Hướng bàn thờ là hướng mà mặt bàn thờ nhìn ra, tức hướng mắt của người đứng sau bàn thờ nhìn về phía người thắp hương. Trong nhà Việt truyền thống, bàn thờ gia tiên thường đặt ở gian giữa, lưng tựa tường hậu và nhìn cùng hướng với ngôi nhà; phái Bát trạch thì khuyên chọn một trong bốn hướng tốt theo cung phi của người chủ nhà.
Hai cách này không loại trừ nhau. Nhà nào hướng nhà đã hợp với gia chủ thì đặt bàn thờ cùng hướng nhà là xong. Nhà nào lệch thì mới phải cân nhắc xoay bàn thờ, và việc xoay luôn phải đặt cạnh những điều kiện thực tế như lưng tựa, ánh sáng, lối đi. Bài này đi từ cách xác định, sang quan niệm của từng cách làm, rồi tới quy trình đo cụ thể. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Hướng bàn thờ là hướng nào: chỗ hay nhầm nhất
Nhầm lẫn phổ biến nhất là lấy hướng người đứng lạy làm hướng bàn thờ. Khi bạn đứng trước bàn thờ để thắp hương, mặt bạn nhìn vào tường hậu; hướng ấy ngược với hướng bàn thờ. Trong cách nói của phong thủy, bàn thờ có "toạ" là phía lưng tựa vào và "hướng" là phía mặt nhìn ra. Một bàn thờ tựa lưng vào tường phía Bắc, mặt nhìn ra phía Nam được gọi là bàn thờ toạ Bắc hướng Nam.
Nhầm lẫn thứ hai là đồng nhất hướng bàn thờ với hướng nhà. Hướng nhà thường lấy theo mặt tiền hoặc cửa chính, tức phía nhà nhìn ra đường. Ở nhà ba gian ở quê, bàn thờ đặt ở gian giữa, sát tường hậu, nên tự nhiên cùng hướng với nhà. Còn ở nhà ống thành phố, bàn thờ có thể đặt ở tầng trên cùng, quay ngang theo chiều rộng, nên hướng bàn thờ có khi lệch chín mươi độ so với hướng nhà.
Vì vậy, trước khi hỏi bàn thờ nhà mình hợp hay không hợp, bạn cần xác định đúng hai con số: hướng nhà và hướng bàn thờ. Rất nhiều trường hợp lo lắng chỉ vì đo nhầm một trong hai.
Nhà Việt cũ: bàn thờ cùng hướng nhà và lý do đằng sau
Trong nhà ba gian, năm gian ở đồng bằng Bắc Bộ, gian giữa là gian thờ. Bàn thờ hoặc sập thờ đặt sát tường hậu, mặt nhìn qua hiên ra sân, ra ngõ. Vì nhà quê thường quay về hướng Nam hoặc Đông Nam để đón gió mát mùa hè và tránh gió lạnh mùa đông, bàn thờ cũng nhìn theo hướng ấy. Không ai phải tính riêng hướng bàn thờ, vì cấu trúc nhà đã quyết định thay.
Cách đặt này có những lý do rất thực tế. Gian giữa là chỗ rộng và cao nhất trong nhà, lại ở trục chính nên trang trọng. Tường hậu kín, ít người qua lại phía sau, bàn thờ có chỗ tựa vững. Cửa giữa mở ra sân nên ánh sáng ban ngày chiếu vào mặt bàn thờ, khói hương có lối thoát. Khi có giỗ, con cháu đứng ở gian giữa và tràn ra hiên, nhìn vào bàn thờ, không ai phải đứng chen hay đứng nghiêng.
Nhiều người làm nghề phong thủy ở Việt Nam cũng khuyên bàn thờ nên "thuận" với hướng nhà, tức toạ cùng phía với toạ của nhà. Khi đặt ngược, bàn thờ nhìn vào tường hậu hoặc quay lưng ra cửa, và cả hai trường hợp đều khó dùng: một là mặt bàn tối, hai là lưng bàn thờ trống, người đi lại ngay sau.
Bát trạch: chọn hướng bàn thờ theo cung phi gia chủ
Phái Bát trạch chia người theo cung phi tính từ năm sinh và giới tính, rồi chia thành hai nhóm. Mỗi nhóm có bốn hướng được coi là tốt. Bảng dưới là phần nền tảng mà các sách bát trạch phổ biến thống nhất với nhau.
| Nhóm | Các cung phi | Bốn hướng được coi là tốt | Bốn hướng được coi là xấu |
|---|---|---|---|
| Đông tứ mệnh | Khảm, Ly, Chấn, Tốn | Bắc, Nam, Đông, Đông Nam | Tây, Tây Bắc, Tây Nam, Đông Bắc |
| Tây tứ mệnh | Càn, Khôn, Cấn, Đoài | Tây, Tây Bắc, Tây Nam, Đông Bắc | Bắc, Nam, Đông, Đông Nam |
Với bếp, bát trạch có nguyên tắc "toạ hung hướng cát", nhưng với bàn thờ thì các sách không thống nhất. Cách hay gặp nhất là cho bàn thờ nhìn về một trong bốn hướng tốt của gia chủ, và nếu được thì toạ cũng ở cung tốt. Có người lấy cung phi của người đang chủ việc thờ cúng, có người lấy cung phi của người đứng tên nhà, có người lấy của người chồng. Khi gia đình chưa thống nhất, nên hỏi lại nếp của dòng họ.
