Phòng ngủ nằm ngay trên phòng thờ là bố trí mà nhiều gia đình kiêng, và mức kiêng nặng nhất là khi giường ngủ đặt đúng phía trên bàn thờ, vì người nằm bị coi là "đè" lên chỗ thờ tổ tiên. Nếu phòng ngủ chồng lên phòng thờ nhưng giường lệch hẳn sang chỗ khác, phần lớn các quan niệm đã nhẹ đi nhiều.
Ở nhà ống nhiều tầng, chồng tầng là chuyện khó tránh, nên điều cần làm trước tiên là đo xem thực ra cái gì đang nằm trên bàn thờ. Bài này hướng dẫn cách kiểm tra, các cách xếp lại tầng trên hoặc dời bàn thờ tầng dưới, và những vấn đề thực tế như tiếng động, nước, rung. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Lời kiêng nói gì và vì sao có
Trong nếp nghĩ của người Việt, bàn thờ tổ tiên là chỗ cao nhất về tinh thần trong nhà. Ở nhà một tầng, phía trên bàn thờ chỉ có mái, nên tự nhiên không có gì ở cao hơn. Khi nhà có nhiều tầng, những gì đặt phía trên bàn thờ bị soi theo câu hỏi: có thiếu kính trọng không. Giường ngủ, nơi con người nằm nghỉ, sinh hoạt vợ chồng, là thứ bị coi là kém trang nghiêm nhất, sau nhà vệ sinh.
Lời kiêng này không phải từ một cuốn sách phong thủy cụ thể nào; nó gần với lễ nghi gia đình hơn là với các phép tính phương vị. Vì vậy, các thầy theo những trường phái khác nhau nói khác nhau về hướng, cung, sao, nhưng phần lớn đều đồng ý ở điểm không nên để giường nằm đè đúng bàn thờ.
Ở góc nhìn sống thực, phòng ngủ phía trên cũng mang theo những chuyện rất cụ thể: tiếng bước chân, tiếng kéo đồ, nước từ nhà vệ sinh khép kín, rung của máy giặt hay điều hoà. Những thứ này ảnh hưởng tới gian thờ phía dưới dù bạn tin vào lời kiêng hay không.
Lời kiêng giường đè bàn thờ là một biểu hiện của lòng kính trọng tổ tiên, không phải một phép tính có hệ quả cố định. Không có cơ sở nào cho thấy nhà có phòng ngủ trên phòng thờ thì gặp chuyện không may, và cũng không nên để lời kiêng này thành nỗi lo thường trực hay lý do để bỏ tiền đục phá nhà cửa.
Cách tiếp cận hợp lý là làm những gì đơn giản trước: đo cho đúng, dời giường hoặc đồ đạc nếu dễ, giữ gian thờ khô ráo và yên tĩnh. Nếu sau đó cả nhà thấy an lòng thì đã đủ. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Phân biệt các mức "đè"
Không phải mọi trường hợp chồng tầng đều như nhau. Bảng dưới phân mức theo cách các gia đình thường cân nhắc.
| Trường hợp | Mức kiêng theo quan niệm | Vấn đề thực tế | Cách xử lý hay dùng |
|---|---|---|---|
| Giường nằm đúng phía trên bàn thờ | Nặng nhất | Tiếng, rung từ giường ít; chủ yếu là cảm giác | Dời giường hoặc dời bàn thờ |
| Phòng ngủ chồng lên phòng thờ, giường lệch hẳn | Nhẹ, nhiều nhà chấp nhận | Tiếng bước chân | Đặt tủ, bàn lên phần sàn trên bàn thờ |
| Nhà vệ sinh khép kín của phòng ngủ ở phía trên bàn thờ | Nặng | Ẩm, thấm, tiếng xả | Ưu tiên dời bàn thờ |
| Hành lang, kho hoặc phòng làm việc phía trên | Nhẹ | Rất ít | Thường giữ nguyên |
| Căn hộ chung cư, phía trên là nhà khác | Nhiều gia đình bỏ qua | Phụ thuộc căn trên | Chỉ lưu ý trong căn mình |
Trường hợp nhà vệ sinh phía trên bàn thờ đã có bài riêng trong danh mục nhà vệ sinh của trang; ở đây tập trung vào phòng ngủ và giường.
Kiểm tra cái gì đang nằm trên bàn thờ
Nhìn bằng mắt thường rất dễ sai, vì cầu thang, tường lệch tầng và sàn đổ không thẳng làm ta ước lượng nhầm. Cách đo đơn giản như sau.
- Chọn một mốc chung có ở cả hai tầng: tường biên bên trái hoặc bên phải nhà, hoặc mép lồng cầu thang.
- Ở tầng dưới, đo khoảng cách từ mốc đó đến hai mép bàn thờ, và từ tường mặt tiền vào đến mặt bàn thờ.
