Trong nhà ống, vị trí thang máy gia đình được nhiều người chọn nhất là đặt sát cầu thang bộ ở đoạn giữa hoặc đoạn sau nhà, không đối thẳng cửa chính, không áp vào tường đầu giường và không nằm sát sau ban thờ. Những điều tránh này trùng với lý do kỹ thuật: tiếng động cơ, rung, luồng gió trong hố thang và lối thoát khi mất điện.
Phong thủy cổ không có chữ nào về thang máy, vì nó mới xuất hiện trong nhà ở Việt Nam vài chục năm nay. Những lời khuyên đang lưu hành là do người làm nghề suy ra từ quan niệm về cầu thang, cửa và trung cung. Bài này trình bày các quan niệm đó cùng lý do thực tế, để bạn bàn với kiến trúc sư và đơn vị lắp thang cho có căn cứ. Phần quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Thang máy trong nhà ống chiếm chỗ thế nào
Một thang máy gia đình cần một hố thang thẳng đứng suốt chiều cao nhà, một hố pít sâu xuống dưới sàn tầng thấp nhất và một khoảng trống phía trên điểm dừng cao nhất. Kích thước cụ thể tuỳ loại thang, tải trọng và hãng, nên lấy theo hồ sơ kỹ thuật của đơn vị cung cấp. Với nhà rộng bốn đến năm mét, một hố thang chiếm khá nhiều bề ngang, vì vậy vị trí của nó gần như quyết định cách chia phòng của mọi tầng.
Đó là lý do câu hỏi đặt thang ở đâu phải được trả lời ngay từ khi thiết kế, kể cả khi gia đình chưa lắp ngay. Nhiều nhà chừa sẵn hố thang, tạm thời dùng làm kho hoặc ô thoáng, vài năm sau khi cha mẹ cao tuổi mới lắp. Nhà đã xây xong muốn chèn thang vào thường phải cắt sàn, gia cố, tốn kém và hạn chế lựa chọn vị trí.
Về phong thủy, hố thang là một khoảng rỗng thẳng đứng xuyên qua mọi tầng. Người làm nghề thường xem nó giống cầu thang và giếng trời: một đường khí đi lên đi xuống. Từ đó suy ra các lời khuyên tránh đặt nó ở những vị trí mà cầu thang cũng bị khuyên tránh.
Các vị trí đặt thang máy trong nhà ống
Bảng so sánh bốn vị trí hay gặp trong ví dụ giả định một nhà ống năm tầng, rộng 4,5 m, sâu 18 m.
| Vị trí | Cái được | Cái mất | Quan niệm phong thủy hay nghe |
|---|---|---|---|
| Sát cầu thang bộ, đoạn giữa | Gom giao thông vào một lõi, mỗi tầng chỉ mất một dải | Đoạn giữa đã thiếu sáng lại thêm khối kín | Chấp nhận được nếu không chắn giếng trời |
| Đoạn sau, sát tường hậu | Giải phóng đoạn giữa cho giếng trời | Người đi từ cửa vào phải đi qua cả nhà | Được nhiều người chuộng vì xa cửa chính |
| Đoạn trước, gần cửa vào | Tiện cho người già ra vào, chở đồ | Chiếm mặt tiền quý, che sáng phòng khách | Hay bị ngại nếu cửa thang đối thẳng cửa chính |
| Giữa nhà, tách rời cầu thang | Có thể làm thang lồng kính lấy sáng | Chia đôi mặt bằng, khó bố trí phòng | Ngại vì chiếm trung cung |
Phần lớn phương án thực tế rơi vào dòng thứ nhất hoặc thứ hai: gom thang máy và cầu thang bộ thành một lõi, đặt cạnh giếng trời chứ không chắn nó.
Những quan niệm phong thủy về thang máy và lý do thực tế đi kèm
Cửa thang máy đối thẳng cửa chính. Quan niệm cho rằng khí từ cửa vào bị hút thẳng lên hố thang, không lưu lại tầng trệt. Về thực tế, hố thang là một đường gió thẳng đứng; khi mở cửa chính, gió lùa có thể làm cửa thang rít và mang bụi đường vào hố. Lệch cửa thang sang một bên hoặc xoay cửa vuông góc với trục nhà là cách xử lý đơn giản.
Thang máy áp vào tường đầu giường. Phong thủy ngại giường tựa vào một bức tường "động". Lý do thực tế rất rõ: động cơ, cáp, ray và cửa thang tạo tiếng động và rung, nhất là khi có người dùng thang ban đêm. Nếu không tránh được, nên đổi chiều giường hoặc làm thêm lớp tường cách âm.