Cách tính cung phi chi tiết đã có ở danh mục mệnh và cung phi của trang; ở đây bạn chỉ cần biết mình thuộc nhóm Đông hay Tây để đọc bảng.
Khi hướng nhà và hướng tuổi lệch nhau
Trường hợp nhà đã hợp nhóm. Nếu hướng nhà nằm trong bốn hướng tốt của gia chủ, đặt bàn thờ cùng hướng nhà thì vừa đúng nếp cũ vừa đúng bát trạch. Đây là trường hợp nhẹ nhõm nhất và chiếm phần lớn các ngôi nhà được chọn hướng cẩn thận từ đầu.
Trường hợp lệch nhóm, còn chỗ xoay. Ở phòng thờ rộng hoặc gian thờ vuông, bạn có thể xoay bàn thờ sang tường khác để nhìn về một hướng tốt, miễn là tường mới vẫn kín, phía sau không phải nhà vệ sinh hay lối đi. Xoay chín mươi độ thường dễ hơn xoay một trăm tám mươi độ, vì xoay ngược hẳn hay làm bàn thờ quay lưng ra cửa phòng.
Trường hợp lệch nhóm, không còn chỗ xoay. Nhà ống hẹp thường chỉ có một bức tường đủ dài và kín để kê bàn thờ. Khi đó, nhiều nhà chọn giữ hướng theo nhà, coi chỗ tựa vững và sự trang nghiêm là ưu tiên. Một số người theo bát trạch thì xoay nhẹ bát hương hoặc ban thờ nhỏ phía trên, nhưng cách này nhiều nhà khác không làm vì thấy bàn thờ lệch, mất cân.
Trường hợp vợ chồng khác nhóm. Không có quy tắc chung. Có nhà theo người chủ việc thờ, có nhà theo người trụ cột kinh tế. Điều quan trọng là cả nhà đồng ý, vì bàn thờ là chỗ cả nhà cùng đứng trước, không phải đồ riêng của một người.
Những hướng đặt hay được khuyên tránh, và lý do thực tế
Ngoài chuyện hợp tuổi, có một số cách đặt mà hầu hết các trường phái và cả nếp nhà dân gian đều khuyên tránh. Lý do của chúng phần nhiều nằm ở công năng.
- Bàn thờ quay lưng ra cửa chính hoặc cửa phòng: phía sau trống, người đi lại sau lưng bàn thờ, gió lùa làm tàn hương bay.
- Bàn thờ nhìn thẳng vào cửa nhà vệ sinh hoặc khu bếp: mùi và hơi nóng, nhìn lên bàn thờ là thấy ngay chỗ ô uế.
- Bàn thờ hướng Tây đón nắng chiều chiếu thẳng: ảnh thờ phai màu, đồ gỗ nứt, khói hương bị nắng rọi rất rõ; quan niệm về nắng Tây là có thật về nhiệt độ.
- Bàn thờ nhìn thẳng vào cạnh tủ, góc cột hoặc cạnh tường nhọn: dân gian gọi là bị "đâm", về thị giác thì gian thờ mất cân, chỗ đứng vái bị hẹp.
- Bàn thờ hướng ra khoảng trống quá hẹp: người thắp hương phải đứng sát tường đối diện, không có chỗ cho con cháu đứng khi giỗ.
Nếu bàn thờ nhà bạn đang rơi vào một trong các trường hợp trên, việc nên làm trước tiên thường là xử lý chỗ bất tiện thật, chẳng hạn che nắng, đóng cửa vệ sinh, nới khoảng đứng, rồi mới tính đến chuyện xoay hướng.
Đo hướng bàn thờ từng bước
Đo hướng bàn thờ dễ hơn đo hướng nhà, vì bàn thờ nhỏ và có một mặt phẳng rõ. Bạn có thể làm theo trình tự dưới đây bằng la bàn thường hoặc ứng dụng la bàn trên điện thoại.
- Hiệu chỉnh la bàn trên điện thoại trước khi đo bằng cách xoay máy theo hình số tám vài lần.
- Tháo bớt đồ kim loại khỏi người, để điện thoại cách xa lư đồng, đèn thờ, khung thép và quạt điện ít nhất một sải tay.
