Cách dễ nhất để xem phong thủy một căn nhà ống là chia nó thành ba đoạn theo chiều sâu: đoạn trước nhận người và khí từ đường vào, đoạn giữa là chỗ nhà dễ bí và tối nhất, đoạn sau là phần yên tĩnh nhưng hay ẩm. Mỗi đoạn có một việc riêng. Bố trí đúng việc cho từng đoạn thì phần lớn những lời bàn quen thuộc về nhà ống như "khí không tới", "nhà tối giữa", "cửa trước thông cửa sau" tự được giải quyết mà không cần vật phẩm nào.
Bài này không thay bản vẽ của kiến trúc sư và không thay quy chuẩn xây dựng. Nó cho bạn một khung để đọc một căn nhà ống đang ở, đang định mua hoặc đang thiết kế: đoạn nào đang làm đúng việc, đoạn nào đang gánh việc của đoạn khác. Những chỗ nói "nên" hay "tránh" theo phong thủy đều kèm lý do thực tế về nắng, gió, tiếng ồn, lối đi; phần còn lại là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Vì sao nhà ống nên đọc theo chiều sâu chứ không theo tám hướng
Phần lớn sách phong thủy được viết cho nhà có khuôn viên: nhà nằm giữa đất, bốn phía đều có khoảng trống, cửa sổ mở được ra mọi hướng. Nhà ống ở phố Việt Nam thì khác hẳn. Hai bên là tường sát vách nhà hàng xóm, ánh sáng và gió chỉ vào được từ mặt tiền, từ phía sau nếu còn khoảng lùi, và từ trên xuống qua giếng trời. Một căn nhà rộng bốn mét, sâu mười sáu đến hai mươi mét là hình dạng rất phổ biến.
Với hình dạng đó, việc chia lưới tám hướng lên mặt bằng cho ra những ô rất hẹp và dài, phòng nào cũng rơi vào hai ba "cung" cùng lúc. Người làm nghề vì vậy thường đọc nhà ống theo một trục duy nhất: từ cửa vào tới tường hậu. Trên trục đó, ánh sáng giảm dần, gió yếu dần, tiếng ồn từ phố nhỏ dần. Ba thay đổi này mới là thứ quyết định căn nhà dễ sống hay khó sống.
Phong thủy cổ có khái niệm minh đường (khoảng sáng thoáng trước nhà), trung cung (phần tâm nhà) và hậu (phần tựa phía sau). Đặt ba khái niệm này lên trục sâu của nhà ống thì ra đúng ba đoạn. Cách đọc này không phải của riêng một trường phái nào; nó là cách gom các lời khuyên rời rạc về nhà ống vào một khung dễ nhớ.
Ba đoạn của nhà ống: việc chính và lỗi hay gặp
Bảng dưới tóm tắt ba đoạn cho một căn nhà ống điển hình, ví dụ giả định rộng 4 m, sâu 18 m, ba tầng. Nhà của bạn dài ngắn khác thì tỉ lệ co giãn theo, nhưng thứ tự việc vẫn giữ.
| Đoạn | Việc chính | Hợp với | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|---|
| Trước (khoảng 1/3 đầu) | Đón người, đón khí, lọc bụi và tiếng ồn từ phố | Sảnh nhỏ, chỗ để xe, phòng khách, cửa hàng nếu có | Xe chắn kín lối vào, cửa cuốn đóng cả ngày, đồ đạc chất ngay sau cửa |
| Giữa (khoảng 1/3 giữa) | Đưa sáng và gió vào sâu, nối các tầng | Cầu thang, giếng trời, bếp – ăn mở, góc sinh hoạt chung | Đặt phòng kín không cửa sổ, nhà vệ sinh hoặc kho ngay giữa nhà |
| Sau (khoảng 1/3 cuối) | Yên tĩnh, kín đáo, thoát ẩm và khói | Phòng ngủ tầng trên, bếp tầng trệt nếu có sân sau, khu giặt phơi | Bít kín tường hậu, không chừa khoảng lùi, bếp không có lối thoát khói |
| Theo chiều đứng | Tầng trệt động, tầng trên tĩnh dần | Trệt: tiếp khách, xe, bếp; trên: ngủ, học; trên cùng: thờ, phơi | Phòng ngủ ngay trên chỗ để xe không xử lý sàn, phòng thờ nằm dưới khu vệ sinh |
Bảng không phải công thức. Có nhà để bếp ở đoạn trước vì mặt tiền mát hơn, có nhà để phòng khách lên tầng hai vì tầng trệt cho thuê. Điều cần giữ là: đoạn giữa không bị bịt, và mỗi đoạn có đường cho sáng và gió đi qua.
Đoạn trước: minh đường của nhà ống nằm ở đâu
Sách phong thủy coi khoảng trống trước cửa là minh đường, nơi khí "tụ lại" trước khi vào nhà. Nhà ống mặt phố thường không còn khoảng sân nào: cửa mở ra là vỉa hè. Vì vậy minh đường của nhà ống dịch vào bên trong, là mấy mét đầu tiên sau cửa. Nếu ngay sau cửa là hàng xe máy dựng sát nhau, tủ giày, thùng hàng, người bước vào phải lách, ánh sáng từ mặt tiền cũng bị chặn. Theo quan niệm, đó là minh đường bị lấp; theo nghĩa đen, đó là đoạn nhà đáng lẽ sáng nhất lại thành chỗ tối và lộn xộn nhất.
