên liền mái chính hay mái riêng. Nhà mái ngói truyền thống thường kéo dài mái chính xuống làm mái hiên, gọi là mái chảy. Nhà mái bằng thì đổ một tấm sê nô hoặc ô văng làm mái hiên. Mái liền đẹp và đồng bộ nhưng làm mái chính dài thêm; mái riêng dễ làm nhưng phải xử lý chỗ tiếp giáp với tường để không thấm.

Mái hiên không quá thấp. Mép mái hiên thấp quá làm tối nhà và người cao dễ cụng đầu. Dân gian có lời chê nhà "cúi mặt" khi mái hiên trễ xuống che kín cửa. Mép mái nên đủ cao để nhìn từ trong nhà vẫn thấy sân và trời.

Mái hiên vươn ra đủ xa. Độ vươn của mái hiên nên lớn hơn độ sâu nền hiên một chút để nước mưa nhỏ giọt ra ngoài mép nền, không bắn ngược vào. Nhiều nhà có máng xối dọc mép mái hiên để nước không xói xuống sân.

Mái tôn lắp thêm. Nhiều nhà mới phải lắp mái tôn ra sân vì thiếu hiên. Cách này nhanh nhưng nóng và ồn. Nếu làm, nên chọn tôn có lớp cách nhiệt, để khe thoáng giữa mái tôn và tường để hơi nóng thoát ra.

Phong thủy về mái hiên. Quan niệm thường gặp là mái hiên nên liền một dải, không gãy khúc, không có góc nhọn chĩa vào cửa nhà bên. Đây là quan niệm thẩm mỹ, mức tin tuỳ mỗi người; về thực tế, mái liền dải cũng ít chỗ dột hơn.

Cột hiên và nền hiên

Nhà gỗ xưa có hàng cột hiên bằng gỗ đặt trên chân tảng đá, đỡ đầu bẩy hoặc kẻ hiên. Nhà gạch bây giờ dùng cột bê tông, cột gạch hoặc không có cột nếu mái hiên là ô văng đúc hẫng. Số cột thường theo số gian: nhà ba gian có bốn cột hiên, chia mặt tiền thành ba khoang đều.

Có quan niệm cho rằng cột hiên không nên đứng ngay chính giữa cửa chính, vì như "cây cột chắn cửa". Lý do thực tế rất dễ thấy: cột giữa cửa vướng lối đi và che tầm nhìn từ trong ra. Khi chia khoang, nên đặt cửa chính nằm giữa hai cột.

Nền hiên nên cao hơn sân ít nhất một bậc và dốc rất nhẹ ra phía sân, để nước mưa hắt vào vẫn chảy ra ngoài. Vật liệu lát nền hiên nên nhám vừa phải, vì hiên ướt là chỗ người già và trẻ con dễ trượt nhất trong nhà. Gạch bát, gạch đỏ không tráng men, đá mài mặt nhám đều hợp với hiên nhà quê.

Chân cột, chân tường ở hiên là chỗ ẩm nhất của mặt tiền. Ốp một đoạn chân tường bằng vật liệu chịu nước, hoặc sơn chống thấm, giữ cho mặt tiền không loang ố sau vài mùa mưa.

Bậc thềm từ sân lên hiên

Bậc thềm là chỗ nối sân với hiên. Phong thủy có nhiều lời về số bậc; thực tế thì bậc thềm là chỗ hay xảy ra té ngã. Vài điều nên giữ:

• Số bậc theo quan niệm: nhiều nơi chuộng số bậc lẻ hoặc tính theo vòng "sinh, lão, bệnh, tử" để bậc cuối rơi vào chữ "sinh". Đây là tập quán, mức tin tuỳ mỗi nhà.
• Chiều cao mỗi bậc nên đều nhau. Một bậc cao hơn hoặc thấp hơn các bậc khác là nguyên nhân rất thường gặp của vấp ngã.
• Mặt bậc đủ rộng để đặt trọn bàn chân, nhất là với người già.
• Bậc thềm chạy suốt mặt tiền hoặc chỉ ở trước cửa chính đều được; bậc suốt mặt tiền cho cảm giác bề thế, bậc trước cửa tiết kiệm sân.
• Nếu nhà có người già hoặc người đi xe lăn, nên làm thêm một đoạn dốc thoải ở một đầu hiên.
• Đèn chiếu sáng bậc thềm đặt dưới mái hiên, bật được từ trong nhà.

Câu chuyện số bậc đã có nhiều bài bàn kỹ; ở hiên nhà quê, điều quan trọng hơn là bậc thấp, đều và không trơn.

Hiên theo hướng nhà và theo từng miền

Nhà quay Nam, Đông Nam. Đây là hướng hiên làm việc nhẹ nhàng nhất. Mùa hè mặt trời lên cao, một hiên vừa phải đã che được nắng trưa; mùa đông mặt trời thấp, nắng xiên vào sâu hơn dưới hiên, sưởi ấm nền và cửa. Nhiều nhà quê Bắc Bộ dựa đúng vào điều này mà không cần tính toán.

