Với nhà ống sâu trên 20 mét, cách làm được nhiều người trong nghề chọn là chia thành hai khối nhà, nối bằng một sân trong hoặc giếng trời lớn ở giữa, và chừa thêm một khoảng thoáng ở phía sau. Mỗi khối khi đó chỉ sâu chừng tám đến mười hai mét, đủ ngắn để ánh sáng từ hai đầu chạm tới. Theo quan niệm phong thủy, việc này giúp "khí đi tới tận cuối nhà" thay vì tắc lại ở giữa.
Lô đất sâu hai mươi đến ba mươi mét, rộng ba đến năm mét gặp nhiều ở các khu phố cũ, các dãy nhà ven đường lớn và ở các thị trấn. Bài này tập trung vào bài toán chiều sâu: nó gây ra những vấn đề gì, chia khối thế nào, phòng nào đặt khối nào. Những lời bàn tốt – xấu ở đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; phần lý do về sáng, gió và an toàn thì kiểm được bằng mắt.
Chiều sâu gây ra chuyện gì cho một căn nhà
Ánh sáng tự nhiên đi vào nhà qua cửa giảm nhanh theo khoảng cách. Người làm thiết kế chiếu sáng thường nhắc một quy tắc ước lượng: phần phòng nhận đủ sáng ban ngày từ một cửa sổ chỉ sâu khoảng hai lần chiều cao mép trên của cửa. Với tầng nhà cao ba mét rưỡi, nghĩa là sáu, bảy mét tính từ mặt tiền. Một căn nhà sâu hai mươi lăm mét, nếu chỉ có cửa ở hai đầu, sẽ có một đoạn giữa dài hơn mười mét gần như không có sáng tự nhiên.
Gió cũng vậy. Gió xuyên phòng cần lối vào và lối ra, và quãng đường càng dài, càng nhiều vách ngăn thì càng yếu. Nhà ống sâu thường bị chia thành nhiều phòng nối tiếp nhau, mỗi vách là một lần gió bị chặn. Kết quả là phần giữa nhà nóng, ẩm và có mùi.
Phong thủy diễn đạt những hiện tượng ấy bằng ngôn ngữ của khí: nhà quá sâu thì "khí không tới", "khí tán dọc đường", phần cuối nhà "âm thịnh". Bỏ cách nói sang một bên, cả hai cách nhìn đều chỉ về một điều: chiều sâu cần được cắt ra thành những đoạn ngắn hơn, mỗi đoạn có nguồn sáng và gió của riêng nó.
Chia hai khối: nhà trước, sân giữa, nhà sau
Mô hình hai khối có gốc gác rất gần với nhà ống truyền thống ở phố cổ Hà Nội và nhà phố cổ Hội An: khối trước làm cửa hàng hoặc tiếp khách, khối sau là nơi gia đình sinh hoạt, giữa hai khối là một sân trong lộ thiên hoặc giếng trời, nối nhau bằng hành lang chạy dọc một bên tường. Cách tổ chức này được giới nghiên cứu kiến trúc mô tả nhiều như một lời giải khí hậu: sân giữa đưa sáng xuống, tạo đối lưu, và tách phần ồn ở trước với phần yên ở sau.
Áp dụng vào nhà mới, bạn có thể hình dung: khối trước sâu khoảng tám đến mười mét, sân giữa rộng ít nhất bằng chiều rộng nhà theo chiều sâu, khối sau sâu tám đến mười mét, cuối cùng là khoảng lùi phía sau một đến hai mét. Các con số này là ví dụ giả định để hình dung tỉ lệ, kiến trúc sư sẽ tính lại theo lô đất, số tầng và quy định xây dựng tại địa phương.
Theo quan niệm phong thủy, sân giữa đóng vai một minh đường thứ hai, là chỗ khí tụ lại trước khi vào khối sau. Nó cũng là chỗ hợp để đặt một chậu cây lớn hoặc một bể nước nhỏ, miễn là có mái che mưa hắt hợp lý và không để nước đọng.