Cách xử lý thực tế là giữ một khoảng đệm trống ngay sau cửa, chừng một bước chân đến hai bước chân, rồi mới tới chỗ để xe. Xe nên dựng sát một bên tường, chừa lối đi thẳng ở bên kia. Nếu có cửa cuốn, phần cửa đi bên trong (cửa kính, cửa gỗ) nên đặt lùi vào để tạo một khoang nhỏ: khoang này giữ bụi, mùi xăng và tiếng ồn ở ngoài, đồng thời cho ánh sáng đi vào khi cửa cuốn mở.
Phòng khách đặt ở đoạn trước là cách phổ biến, vì khách không phải đi sâu vào phần riêng của gia đình. Chỉ nên tránh kê sofa quay lưng ra cửa vào; người ngồi không thấy ai bước vào thì không yên. Đây là lời khuyên phong thủy có lý do tâm lý rất rõ, và cũng là lý do sofa thường được kê dọc tường bên.
Đoạn giữa: chỗ quyết định nhà ống sáng hay tối
Đoạn giữa là chỗ khó nhất. Nó nằm xa cả mặt tiền lẫn mặt hậu, hai bên lại là tường chung. Nếu không có gì đưa sáng từ trên xuống, đây sẽ là vùng tối quanh năm, ban ngày cũng phải bật đèn. Theo cách nói phong thủy, trung cung là nơi khí của cả nhà hội tụ, cần sáng, sạch và thông. Cách nói kiến trúc thì đơn giản hơn: đoạn giữa là đầu mối giao thông và là ống thở của ngôi nhà.
Vì vậy hai thứ hợp nhất với đoạn giữa là cầu thang và giếng trời, nhất là khi đặt cạnh nhau. Giếng trời kéo ánh sáng xuống, cầu thang hở cho ánh sáng đi qua các tầng, và luồng khí nóng bốc lên qua khoảng thông tầng sẽ hút gió từ mặt tiền và mặt hậu đi vào. Bếp mở liền phòng ăn cũng hợp với đoạn giữa nếu cạnh giếng trời: mùi nấu có đường thoát lên, bữa cơm có ánh sáng tự nhiên.
Thứ không nên đặt ở đoạn giữa là những phòng kín: nhà vệ sinh không cửa sổ, kho đồ, phòng ngủ bít bốn mặt. Quan niệm phong thủy kiêng nhà vệ sinh ở trung cung; về thực tế, một khối kín ở giữa sẽ cắt đôi ngôi nhà, sáng và gió từ trước không đi được ra sau. Chi tiết về cầu thang giữa nhà và nhà vệ sinh ở trung cung đã có bài riêng trong các danh mục cầu thang và nhà vệ sinh của trang; ở đây chỉ cần nhớ nguyên tắc: đoạn giữa phải "rỗng" theo chiều đứng.
Đoạn sau: tựa lưng, yên tĩnh và đường thoát ẩm
Phong thủy coi phía sau nhà là chỗ tựa. Với nhà có khuôn viên, chỗ tựa là đồi, là hàng cây, là tường cao. Với nhà ống, chỗ tựa là tường hậu. Một bức tường hậu đặc, chắc, không mở thẳng ra một khoảng trống lớn được xem là thế tựa tốt. Nhưng nếu bít kín hoàn toàn, đoạn sau sẽ mất đường thoát ẩm và khói, nhất là khi bếp và nhà vệ sinh dồn về đây.
Lời giải hay gặp là chừa một khoảng lùi phía sau, dù chỉ một mét, làm sân sau hoặc giếng trời thứ hai. Khoảng lùi này giúp đoạn sau có ánh sáng và gió, cho phép đặt bếp, khu giặt phơi, bể phốt có ống thông hơi đi lên. Trên các tầng, đoạn sau là chỗ hợp với phòng ngủ: xa tiếng xe, xa cửa vào, kín đáo. Cửa sổ phòng ngủ mở ra khoảng lùi phía sau thường dễ chịu hơn cửa sổ nhìn thẳng ra phố.
Nếu đất không đủ để chừa khoảng lùi, cần một giếng trời nhỏ hoặc ống thông gió có quạt hút cho đoạn sau. Đừng để đoạn sau thành vùng chứa đồ cũ chồng chất: theo quan niệm là khí tù, theo thực tế là nơi ẩm mốc, côn trùng và nguy cơ cháy âm ỉ khó phát hiện.
Tự rà một căn nhà ống theo ba đoạn
Bạn có thể làm việc này trong nửa giờ với một tờ giấy và một chiếc đèn pin, tốt nhất vào giữa buổi sáng của một ngày nắng.
- Đứng ở cửa vào, nhìn thẳng vào nhà. Ghi lại những gì chắn tầm nhìn trong ba mét đầu: xe, tủ, vách. Đó là đoạn trước của bạn đang bị lấp đến đâu.
