Bếp củi ở nhà quê nên đặt ở khối riêng hoặc ở đầu ngoài của nhà dưới, nằm cuối hướng gió so với nhà chính, có cửa sổ hoặc ống khói dẫn khói lên cao, cách xa chỗ chất rơm củi, bình gas và phòng ngủ. Phong thủy coi bếp là nơi của hành Hỏa, cần vững, kín lưng, không bị gió lùa; thực tế, đó cũng chính là những điều giúp bếp cháy đều, ít khói và an toàn.
Nhiều gia đình ở nông thôn vẫn dùng bếp củi song song với bếp gas: nấu cám, luộc bánh chưng, đun nước tắm mùa đông, hoặc đơn giản vì có sẵn củi, rơm. Bài này bàn chỗ đặt, hướng miệng bếp, đường khói và an toàn. Chuyện bếp trong nhà chính như tọa hung hướng cát, bếp đối cửa đã có bài riêng ở danh mục Bếp của trang. Các lời kiêng là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi gia đình.
Bếp củi trong nếp nhà quê
Bếp củi xưa là ba hòn đầu rau, sau là kiềng sắt ba chân, rồi bếp xây bằng gạch đất có lò kín. Bếp nằm ở nhà dưới, ngay cạnh chỗ chất rơm rạ, gần chuồng lợn để tiện nấu cám. Gian bếp thường tối, ám khói, nhưng là chỗ ấm nhất nhà vào mùa đông, nơi cả nhà ngồi quanh bếp lửa.
Tục thờ Táo quân gắn chặt với hình ảnh ba ông đầu rau. Ngày nay bếp gas, bếp điện vào nhà chính, nhưng nhiều gia đình vẫn giữ tục cúng ông Công ông Táo ngày hai mươi ba tháng Chạp ở gian bếp. Với nhà còn bếp củi, gian bếp ấy thường vẫn là nơi đặt mâm cúng.
Vì bếp củi tạo khói, tro, tàn lửa và cần chỗ chất nhiên liệu, nó gần như luôn nằm ngoài nhà chính. Đây là điểm khác lớn với bếp nấu hằng ngày ở nhà phố, và cũng là lý do các quy tắc về bếp trong nhà không áp nguyên xi cho bếp củi.
Đặt bếp củi ở đâu trên khuôn viên
Cuối hướng gió chính. Khói bếp củi đi theo gió. Nếu bếp ở đầu gió, khói thổi thẳng vào nhà chính, vào phòng ngủ người già. Hãy quan sát gió mùa nào thổi nhiều nhất trong những tháng đun bếp nhiều nhất, thường là mùa đông ở miền Bắc.
Ở nhà dưới hoặc khối riêng. Bếp củi nên tách khỏi nhà chính bằng một khoảng sân hoặc ít nhất một bức tường gạch đặc. Nếu bếp củi buộc phải nằm trong cùng khối nhà, cần vách ngăn kín và cửa đóng được giữa gian bếp và các phòng ở.
Không sát bàn thờ. Dân gian kiêng để bếp, nhất là bếp khói, ở ngay sau hoặc cạnh tường bàn thờ. Lý do thực tế là khói ám lên tường thờ, mùi và tro bụi bay sang.
Xa giếng và bể nước ăn. Tro và bụi khói rơi vào nước ăn là điều không ai muốn. Đặt bếp ở phía khác của sân so với giếng, hoặc ít nhất có mái che giếng.
Gần chỗ dùng nhưng không chung chỗ. Bếp nấu cám nên gần chuồng nuôi để đỡ khuân vác, nhưng không đặt ngay trong chuồng. Bếp đun nước tắm nên gần nhà tắm, có lối đi ngắn để không xách nước sôi đi xa.
Hướng miệng bếp và lưng bếp theo quan niệm
Phong thủy chuộng bếp "có lưng tựa": phía sau bếp là tường đặc, không phải cửa sổ hay khoảng trống. Với bếp củi, điều này rất thực tế. Gió lùa từ phía sau hoặc bên hông làm lửa phụt ngược ra miệng bếp, khói tràn vào người nấu và tàn lửa có thể bay ra ngoài.
Về hướng miệng bếp, phái Bát trạch có nguyên tắc tọa hung hướng cát, tức thân bếp đặt ở cung xấu, miệng bếp quay về hướng tốt theo cung của nhà. Một số gia đình áp nguyên tắc này cho cả bếp củi; nhiều nhà khác chỉ áp cho bếp nấu chính trong nhà. Đây là quan niệm của một trường phái, mức tin tuỳ mỗi người.
