Không có một con số chuẩn cho độ cao bàn thờ. Cách làm hợp lý là để mặt bàn thờ ở khoảng giữa ngực và vai của người thắp hương chính, ảnh thờ ngang hoặc nhỉnh hơn tầm mắt, và phía trên bát hương còn đủ khoảng trống để khói và hơi nóng không ám trần, không chạm hoành phi.
Dân gian chỉ nói chung "bàn thờ phải ở trên cao, cao hơn đầu người ngồi", còn sách phong thủy và các xưởng đóng đồ thờ thường dùng thước Lỗ Ban để chọn số đo. Bài này giúp bạn tính độ cao cho chính gia đình mình, rồi mới đối chiếu với các quy ước ấy. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; còn sự thuận tay khi thắp hương và an toàn lửa thì ai cũng cảm nhận được.
Điều gì thật sự quyết định độ cao bàn thờ
Ba yếu tố quyết định độ cao hợp lý là người thắp hương, căn phòng và loại bàn. Người thắp hương chính là người cắm hương, thay nước, lau dọn hằng ngày; ở nhiều nhà đó là bà hoặc mẹ, thường thấp hơn những người khác. Bàn thờ vừa tầm người cao nhất trong nhà có thể là quá cao với người thật sự chăm nó.
Căn phòng quyết định khoảng trống phía trên. Phòng thờ tầng lửng trần thấp, căn hộ chung cư trần thấp hơn hẳn nhà phố, hay gian thờ nhà cổ cao vút sẽ cho ra những độ cao rất khác nhau. Bàn thờ cao trong phòng trần thấp làm bát hương sát trần, khói ám, nhiệt dồn lại.
Loại bàn quyết định cách tính. Bàn thờ đứng có chân đặt trên sàn, sập thờ thấp kê thêm án gian phía trên, bàn thờ treo gắn tường, tủ thờ có ngăn dưới. Mỗi loại có điểm tham chiếu khác: với bàn đứng là mặt bàn, với bàn treo là đáy bàn và mặt bàn, với sập thờ là mặt án gian đặt bát hương.
Chỉ khi đã có ba yếu tố này, các con số trên thước Lỗ Ban mới có chỗ để áp vào. Làm ngược lại, chọn số đẹp trước rồi ép người và phòng theo, là nguyên nhân của nhiều bàn thờ phải kê ghế mới thắp được hương.
Ba mốc nên căn theo người thắp hương
Mốc thứ nhất: mặt bàn đặt bát hương. Mặt bàn đặt bát hương nên ở khoảng giữa ngực và vai người thắp hương chính. Ở độ cao này, người đứng thẳng cắm hương mà không phải kiễng chân, cánh tay không phải giơ quá vai, và nhìn được miệng bát hương để cắm cho ngay. Cao hơn nữa thì tàn hương dễ rơi vào tay, thấp hơn thì nhiều người thấy bàn thờ như bàn để đồ, thiếu trang trọng.
Mốc thứ hai: ảnh thờ và bài vị. Ảnh thờ thường đặt sau bát hương, cao hơn mặt bàn một chút nhờ kệ hoặc khung đứng. Nhiều nhà muốn ảnh nằm ngang hoặc nhỉnh hơn tầm mắt người đứng, để khi ngẩng lên khấn là nhìn thấy gương mặt ông bà mà không phải ngửa cổ. Ảnh đặt quá cao vừa khó lau vừa tạo cảm giác xa cách.
Mốc thứ ba: khoảng trên đầu bát hương. Từ miệng bát hương lên đến vật gần nhất phía trên, như hoành phi, đáy kệ, trần hay rèm, cần đủ xa để ngọn lửa và khói không chạm vào. Khoảng này không có số chuẩn, nhưng nên đủ để một nén hương cháy hết mà khói vẫn còn tản ra được trước khi chạm vật phía trên.
Một mốc phụ: người quỳ hay đứng. Gia đình nào vẫn giữ nếp trải chiếu quỳ lạy trước bàn thờ, nhất là với sập thờ thấp ở nhà quê, thì mặt án nên vừa tầm nhìn của người quỳ. Nhà phố đứng vái thì căn theo người đứng.