Nhà quay Tây, Tây Nam. Nắng chiều xiên thấp, hiên nông gần như không che được gì. Nên làm hiên sâu hơn, thêm mành tre hoặc lam gỗ có thể kéo xuống buổi chiều, và trồng cây tán rộng cách hiên một khoảng. Phong thủy gọi nắng chiều gắt là hỏa khí quá mạnh; nói thực tế, đó là tường và cửa nóng tới tối.

Nhà quay Bắc, Đông Bắc. Hiên ít nắng, mùa đông đón gió lạnh. Hiên không cần quá sâu, nhưng có thể làm thêm vách lửng hoặc cửa chớp ở đầu hồi để chắn gió bấc.

Miền Trung. Mưa lớn, gió bão và nắng gió Lào ở một số nơi khiến hiên sâu, mái hiên chắc, cột hiên neo kỹ trở nên quan trọng. Nhiều nhà vùng này có hiên thấp, mái dốc để chống gió tốc mái.

Nam Bộ. Mưa theo mùa nhưng rất to, nắng quanh năm. Nhà vườn Nam Bộ thường có hiên rộng, mái hiên vươn xa, nhiều khi hiên vòng ra cả hai bên hông. Hiên ở đây gần như là phòng sinh hoạt chính ban ngày.

Dùng hiên hằng ngày cho đúng tinh thần

Hiên là chỗ khí và người đi qua, nên phong thủy không thích hiên bị chất đầy đồ: bao thóc, xe máy, củi, chậu cây. Một hiên bừa bộn cũng khiến cửa chính bị bó, khách bước vào phải len lỏi. Nếu nhà cần chỗ để xe, hãy làm một mái riêng ở đầu hồi hoặc ở nhà ngang thay vì dựng xe dọc hiên.

Chậu cây trên hiên nên đặt ở mép ngoài, sát cột, chừa lối đi phía trong sát tường. Cây leo trên giàn hiên giúp mát nhưng cần cắt tỉa để không phủ kín mái và không làm tắc máng xối. Ở các tỉnh miền Trung hay có bão, giàn cây và chậu treo trên hiên nên được tháo hoặc buộc chắc trước mùa bão.

Ban đêm, hiên có một ngọn đèn nhỏ là đủ để nhìn ra sân và cổng. Đèn quá sáng thu hút côn trùng vào nhà; đèn quá tối khiến người đi ra nhà ngang hoặc nhà vệ sinh ngoài dễ vấp. Treo đèn dưới mái hiên, chiếu xuống nền hiên và bậc thềm là cách hợp lý.

Cuối cùng, hiên là chỗ đáng giữ nhất khi cải tạo nhà cũ. Nhiều gia đình nới phòng khách bằng cách xây lấn ra hết hiên, rồi vài năm sau thấy cửa mục, tường ẩm, phòng nóng và cả nhà không còn chỗ ngồi hóng mát. Nếu buộc phải nới, hãy giữ lại ít nhất một đoạn hiên trước gian giữa, vì đó là chỗ đón khách và là lớp che cho chính cửa quan trọng nhất của nhà.

Câu hỏi thường gặp

Nhà cấp 4 có bắt buộc phải có hiên không?

Không bắt buộc, nhưng ở khí hậu nhiệt đới nhiều mưa nắng, hiên giúp nhà mát hơn và cửa ít hỏng hơn. Nếu đất hẹp không đủ chỗ, một ô văng rộng phía trên cửa và cửa sổ cũng thay được một phần vai trò của hiên.

Có nên quây kính hiên để làm thêm phòng không?

Quây kính kín biến hiên thành một phòng nóng, nhất là khi quay Tây hay Nam, và làm mất lớp đệm che nắng cho các phòng bên trong. Nếu cần thêm chỗ, nên quây một đầu hiên bằng cửa lùa có thể mở, giữ phần còn lại thoáng.

Mái hiên nên dùng ngói hay tôn?

Ngói mát và hợp nhà quê nhưng cần độ dốc và kết cấu đỡ chắc. Tôn nhẹ, nhanh, phù hợp khi làm thêm, nhưng nên chọn loại có lớp cách nhiệt và giảm ồn. Phong thủy không có lời nào cấm vật liệu lợp hiên.

Hiên nhà nên lát gạch gì?

Nên chọn loại nhám, ít trơn khi ướt như gạch đỏ không men, gạch bát, đá mặt băm hoặc mài mờ. Gạch men bóng đẹp nhưng rất trơn khi mưa hắt. Màu sắc tuỳ ý; nhiều nhà chọn màu gần với sân để hai không gian liền mạch.

Cột hiên có cần số chẵn hay lẻ?

Số cột thường đi theo số gian, nhà ba gian có bốn cột. Một số người chuộng tính theo số lẻ nhưng đây là quan niệm riêng. Điều nên giữ là không đặt cột chắn ngay giữa cửa chính.

Mưa vẫn hắt vào hiên thì làm gì?

Có thể làm mái hiên vươn xa hơn, thêm máng xối, lắp mành tre hoặc rèm chịu nước cuộn được ở phía hướng gió mưa. Nền hiên nên dốc nhẹ ra sân để nước tự thoát. Trồng một hàng cây thấp trước hiên cũng giúp chắn bớt mưa xiên.