Kinh nghiệm dân gian thực dụng hơn: miệng bếp không quay thẳng ra cửa có gió lùa, không quay về phía chỗ chất rơm. Người ngồi đun quay lưng về phía có không gian để lùi lại khi lửa bùng. Nếu kết hợp được cả hai lớp, quan niệm và kinh nghiệm, thì tốt; nếu chỉ chọn được một, hãy chọn lớp kinh nghiệm an toàn.
Ba kiểu bếp củi và cách thoát khói
Mức khói và cách xử lý khác nhau nhiều giữa các kiểu bếp. Bảng dưới so sánh ba kiểu hay gặp ở nông thôn.
| Kiểu bếp | Đặc điểm | Khói | Cách thoát khói hợp |
|---|---|---|---|
| Kiềng ba chân, đầu rau | Lửa hở, đặt trên nền | Nhiều, lan khắp gian | Gian bếp thoáng, cửa sổ cao, mái có khe hở thoát khói |
| Bếp xây lò kín, một hoặc hai họng | Có buồng đốt và cửa tiếp củi | Ít hơn, đi theo ống | Ống khói dẫn lên cao hơn mái, có chụp chống mưa |
| Bếp cải tiến tiết kiệm củi | Buồng đốt cách nhiệt, cấp gió tốt | Ít nhất khi cháy đều | Ống khói thẳng, vệ sinh muội định kỳ |
| Điểm chung | Cần chỗ đứng rộng quanh bếp | Khói tăng khi củi ướt | Củi khô, không đốt rác nhựa trong bếp |
Khói bếp củi trong gian kín là nguồn ô nhiễm không khí trong nhà mà các tổ chức y tế đã cảnh báo nhiều năm, đặc biệt với phụ nữ và trẻ nhỏ hay ngồi gần bếp. Một ống khói tốt và gian bếp thoáng là khoản đầu tư đáng giá hơn mọi vật trang trí.
Làm ống khói và gian bếp cho đỡ khói
Nếu gia đình xây mới hoặc sửa bếp củi, có thể làm theo trình tự sau, rồi nhờ thợ có kinh nghiệm kiểm lại:
- Chọn kiểu bếp có buồng đốt kín và họng ra ống khói, thay vì để lửa hở.
- Ống khói đi thẳng, càng ít khúc gấp càng tốt, đầu ống cao hơn đỉnh mái gần nhất để khói không quẩn xuống.
- Chỗ ống xuyên qua mái hoặc tường có lớp vật liệu chịu nhiệt, không để ống chạm trực tiếp vào kèo gỗ, tôn mỏng.
- Đầu ống có chụp che mưa và lưới chắn tàn lửa.
- Gian bếp có cửa sổ cao ở phía cuối gió và cửa vào ở phía đầu gió, để gió đẩy khói ra ngoài thay vì vào trong.
- Định kỳ cạo muội trong ống khói, nhất là trước mùa đông, vì muội tích tụ có thể bắt lửa.
Những bước này không bàn tới hướng tốt xấu, nhưng giúp gian bếp đỡ ám khói, chính là điều mà quan niệm "bếp phải sáng sủa, sạch sẽ" muốn nói.
Phòng cháy quanh bếp củi
Ở nông thôn, nhiều vụ cháy nhà bắt đầu từ gian bếp củi cạnh đống rơm. Một số điều nên giữ:
- Rơm, củi chất ở khối riêng hoặc cách bếp một khoảng an toàn, không chất sát tường bếp hay dưới mái bếp.
- Bình gas của bếp gas không để chung gian với bếp củi.
- Tro bếp để nguội hẳn trong thùng kim loại có nắp trước khi đổ ra vườn hay ủ phân.
- Không để trẻ nhỏ một mình trong gian bếp khi bếp còn lửa; người già cũng nên có người nhắc tắt bếp.
- Mái bếp bằng vật liệu khó cháy; nếu là mái lá, mái rạ thì ống khói phải được che chắn kỹ.
- Có sẵn thùng nước, xô cát hoặc bình chữa cháy nhỏ ở cửa bếp.
- Không đốt rác, túi nhựa trong bếp củi; khói từ nhựa độc hơn khói củi rất nhiều.
Phong thủy hay nói hỏa vượng thì nên có thủy chế; nói theo lẽ thường, cạnh bếp lửa luôn nên có nước và cát.
Ví dụ giả định: đặt lại bếp củi cho một khuôn viên ở trung du
Ví dụ giả định: một gia đình ở vùng trung du có nhà chính quay hướng Đông Nam, nhà dưới nằm phía Đông Bắc của sân, trong đó có bếp củi, chuồng lợn cũ và đống rơm sát tường. Mùa đông gió bấc thổi từ hướng Bắc và Đông Bắc, nên khói bếp mỗi chiều bay thẳng qua sân vào phòng ông bà. Bàn thờ ở gian giữa thường xuyên bị ám mùi khói.