Thang máy sát sau ban thờ. Tập quán muốn sau lưng ban thờ là tường kín, yên. Hố thang phía sau làm bức tường đó có tiếng và rung định kỳ. Nhiều gia đình chọn dời ban thờ sang tường khác của tầng thờ.
Thang máy ở trung cung. Quan niệm ngại trung cung bị một khối "động" chiếm chỗ. Với nhà ống, lý do thực tế là đoạn giữa cần cho sáng và gió; một hố thang kín ở đúng chỗ đó thường làm nhà tối hơn.
Thang máy và nhà vệ sinh. Không nên đặt cửa thang mở thẳng vào cửa nhà vệ sinh ở bất kỳ tầng nào. Lý do đơn giản là riêng tư và mùi, cộng với độ ẩm có thể ảnh hưởng thiết bị.
Hố pít, nước ngầm và chống thấm
Phần dưới cùng của thang máy là hố pít, thấp hơn mặt sàn tầng trệt. Ở những vùng đất trũng, mực nước ngầm cao hoặc hay ngập khi mưa lớn, hố pít là chỗ nước tìm đến đầu tiên. Nước trong hố pít làm gỉ thiết bị, gây chập điện và có thể làm thang dừng hoạt động. Người làm nghề phong thủy đôi khi nói hố sâu dưới nền là "huyệt rỗng", không nên đặt ở chỗ thấp nhất của nhà; diễn đạt lại theo kỹ thuật thì đó là lời nhắc chống thấm và thoát nước cho đáy hố.
Khi chọn vị trí, nên hỏi đơn vị thiết kế về cao độ nền nhà so với mặt đường, lịch sử ngập của khu phố và giải pháp chống thấm đáy hố pít. Nhà ở phố hay ngập có thể cần nâng cốt tầng trệt, chọn loại thang có hố pít nông theo khuyến nghị của nhà sản xuất, hoặc thêm bơm thoát nước cho hố.
Phía trên đỉnh hố thang, nếu là loại có phòng máy hay khoảng kỹ thuật trên mái, cần chống nóng và chống thấm cho mái tại đó. Nhiều nhà đặt phòng thờ ở tầng trên cùng; khi đó tránh để khối kỹ thuật thang máy nằm ngay trên ban thờ.
Sắp phòng quanh hố thang cho đỡ tiếng và rung
Tiếng ồn của thang máy gia đình không lớn như thang toà nhà, nhưng trong nhà ống yên tĩnh về đêm, tiếng cửa đóng mở, tiếng động cơ khởi động và tiếng cabin chạy qua từng tầng vẫn nghe rõ qua tường. Vì vậy cách sắp các phòng quanh hố thang quan trọng không kém vị trí của hố thang.
Nguyên tắc dễ nhớ là đặt các không gian ít nhạy cảm sát hố thang: cầu thang bộ, hành lang, kho, tủ âm tường, nhà vệ sinh có cửa quay ra hướng khác. Phòng ngủ, phòng thờ và phòng làm việc nên cách hố thang ít nhất một lớp như vậy. Nếu phòng ngủ buộc phải chung tường với hố thang, tủ quần áo kê sát bức tường đó là một lớp đệm âm thanh khá hiệu quả, và giường nên kê ở bức tường đối diện.
Phong thủy hiện đại diễn đạt điều này bằng ý "phòng tĩnh không nên tựa vào khối động". Ở đây quan niệm và kỹ thuật chỉ về cùng một hướng, nên bạn không phải cân nhắc giữa hai bên. Khi chọn thiết bị, cũng nên hỏi đơn vị lắp đặt về mức ồn khi vận hành và các biện pháp giảm rung ở chân ray.
An toàn: phần quan trọng hơn mọi quan niệm
Thang máy gia đình là thiết bị nâng người. Khi bàn vị trí với kiến trúc sư, hãy bàn luôn những điểm an toàn dưới đây với đơn vị lắp đặt.
- Cứu hộ khi mất điện: hỏi rõ thang có bộ tự động đưa cabin về tầng gần nhất và mở cửa khi mất điện hay không, và người trong nhà cứu người kẹt thang bằng tay theo cách nào.
- Kiểm định và bảo trì: thang máy thuộc nhóm thiết bị phải kiểm định an toàn theo quy định. Hỏi đơn vị lắp đặt về lịch kiểm định, lịch bảo trì và ai chịu trách nhiệm.