Phòng nào hợp khối nào trong nhà sâu
Gợi ý dưới đây dành cho nhà ở thuần, không kinh doanh. Nhà có cửa hàng ở tầng trệt thì khối trước tầng trệt dành cho cửa hàng, các dòng khác dồn lên trên.
| Khu | Tầng trệt | Tầng trên | Lý do |
|---|---|---|---|
| Khối trước | Sảnh, chỗ để xe, phòng khách | Phòng sinh hoạt chung, phòng làm việc | Gần phố, tiện tiếp khách, chịu được ồn |
| Sân giữa | Sân trong, cây, chỗ ngồi trà | Hành lang, cầu thang, ban công trong | Nguồn sáng và gió cho cả hai khối |
| Khối sau | Bếp, phòng ăn, phòng ngủ người già | Phòng ngủ, phòng học | Yên tĩnh, kín đáo, xa bụi đường |
| Khoảng lùi sau | Sân phơi, khu giặt, bồn cây | Ô thoáng, lối thoát hiểm phụ | Thoát ẩm, thoát khói, có đường ra thứ hai |
Đặt phòng ngủ người già ở khối sau tầng trệt là cách nhiều nhà chọn để ông bà không phải leo cầu thang; khi đó cần lối đi ban đêm từ phòng ra nhà vệ sinh có đèn chân tường và không có bậc hụt.
Vị trí cầu thang trong nhà ống sâu
Nhà ngắn thường để cầu thang ở giữa. Nhà sâu thì có ba lựa chọn hay gặp: cầu thang ở khối trước, cầu thang cạnh sân giữa, và hai cầu thang riêng cho hai khối. Mỗi cách có cái được và cái mất.
Cầu thang đặt cạnh sân giữa là cách được dùng nhiều vì nó vừa nối hai khối vừa nhận sáng từ sân. Người đi cầu thang có cảm giác thoáng, khói và khí nóng từ các tầng dưới có đường lên. Phong thủy hiện đại thường chuộng cách này vì cầu thang không đối thẳng cửa vào. Điểm cần chú ý là mưa hắt: cầu thang cạnh sân lộ thiên phải có mái che và mặt bậc chống trơn.
Cầu thang ở khối trước giúp khối sau yên tĩnh hơn, nhưng người ở khối sau muốn lên tầng phải đi xuyên qua cả nhà. Hai cầu thang thì tiện, tốn diện tích, nhưng có lợi lớn về an toàn: khi có sự cố ở một đầu nhà, người ở đầu kia vẫn có đường xuống. Với nhà sâu trên hai mươi mét, nhiều nhà được tư vấn có lối thoát ở cả hai đầu; bạn nên hỏi kỹ đơn vị thiết kế về yêu cầu phòng cháy hiện hành cho loại nhà của mình.
Hành lang dài: chia nhịp cho khỏi thành ống
Đừng để hành lang chạy một mạch. Một hành lang thẳng hơn mười mét, hai bên tường kín, được phong thủy gọi là thế "mũi tên" hay "khí xung"; cảm giác thực tế là bước vào một đường hầm. Chia nó thành các đoạn bằng một khoảng mở ra sân, một chỗ rộng ra có ghế ngồi, hoặc một bậc đổi cao độ nhỏ có tay vịn.
Cho hành lang một phía mở. Hành lang chạy dọc sân giữa, một bên là tường chung, một bên là lan can hoặc cửa kính nhìn ra sân, sẽ sáng và thoáng hơn nhiều so với hành lang kẹp giữa hai dãy phòng.
Đèn theo nhịp, không dồn một chỗ. Hành lang dài nên có đèn rải đều, đèn chân tường cho ban đêm. Ánh sáng đều giúp mắt không phải điều tiết liên tục khi đi từ chỗ sáng sang chỗ tối.
Đặt một điểm nhìn ở cuối. Cuối hành lang là một bức tranh, một chậu cây, một ô cửa sổ nhìn ra khoảng lùi sẽ làm con đường có đích đến. Tránh đặt gương lớn ở cuối hành lang thẳng vì nó nhân đôi chiều dài và dễ làm người đi giật mình ban đêm.
Giữ lối đi đủ rộng. Hành lang chính trong nhà nên đủ cho hai người tránh nhau và cho việc mang đồ đạc lớn qua lại. Hành lang quá hẹp cũng là lối thoát hiểm kém.
Thông gió theo chiều đứng: để khí nóng có đường lên
Ở nhà sâu, gió ngang từ mặt tiền thường đã yếu đi khi tới khối sau. Vì vậy người thiết kế hay dựa thêm vào gió theo chiều đứng: khí nóng nhẹ hơn, bốc lên qua sân giữa hoặc giếng trời, thoát ra ở đỉnh, và kéo không khí mát hơn từ các cửa phía dưới đi vào thay chỗ. Hiện tượng này thường được gọi là hiệu ứng ống khói. Muốn nó chạy, cần hai điều: có cửa lấy gió ở thấp, có khe thoát ở cao, và khoảng thông tầng không bị bịt ở giữa.