Ví dụ giả định: tính độ cao cho một gia đình
Bảng dưới là ví dụ giả định cho một gia đình mà người thắp hương chính cao khoảng một mét năm mươi lăm. Các con số chỉ để minh hoạ cách tính, không phải tiêu chuẩn.
| Mốc | Cách xác định | Con số ví dụ giả định | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Tầm vai người thắp hương | Đo từ sàn lên vai khi đứng thẳng | Khoảng 1,27 m | Đo người thật, không đo theo ước lượng |
| Tầm ngực | Đo từ sàn lên giữa ngực | Khoảng 1,10 m | Mốc dưới cho mặt bàn |
| Mặt bàn đặt bát hương | Chọn trong khoảng ngực đến vai | Khoảng 1,15–1,25 m | Nếu theo thước Lỗ Ban thì chọn số rơi vào cung đỏ gần nhất |
| Tâm ảnh thờ | Gần tầm mắt hoặc hơi cao hơn | Khoảng 1,45–1,55 m | Tuỳ kệ ảnh và cỡ ảnh |
| Trần phòng | Đo thông thủy | Khoảng 3,0 m | Còn hơn một mét rưỡi phía trên bát hương |
Với nhà có hai người thắp hương chênh nhau nhiều về chiều cao, nên lấy người thấp hơn làm chuẩn cho mặt bàn, vì người cao vẫn cúi được, người thấp thì không thể cao thêm.
Nếu gia đình theo thước Lỗ Ban, cách dễ nhất là xác định khoảng hợp lý theo người trước, rồi tìm số đo trong khoảng ấy rơi vào cung đẹp. Thước Lỗ Ban là quy ước dân gian của nghề mộc, các loại thước khác nhau cho kết quả khác nhau.
Trần nhà và khoảng trống phía trên bàn thờ
Nhiều bàn thờ được tính rất kỹ chiều cao mặt bàn nhưng quên khoảng phía trên. Trong phòng thờ, phía trên bát hương thường có hoành phi, cuốn thư, đèn treo, rèm hoặc kệ đặt bàn thờ Phật. Hương cháy liên tục nhiều giờ, khói bốc thẳng, đi kèm hơi nóng và tàn bay. Sau vài năm, trần và mặt dưới hoành phi vàng ố, có nơi cháy sém nếu rèm sát quá.
Ở nhà trần cao ba mét trở lên, chuyện này ít khi thành vấn đề. Ở tầng lửng, căn hộ trần thấp hay phòng thờ có trần giả hạ xuống để giấu ống, bạn nên hạ bàn thờ xuống một chút thay vì đẩy lên cho "cao sang". Khoảng trống phía trên quan trọng hơn vài phân chiều cao mặt bàn.
Bàn thờ treo trong căn hộ thường bị đẩy lên quá cao để "không ai với tới", kết quả là bát hương cách trần rất gần. Thay vì vậy, hãy treo bàn thờ ở độ cao người thắp hương với tới thoải mái, và nếu sợ trẻ nhỏ nghịch thì đặt bàn ở chỗ ít người qua lại, không phải nâng mãi lên. Với bàn thờ có đèn điện, dây và ổ cắm nên nằm dưới hoặc bên cạnh, không đi ngay phía trên bát hương.
Bàn thờ đứng, sập thờ, bàn thờ treo: điểm khác khi tính độ cao
Mỗi loại bàn có điểm tham chiếu riêng. Bảng dưới giúp bạn đo đúng chỗ.
| Loại | Điểm tham chiếu | Lưu ý về độ cao | Hay gặp ở |
|---|---|---|---|
| Bàn thờ đứng một tầng | Mặt bàn | Căn theo tầm ngực đến vai người thắp hương | Nhà phố, phòng thờ riêng |
| Bàn thờ hai cấp | Mặt cấp trên đặt bát hương | Cấp dưới để đồ cúng, cấp trên không nên vượt tầm vai | Nhà có nhiều đồ thờ |
| Sập thờ kèm án gian | Mặt án gian phía trên sập | Sập thấp, án gian cao; tổng phải vừa tầm người đứng | Nhà ba gian, nhà rộng |
| Bàn thờ treo | Mặt bàn và đáy bàn | Mặt bàn vừa tầm tay; đáy bàn đủ cao để không va đầu khi đi qua | Căn hộ, phòng nhỏ |
| Tủ thờ | Mặt tủ | Thường thấp hơn bàn đứng, hợp người lớn tuổi | Chung cư, nhà nhỏ |
Kích thước mặt bàn rộng, sâu bao nhiêu là chuyện của đồ thờ và diện tích phòng, đã có nhiều tài liệu riêng; ở đây chỉ bàn chiều cao vì nó gắn với người dùng và không gian.
Người lớn tuổi, trẻ nhỏ và độ cao bàn thờ
Người lớn tuổi. Khi tuổi cao, vai và lưng khó giơ tay quá đầu, mắt kém hơn nên cần nhìn gần mới cắm hương được. Một bàn thờ vừa tầm cách đây mười năm có thể trở nên quá cao. Nhiều gia đình khi đóng bàn thờ mới cho ông bà đã chủ động hạ mặt bàn xuống vài phân so với số đo lúc trẻ, và để một bậc kê chắc chắn, có tay vịn, thay cho chiếc ghế nhựa dễ trượt.