Khi làm lại, gia đình chuyển bếp củi sang đầu phía Tây Nam của khuôn viên, xây một gian nhỏ tường gạch, có ống khói vượt mái. Vào mùa đông, vị trí này nằm cuối hướng gió bấc, khói bay ra phía vườn. Đống rơm được dời vào một mái che riêng cách gian bếp một quãng, ở phía không có gió thổi từ bếp sang. Nhà dưới cũ được sửa thành kho và chỗ để xe.
Trong ví dụ này, chẳng ai cần bàn tới hướng tốt hay xấu theo trường phái nào. Chỉ cần nhìn gió mùa và đường khói là đủ để tìm ra chỗ đặt bếp hợp lý. Nếu gia đình muốn xét thêm theo Bát trạch, có thể xoay miệng bếp trong phạm vi gian bếp mới mà không phải dời bếp đi nơi khác.
Khi nào nên bỏ bếp củi
Không có lời nào trong phong thủy bắt phải giữ bếp củi. Nhiều gia đình giữ vì thói quen, vì món ăn nấu bằng củi ngon hơn, vì tiết kiệm. Nhưng nếu gian bếp củi đã quá gần nhà ở sau khi xây thêm, nếu người hay nấu là người già có bệnh hô hấp, hoặc nếu không còn chỗ chất củi an toàn, việc bỏ hẳn bếp củi là hợp lý.
Bỏ bếp củi không có nghĩa là bỏ nếp. Mâm cúng Táo quân, nồi bánh chưng ngày Tết vẫn có thể làm trên bếp gas, bếp điện, hoặc dựng một bếp tạm ngoài sân vài ngày rồi dỡ. Một số nhà giữ lại bếp củi cũ như một góc kỷ niệm, chỉ đỏ lửa vào dịp đặc biệt.
Nếu gia đình muốn dọn gian bếp củi cũ thành kho hay phòng khác, nên cạo sạch muội trên tường, trần, sơn lại và kiểm kèo mái; muội khói lâu năm làm gỗ giòn, dễ bắt lửa.
Với gia đình còn muốn giữ, một hướng trung gian là thay bếp lửa hở bằng bếp cải tiến có buồng đốt kín và ống khói. Bếp loại này tốn ít củi hơn, khói ít hơn mà vẫn giữ được nồi cám, nồi bánh chưng và hơi ấm của gian bếp mùa đông.
Câu hỏi thường gặp
Bếp củi có được đặt trong nhà chính không?
Có thể, nhưng cần gian riêng có vách ngăn kín, cửa đóng được và ống khói tốt. Đặt bếp củi lửa hở chung không gian với phòng khách, phòng ngủ thì khói và nguy cơ cháy đều lớn. Phong thủy cũng không ưa bếp khói nằm cạnh gian thờ.
Bếp củi và bếp gas đặt chung một gian được không?
Không nên. Tàn lửa và nhiệt của bếp củi đặt gần bình gas là nguy cơ cháy nổ thực sự. Nếu chỉ có một gian bếp, nên đặt bình gas ở ngoài tường có ống dẫn vào, và giữ khoảng cách giữa hai bếp càng xa càng tốt.
Miệng bếp củi nên quay hướng nào?
Theo phái Bát trạch, miệng bếp nên quay về hướng được coi là tốt theo cung nhà; đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Về kinh nghiệm, miệng bếp không quay vào cửa có gió lùa và không quay về chỗ chất rơm củi.
Làm sao để bếp củi đỡ khói?
Dùng củi khô, bếp có buồng đốt kín và ống khói đi thẳng lên cao hơn mái. Gian bếp nên có cửa sổ cao ở phía cuối gió. Cạo muội ống khói định kỳ và không đốt rác nhựa trong bếp.
Có cần làm lễ khi dỡ bếp củi cũ không?
Một số gia đình làm lễ báo với Táo quân khi dỡ hoặc dời bếp, đây là tập quán, mức tin tuỳ mỗi nhà. Nhiều nhà chọn dời bếp vào dịp gần ngày hai mươi ba tháng Chạp. Việc cần làm chắc chắn là để bếp nguội hẳn và dọn sạch tro.
Chỗ chất rơm củi nên cách bếp bao xa?
Không có con số chung cho mọi nhà. Nguyên tắc là tàn lửa từ miệng bếp và ống khói không bay tới được, và nếu đống rơm bắt lửa thì lửa không lan sang bếp và nhà. Tốt nhất là một khối riêng có mái che, ở cuối gió so với bếp.