Lỗi phổ biến là làm giếng trời rồi lợp kính kín ở trên, hoặc lát sàn kính kín ở từng tầng cho "an toàn". Khí nóng khi đó bị nhốt ngay dưới mái, tầng trên cùng nóng hầm, còn tầng dưới không có dòng gió nào. Cách sửa là để khe hở giữa mái kính và tường, hoặc làm cửa chớp ở đỉnh giếng; sàn các tầng quanh giếng dùng lưới hay lan can thay vì kính kín, nếu nhà có trẻ nhỏ thì lưới phải chắc và đủ cao.
Phong thủy có cách nói tương ứng: khí cần "có vào có ra" mới sống, khí bị giữ lại một chỗ thành tù. Với nhà ống sâu, câu này áp vào chiều đứng còn đúng hơn chiều ngang. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, nhưng phần nhiệt độ thì bạn có thể tự kiểm bằng cách đứng ở tầng trên cùng vào đầu giờ chiều.
Nhà sâu đã xây kín: sửa từ đâu
Nhiều gia đình mua lại hoặc thừa kế một căn nhà sâu xây kín từ trước, không có sân giữa. Việc đầu tiên không phải là treo vật phẩm mà là tìm chỗ có thể mở ra từ trên xuống. Một ô sàn ở tầng trên cùng có thể cắt ra làm giếng trời, ánh sáng sẽ xuống được tầng dưới nếu các tầng giữa cũng có khoảng thông. Việc cắt sàn liên quan tới kết cấu, cần kỹ sư khảo sát và có thể cần thủ tục với chính quyền tuỳ mức độ; đừng tự đục.
Nếu chưa thể cắt sàn, những việc nhẹ hơn vẫn có ích: bỏ bớt vách ngăn không chịu lực ở đoạn giữa, thay cửa đặc bằng cửa có ô kính mờ, đưa phòng kín (kho, vệ sinh) dồn về một bên tường để dải bên kia thông suốt, lắp quạt hút ở đoạn sau để tạo dòng khí kéo từ mặt tiền vào. Đèn trần đoạn giữa nên dùng ánh sáng trắng ấm, đủ sáng để căn nhà không có một vùng tối ban ngày.
Nếu muốn đặt một chậu cây hay bể cá ở đoạn giữa theo quan niệm "kích khí", nên chọn loại chịu thiếu sáng và chăm được, vì cây héo và nước đục ở giữa nhà thì phản tác dụng. Đây là phần trang trí, làm sau khi sáng và gió đã được cải thiện.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ống sâu bao nhiêu mét thì nên có hai giếng trời?
Không có con số cố định. Nhiều kiến trúc sư bắt đầu cân nhắc giếng trời thứ hai khi nhà sâu quá khoảng mười tám đến hai mươi mét, hoặc khi đoạn giữa đã có cầu thang chiếm chỗ. Quyết định còn tuỳ chiều rộng nhà và số tầng.
Sân giữa lộ thiên có làm nhà bị mưa tạt, bụi vào không?
Có, nếu không có mái che. Nhiều nhà làm mái kính có khe thoáng, mái lật mở được, hoặc lưới che cùng máng thu nước. Sàn sân nên dốc về một phễu thu, tránh nước đọng làm ẩm chân tường hai bên.
Theo phong thủy, nhà sâu có nên làm cửa sau không?
Phần lớn ý kiến cho rằng nên có lối ra phía sau nếu điều kiện cho phép, vì nó giúp thoát ẩm và là lối thoát phụ. Quan niệm chỉ ngại cửa sau thẳng hàng với cửa trước; lệch đi một chút hoặc có sân giữa ngăn là đủ.
Nhà dài có cần chia hai bếp hay hai phòng thờ không?
Không cần. Một bếp đặt ở khối sau hoặc cạnh sân giữa là đủ cho phần lớn gia đình. Phòng thờ theo tập quán đặt một nơi, thường ở tầng cao và yên tĩnh. Hai thế hệ ở riêng hai khối thì có thể bàn thêm bếp phụ.
Nhà ống sâu có nên cho thuê khối trước để ở khối sau?
Nhiều gia đình làm vậy. Khi đó cần một lối đi riêng dẫn vào khối sau, không xuyên qua chỗ người thuê, và tách điện nước. Bài riêng về cho thuê tầng trệt trong danh mục này bàn kỹ hơn.