- Trẻ nhỏ: khoá chức năng gọi thang ở tầng có trẻ, không để trẻ đi thang một mình, cửa tầng phải khoá chắc khi cabin không ở đó.
- Thoát hiểm khi cháy: không dùng thang máy khi có cháy. Cầu thang bộ vẫn là lối thoát chính, nên đừng thu hẹp cầu thang quá mức để lấy chỗ cho thang máy.
- Liên lạc trong cabin: nút báo động, điện thoại nội bộ hoặc chuông, và người trong nhà biết phải làm gì khi chuông kêu.
- Tải trọng và người dùng: chọn tải trọng phù hợp cho cả xe lăn nếu gia đình có người cần.
Một thang máy đặt ở vị trí "đẹp" theo quan niệm mà thiếu những điều trên thì không phải lựa chọn tốt.
Nhà chưa lắp thang: chừa sẵn thế nào cho khỏi đục phá
Nếu gia đình nghĩ rằng trong mười năm tới sẽ cần thang, cách tiết kiệm nhất là chừa sẵn hố thang khi xây. Hố có thể được làm sàn tạm bằng kết cấu tháo được ở từng tầng, dùng làm kho nhỏ, tủ âm tường hoặc ô thoáng. Hố pít có thể đào và chống thấm ngay từ đầu, vì sau này rất khó làm khi nhà đã có người ở.
Khi chừa hố, nên đặt nó cạnh cầu thang bộ để sau này lõi giao thông gọn. Điện nguồn cho thang nên được kéo sẵn đường riêng tới vị trí phòng máy hoặc tủ điều khiển dự kiến. Kiến trúc sư sẽ cần biết loại thang dự định để chừa kích thước; nếu chưa chọn được, nên chừa rộng hơn một chút so với loại phổ biến.
Một lựa chọn khác cho nhà chưa chắc có cần thang hay không là làm cầu thang bộ đủ rộng, chiếu nghỉ đủ lớn và tay vịn hai bên, để sau này có thể lắp ghế thang trượt chạy theo tay vịn. Cách này ít đụng tới kết cấu, nhưng chỉ phù hợp với người còn ngồi dậy và di chuyển được bằng ghế; với người dùng xe lăn thường xuyên, thang máy vẫn là lời giải chắc hơn.
Về phong thủy, có người hỏi một hố trống chờ sẵn nhiều năm có sao không. Không có quan niệm phổ biến nào kiêng điều này. Nếu dùng hố làm kho, chỉ cần giữ khô, sạch và đóng kín như mọi phòng kho khác.
Câu hỏi thường gặp
Cửa thang máy đã lỡ đối thẳng cửa chính thì nên làm gì?
Nếu không đổi được hướng cửa thang, nhiều nhà đặt một vách lửng, một kệ thấp hoặc chậu cây lớn giữa cửa chính và cửa thang, chừa lối đi vòng. Vách này cũng giúp chắn gió lùa vào hố thang. Đây là cách xử lý bằng bố trí, không cần vật phẩm.
Thang máy có nên dừng ở tầng thờ không?
Phần lớn gia đình vẫn cho thang dừng ở tầng thờ để người già lên thắp hương được. Chỉ nên để cửa thang không mở thẳng vào ban thờ, có khoảng đệm ở giữa và giữ sàn tầng thờ sạch sẽ, yên tĩnh.
Thang máy lồng kính giữa nhà có hợp phong thủy không?
Thang lồng kính giúp hố thang không thành khối tối, ánh sáng vẫn đi qua. Quan niệm ngại chiếm trung cung vẫn còn đó, nhưng với nhà có giếng trời ngay cạnh thì nhiều người chấp nhận. Cần tính chống nóng vì kính hấp nhiệt.
Số tầng thang dừng có cần tính theo quan niệm con số không?
Số điểm dừng do số tầng nhà quyết định, không chọn theo con số. Một số gia đình cẩn thận với cách đánh số tầng trên bảng gọi, nhưng điều này thuộc về cách gọi tên chứ không ảnh hưởng thiết bị.
Nhà ống rộng dưới 4 mét có nên lắp thang máy không?
Lắp được với loại thang nhỏ, nhưng bề ngang mỗi tầng còn lại khá hẹp. Cần kiến trúc sư thử mặt bằng trước: cầu thang bộ vẫn phải đủ rộng để thoát hiểm, các phòng vẫn phải có lối đi hợp lý. Nếu chỉ một người cần, có thể cân nhắc ghế thang trượt theo cầu thang.