Đừng để phải trèo. Chiếc ghế đẩu đặt sẵn dưới bàn thờ là dấu hiệu bàn đã quá cao. Ngã từ ghế khi đang cầm nén hương cháy là tai nạn có thật trong nhiều gia đình, nặng hơn mọi chuyện kiêng kỵ về độ cao.
Trẻ nhỏ. Với nhà có trẻ đang tập đi, bàn thờ thấp kiểu tủ thờ có thể nằm trong tầm với của trẻ, kéo theo nguy cơ đổ bát hương, cầm nến. Cách xử lý không nhất thiết là nâng bàn thật cao, mà là chọn chỗ đặt ít trẻ chơi, dùng đèn thờ điện thay nến trong giai đoạn trẻ còn nhỏ, và không để bật lửa, hương trên mặt bàn.
Người ngồi xe lăn. Nếu trong nhà có người ngồi xe lăn muốn tự thắp hương, có thể làm thêm một kệ hoặc án thấp phía trước bàn thờ chính, đủ cho họ đặt hương và vái, thay vì để họ luôn phải nhờ người khác.
Đo và thử trước khi đặt đóng bàn thờ
Bàn thờ gỗ đã đóng thì rất khó sửa chiều cao. Trước khi đặt hàng hoặc tự làm, bạn có thể thử theo trình tự dưới đây.
- Mời người thắp hương chính đứng thẳng trước bức tường dự định đặt bàn thờ; đánh dấu tầm ngực, tầm vai và tầm mắt bằng băng dính giấy.
- Đo trần thông thủy ở đúng chỗ đó, ghi lại cả các vật phía trên như dầm, đèn, điều hoà, ống.
- Chọn độ cao mặt bàn trong khoảng giữa hai mốc ngực và vai; nếu theo thước Lỗ Ban thì tìm số trong khoảng này.
- Dùng một chiếc bàn hoặc thùng các-tông kê tạm đúng độ cao đó, đặt một bát nước và cắm thử một que tre thay nén hương.
- Để người thắp hương chính thử với tay, thử cắm, thử lau mặt bàn trong vài ngày; điều chỉnh lên xuống vài phân nếu thấy với hoặc phải cúi.
- Chốt số đo rồi mới gửi xưởng, ghi rõ là chiều cao mặt bàn hay tổng chiều cao, vì hai cách ghi này hay bị hiểu nhầm.
Thử trước vài ngày tốn rất ít công, trong khi một bàn thờ sai chiều cao sẽ theo gia đình hàng chục năm.
Câu hỏi thường gặp
Bàn thờ gia tiên cao bao nhiêu là chuẩn?
Không có chuẩn chung. Cách làm hợp lý là đặt mặt bàn trong khoảng giữa ngực và vai người thắp hương chính, ảnh thờ gần tầm mắt. Nhiều xưởng đồ thờ chọn số đo theo cung đẹp của thước Lỗ Ban, đó là quy ước dân gian, nên đối chiếu sau khi đã tính theo người.
Bàn thờ treo nên cách sàn bao nhiêu?
Mặt bàn treo nên vừa tầm tay người thắp hương, không cần treo sát trần. Đáy bàn đủ cao để người đi qua không va đầu nếu bàn ở gần lối đi. Treo quá cao làm bát hương sát trần, khói ám và người lớn tuổi phải kê ghế, dễ ngã.
Bàn thờ có cần cao hơn đầu người không?
Câu "bàn thờ phải cao hơn đầu" thường hiểu là cao hơn đầu người ngồi trong phòng, để tỏ lòng kính trọng. Với người đứng thắp hương, mặt bàn cao hơn đầu thì không cắm được hương. Ảnh thờ ngang hoặc nhỉnh hơn tầm mắt đã đủ ý trang nghiêm.
Trần nhà thấp thì đặt bàn thờ thế nào?
Ưu tiên giữ khoảng trống phía trên bát hương hơn là đẩy bàn lên cao. Có thể chọn tủ thờ hoặc bàn thờ thấp, dùng đèn thờ điện thay nến, thắp ít nén hương hơn và mở ô thoáng hoặc lắp quạt hút để khói không đọng dưới trần.
Có cần theo thước Lỗ Ban khi chọn chiều cao bàn thờ không?
Thước Lỗ Ban là quy ước dân gian của nghề mộc, nhiều gia đình vẫn thích dùng. Nếu muốn theo, hãy tính khoảng hợp lý theo người và phòng trước, rồi chọn số rơi vào cung đẹp trong khoảng đó, thay vì ép bàn thờ theo một con số không vừa người dùng.
Nhà có hai người thắp hương cao thấp khác nhau thì tính theo ai?
Nên lấy người thấp hơn làm chuẩn cho mặt bàn, vì người cao vẫn có thể hơi cúi khi cắm hương, còn người thấp thì không thể với cao thêm. Nếu người thắp hương hằng ngày là ông bà, càng nên ưu tiên sự thuận tay và an toàn của họ.