- Đi dọc nhà, tắt hết đèn. Đánh dấu chỗ bắt đầu phải bật đèn mới đọc được chữ. Chỗ đó thường rơi vào đoạn giữa; nếu nó nằm ngay sau phòng khách, đoạn giữa đang thiếu sáng nghiêm trọng.
- Mở cửa trước và cửa sau (hoặc cửa sổ phía sau), đốt một nén nhang hoặc cầm một mảnh giấy mỏng ở đoạn giữa. Nếu khói đứng yên, nhà không có đường gió xuyên.
- Lên từng tầng, kiểm xem đoạn giữa của mỗi tầng có thông với giếng trời hoặc cầu thang không, hay đã bị vách ngăn bít lại.
- Xuống đoạn sau, ngửi mùi và sờ tường. Mùi ẩm, vết ố chân tường, sơn phồng là dấu hiệu đoạn sau thiếu đường thoát ẩm.
- Liệt kê ba việc sửa nhỏ nhất có thể làm ngay: dời xe, bỏ một vách, mở lại một ô thoáng. Việc đục phá kết cấu thì để kỹ sư xem trước.
Kết quả rà soát này có giá trị hơn mọi bảng tra hướng, vì nó nói đúng chỗ căn nhà của bạn đang bí.
Những lời khuyên về nhà ống nên hiểu cho đúng mức
"Nhà ống hẹp là nhà xấu." Không có trường phái nào nói chiều rộng bốn mét tự nó là xấu. Cái bị chê là nhà hẹp mà bí, tối, ẩm. Một căn nhà ống có giếng trời tốt, đoạn giữa thông, thường dễ sống hơn một căn nhà vuông xây kín.
"Cửa trước thẳng cửa sau là thoát khí." Quan niệm này có thật và được nhắc nhiều. Lý do thực tế là gió lùa thẳng, người ngoài nhìn xuyên nhà. Với nhà ống, cửa sau thường nhỏ và có nhiều lớp vật cản ở giữa, nên mức độ thường nhẹ hơn người ta lo; nếu muốn, một bình phong thoáng hoặc một khoảng lệch nhỏ là đủ.
"Phải đặt vật phẩm ở giữa nhà để kích khí." Một bể cá hay một chậu cây ở đoạn giữa có thể làm không gian dễ chịu hơn, nhưng không thay được ánh sáng và gió. Ưu tiên mở sáng trước, trang trí sau.
"Nhà ống phải nở hậu mới tốt." Đó là quan niệm về hình lô đất, có bài riêng trong danh mục hình dáng lô đất. Với nhà ống đã xây, hình đất không đổi được; việc đáng làm là bố trí ba đoạn cho hợp.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ống chỉ sâu khoảng 10 mét có cần chia ba đoạn không?
Nhà ngắn thì đoạn giữa rất ngắn, có khi chỉ còn là chiếu nghỉ cầu thang. Bạn vẫn có thể đọc theo ba đoạn, nhưng thường chỉ cần một giếng trời hoặc cầu thang hở ở giữa là đủ để sáng và gió đi qua cả nhà.
Đoạn giữa nhà ống có nên đặt phòng thờ không?
Ở tầng trệt thì ít gia đình làm vì đoạn giữa là lối đi qua lại. Ở các tầng trên, phòng thờ thường được đặt ở tầng cao nhất, phía trước hoặc giữa, chỗ yên tĩnh và không có nhà vệ sinh phía trên. Đây là tập quán phổ biến, từng gia đình có thể khác.
Có nên đưa phòng khách lên tầng hai để tầng trệt rộng chỗ để xe?
Nhiều nhà phố làm vậy, nhất là nhà có ô tô hoặc kinh doanh ở tầng trệt. Khi đó tầng trệt vẫn nên giữ một sảnh nhỏ sạch sẽ để đón khách, cầu thang lên phải sáng và dễ đi, không bắt khách đi xuyên qua chỗ để xe chật.
Giếng trời ở đoạn giữa có làm nhà nóng hơn không?
Nếu chỉ lợp kính kín thì có, vì nắng chiếu thẳng và khí nóng bị nhốt lại. Giếng trời nên có lam che nắng và khe thoát khí ở đỉnh, để khí nóng bay ra. Làm đúng cách, giếng trời giúp nhà mát hơn nhờ hút gió từ dưới lên.
Nhà ống thuê lại không được sửa thì áp dụng ba đoạn thế nào?
Bạn vẫn có thể dời đồ đạc: dọn khoảng sau cửa, không chắn đoạn giữa bằng tủ cao, mở rèm và cửa phía sau để gió đi qua, chuyển đồ cũ ra khỏi đoạn sau. Những việc này không cần xin phép chủ nhà mà vẫn thấy khác.
Ba đoạn này có trái với cách tính hướng bát trạch không?
Không trái mà là hai lớp khác nhau. Bát trạch xét hướng cửa, bếp, giường so với cung phi; ba đoạn xét ánh sáng, gió và công năng theo chiều sâu. Nhiều người dùng ba đoạn để bố trí khung trước, rồi mới xét hướng chi tiết nếu muốn.