- Đứng sát mặt trước bàn thờ, quay lưng vào bàn thờ, mặt nhìn ra phía người thắp hương; giữ máy ngang ngực, song song mặt sàn.
- Đọc số độ và ghi lại; lùi ra một bước, đứng ở giữa và đo lần nữa; đo thêm một lần ở mép trái, một lần ở mép phải.
- Nếu ba bốn lần đo lệch nhau quá mười độ, có thể có nhiễu từ từ dầm thép hoặc dây điện trong tường; đo lại ở cửa phòng thờ rồi suy ra.
- Đổi số độ sang tám hướng hoặc hai mươi bốn sơn theo bảng của trường phái bạn theo; nhớ ghi rõ đó là hướng bàn thờ, không phải hướng nhà.
Kết quả đo chỉ là con số. Quyết định có xoay hay không vẫn nên đặt sau những câu hỏi về lưng tựa, ánh sáng và khoảng đứng của gian thờ.
Khi nào không nên xoay bàn thờ
Có những trường hợp giữ nguyên là lựa chọn hợp lý hơn xoay. Trường hợp thứ nhất là bàn thờ đang ở chỗ trang nghiêm, tựa vững, sáng sủa, cả nhà đã quen và không ai thấy bất an. Xoay đi chỉ để khớp một bảng hướng có thể đổi lấy một vị trí kém hơn về mọi mặt khác.
Trường hợp thứ hai là khi việc xoay buộc phải đục tường, đổi dây điện, đổi cửa hay làm hỏng kết cấu. Phong thủy không thay quy chuẩn xây dựng; sửa nhà vì lý do hướng thì vẫn phải đúng quy định và an toàn, và nhiều gia đình thấy công sức bỏ ra không tương xứng.
Trường hợp thứ ba là khi các thành viên trong nhà bất đồng. Bàn thờ là chỗ để giữ hoà khí, nếu việc xoay hướng làm cả nhà căng thẳng thì nó đi ngược với chính ý nghĩa của việc thờ cúng. Khi cần dời hoặc xoay, nhiều nhà vẫn giữ nếp thắp hương xin phép trước, chọn ngày theo tập quán gia đình; phần văn khấn chi tiết bạn có thể tham khảo sách văn khấn phổ biến hoặc hỏi người lớn trong họ.
Câu hỏi thường gặp
Bàn thờ nên quay về hướng nào là tốt nhất?
Không có một hướng tốt nhất cho mọi nhà. Nếp nhà Việt cũ đặt bàn thờ cùng hướng nhà, phái Bát trạch chọn theo bốn hướng tốt của cung phi gia chủ. Cả hai đều cần đi kèm điều kiện lưng tựa vững, mặt bàn sáng và có chỗ đứng thắp hương.
Hướng bàn thờ tính theo tuổi chồng hay tuổi vợ?
Các sách và các gia đình làm khác nhau: có nhà theo người chủ việc thờ cúng, có nhà theo người đứng tên nhà hoặc người trụ cột. Không có quy định chung, nên điều quan trọng nhất là vợ chồng thống nhất và theo nếp của dòng họ nếu có.
Bàn thờ đặt ngược hướng nhà có sao không?
Theo quan niệm dân gian, bàn thờ ngược hướng nhà dễ thành quay lưng ra cửa, phía sau trống. Về thực tế, đó là chỗ người đi lại sau lưng bàn thờ và gió lùa. Nếu phía sau là tường kín, gian thờ yên tĩnh thì nhiều nhà vẫn đặt như vậy và thấy ổn.
Dùng điện thoại đo hướng bàn thờ có chính xác không?
Đủ dùng nếu bạn hiệu chỉnh la bàn trước, tránh xa đồ kim loại và đo nhiều lần ở các điểm khác nhau. Sai số vài độ không làm đổi nhóm hướng; nếu các lần đo lệch nhau lớn thì nên đo lại ở chỗ thoáng hoặc mượn la bàn thường để đối chiếu.
Nhà chung cư thì hướng bàn thờ tính thế nào?
Cách đo giống nhà đất: đứng quay lưng vào bàn thờ, nhìn ra phía người thắp hương. Căn hộ thường bị giới hạn tường kín, nên nhiều gia đình chấp nhận hướng mà bức tường phù hợp cho phép, ưu tiên chỗ yên tĩnh, không sát nhà vệ sinh hay cửa ra vào.
Đổi hướng bàn thờ có cần làm lễ không?
Nhiều gia đình có nếp thắp hương báo trước khi dời hoặc xoay bàn thờ, chọn ngày theo tập quán nhà mình. Đây là phong tục, không có quy định bắt buộc. Bạn có thể hỏi người lớn trong họ hoặc tham khảo sách văn khấn phổ biến để làm theo cách gia đình quen.