- Ở tầng trên, đo lại đúng những khoảng cách đó từ cùng mốc, đánh dấu trên sàn bằng băng dính giấy để thấy "dấu chân" của bàn thờ.
- Xem trong khung đánh dấu đang có gì: giường, tủ, lối đi hay nhà vệ sinh.
- Nếu là giường, đo xem phần nào của giường đè lên: đầu giường, giữa hay chân giường, vì cách xử lý khác nhau.
- Chụp ảnh hai tầng cùng mốc đánh dấu để cả nhà cùng xem và bàn, thay vì chỉ một người ước chừng.
Nhiều gia đình sau khi đo xong mới thấy bàn thờ thật ra nằm dưới tủ quần áo hoặc lối đi, không phải dưới giường như vẫn tưởng.
Xếp lại tầng trên khi phòng ngủ đã nằm phía trên
Dời giường sang phần sàn khác. Đây là cách nhẹ nhàng nhất. Phần sàn đúng phía trên bàn thờ được dành cho tủ quần áo, bàn làm việc, kệ sách hoặc để trống làm lối đi. Phòng ngủ vẫn giữ nguyên công năng, chỉ đổi cách kê đồ.
Xoay giường. Ở phòng hẹp không đủ chỗ dời, có thể xoay giường chín mươi độ để chỉ một phần nhỏ chân giường chạm vào khung phía trên bàn thờ, thay vì cả thân giường. Nhiều nhà coi như vậy đã đủ nhẹ.
Đổi công năng phòng. Nếu nhà còn phòng khác, có thể đổi phòng ngủ ấy thành phòng làm việc, phòng học, phòng sinh hoạt chung, và chuyển chỗ ngủ sang phòng không nằm trên bàn thờ.
Nâng phần sàn phía trên. Một số gia đình làm bục gỗ thấp hoặc kệ cố định đúng chỗ phía trên bàn thờ, để không ai kê giường hay đứng lên đó. Cách này hợp khi phòng trên là phòng của con cái, đồ đạc hay bị xê dịch.
Khi dời bàn thờ ở tầng dưới dễ hơn
Đôi khi dời bàn thờ lại đơn giản hơn xếp lại cả phòng ngủ phía trên. Điều này hay gặp khi phòng ngủ tầng trên nhỏ, chỉ có một cách kê giường duy nhất, trong khi phòng thờ tầng dưới còn bức tường khác dùng được. Dời bàn thờ sang tường bên, hoặc lùi vào phía trong vài mét, có thể đưa nó ra khỏi "dấu chân" của giường.
Trước khi dời, nên kiểm tra lại bức tường mới theo các tiêu chí quen thuộc: kín, khô, không có ống nước, không phải cửa sổ phía sau, không nằm trên lối đi chính. Và đo lại phía trên của vị trí mới, tránh dời từ chỗ này sang chỗ khác cũng có giường hoặc nhà vệ sinh phía trên.
Nhiều gia đình giữ nếp thắp hương báo trước khi dời bàn thờ, chọn ngày theo tập quán của nhà. Bát hương thường được giữ nguyên, di chuyển cẩn thận. Phần nghi thức chi tiết nên theo nếp gia đình hoặc hỏi người lớn trong họ; ở đây chỉ bàn chuyện vị trí.
Tiếng động, nước và rung: phần thực tế
Bỏ qua chuyện quan niệm, phòng ngủ phía trên vẫn có thể làm phiền gian thờ. Sàn bê tông mỏng truyền tiếng bước chân, tiếng kéo ghế, tiếng trẻ con chạy nhảy xuống tầng dưới rõ hơn nhiều người nghĩ. Khi cả nhà đang khấn trong ngày giỗ mà phía trên ầm ầm, không khí trang nghiêm khó giữ.
Nước là chuyện nghiêm trọng hơn. Phòng ngủ có nhà vệ sinh khép kín, máy giặt đặt trong phòng hoặc ban công phía trên, đường ống điều hoà chạy qua trần, đều có thể rò rỉ xuống trần phòng thờ. Vết ố trên trần ngay phía trên ảnh thờ là thứ gia đình nào cũng muốn tránh.
Cách xử lý gồm trải thảm hoặc lót sàn gỗ có lớp cách âm ở phòng ngủ phía trên, kiểm tra chống thấm nhà vệ sinh và ban công tầng trên, đi ống điều hoà sao cho không chạy ngang trên bàn thờ, và làm trần giả ở phòng thờ để nếu có rò thì nước đọng trên trần giả trước khi chạm bàn thờ.
Phòng ngủ của ai: mỗi trường hợp một cách nhìn
Phòng của vợ chồng. Đây là trường hợp được kiêng nhiều nhất, vì gắn với sinh hoạt riêng tư. Nhiều gia đình trẻ chấp nhận đổi phòng với con cái hoặc dời giường để phòng ngủ vợ chồng không nằm trên gian thờ.
Phòng của ông bà. Có nhà cho rằng ông bà là bậc trên, ngủ phía trên bàn thờ tổ tiên thì nhẹ hơn. Nhưng ông bà thường cần ở tầng thấp cho dễ đi lại, nên trường hợp này ít gặp. Nếu có, nên hỏi ý chính ông bà, vì nhiều người lớn tuổi lại là người giữ lời kiêng chặt nhất.
Phòng của con nhỏ. Trẻ con chạy nhảy, đánh rơi đồ, là nguồn tiếng động lớn nhất cho tầng dưới. Nếu phòng trẻ nằm trên phòng thờ, lót thảm và dặn trẻ giữ yên trong giờ cúng là việc thực tế hơn mọi chuyện kiêng kỵ.
Phòng cho khách, phòng ít dùng. Nhiều gia đình thấy đây là lựa chọn dung hoà: phòng phía trên phòng thờ để làm phòng khách ở lại vài hôm mỗi năm, phần lớn thời gian để trống và gọn gàng.
Tránh ngay từ khi thiết kế nhà mới
Với nhà đang trên bản vẽ, vài nguyên tắc sau giúp bạn tránh hẳn câu hỏi này:
- Vẽ mặt bằng các tầng chồng lên nhau, hoặc dùng lớp trong suốt, để thấy rõ cái gì nằm trên cái gì.
- Nếu phòng thờ ở tầng giữa, xếp phía trên là phòng sinh hoạt chung, phòng làm việc hoặc kho, không phải phòng ngủ chính.
- Không đặt nhà vệ sinh khép kín, ban công giặt phơi ở phía trên phòng thờ.
- Nếu buộc phải để phòng ngủ phía trên, chỉ định sẵn vị trí giường trên bản vẽ, lệch khỏi bàn thờ, và để ổ điện, đèn đầu giường theo vị trí đó để sau này không ai kê sai.
- Cân nhắc đặt phòng thờ ở tầng trên cùng nếu cầu thang và sức khoẻ người thắp hương cho phép.
Làm từ bản vẽ thì gần như không tốn thêm chi phí, trong khi xếp lại sau khi đã ở thì phải dời đồ, sửa điện, và có khi tranh luận trong nhà.
Câu hỏi thường gặp
Phòng ngủ ở trên phòng thờ có sao không?
Theo quan niệm phổ biến, điều được kiêng nhất là giường nằm đúng phía trên bàn thờ. Nếu phòng ngủ chồng lên phòng thờ nhưng giường kê lệch hẳn sang chỗ khác, nhiều gia đình chấp nhận. Đây là quan niệm lễ nghi, mức tin tuỳ mỗi nhà.
Làm sao biết giường có nằm đúng trên bàn thờ không?
Chọn một mốc chung ở hai tầng như tường biên hoặc mép cầu thang, đo khoảng cách từ mốc đến bàn thờ ở tầng dưới, rồi đo lại đúng khoảng cách ấy ở tầng trên và đánh dấu trên sàn. Cách này chính xác hơn nhiều so với ước lượng bằng mắt.
Không dời được giường thì làm gì?
Có thể xoay giường để chỉ một phần nhỏ chạm khung phía trên bàn thờ, đổi phòng ấy thành phòng sinh hoạt khác, hoặc dời bàn thờ tầng dưới sang tường khác. Nếu cả nhà không thấy bất an thì nhiều gia đình giữ nguyên.
Đặt tủ quần áo phía trên bàn thờ có được không?
Nhiều gia đình chọn đặt tủ quần áo, kệ sách hoặc bàn làm việc ở đúng phần sàn phía trên bàn thờ, vì đây là những đồ cố định, không có người nằm. Cách này vừa giữ được phòng ngủ vừa tránh được lời kiêng giường đè bàn thờ.
Phòng thờ tầng giữa thì phía trên nên là phòng gì?
Tốt nhất là phòng sinh hoạt chung, phòng làm việc, phòng đọc sách hoặc kho gọn. Nên tránh phòng ngủ chính và đặc biệt tránh nhà vệ sinh khép kín, ban công giặt phơi vì nguy cơ thấm nước xuống trần phòng thờ.
Tiếng ồn từ phòng ngủ trên vọng xuống phòng thờ xử lý thế nào?
Trải thảm hoặc lót sàn gỗ có lớp cách âm ở phòng phía trên, dùng đệm chân cho giường, ghế và tủ, nhắc trẻ nhỏ không chạy nhảy trong giờ cúng. Làm trần giả có lớp bông ở phòng thờ cũng giúp giảm tiếng động truyền xuống.