Theo quan niệm dân gian, mèo nhảy lên bàn thờ bị coi là thất kính, làm ô uế chỗ thờ, và có nơi còn xem là điềm; nhưng đây là quan niệm, không có cơ sở nào cho thấy việc đó gây chuyện xui cho gia đình. Cái thật sự đáng lo là mèo làm đổ bát hương, đèn dầu, nến, gây cháy hoặc bị bỏng, ăn phải đồ cúng ôi hay cánh hoa ly vốn rất độc với mèo.
Bài này giải thích vì sao mèo hay tìm lên bàn thờ, các cách nghĩ của dân gian, rồi đi vào phần làm được: sắp xếp bàn thờ, đồ cúng, nguồn lửa và chỗ cao thay thế để mèo tự bỏ thói quen. Phần cuối nói về việc nên làm khi mèo đã làm đổ đồ thờ, theo hướng bình tĩnh và an toàn trước.
Vì sao mèo lại thích lên bàn thờ
Mèo là loài thích chỗ cao. Ở trên cao, nó quan sát được cả phòng, thấy an toàn hơn và tránh được trẻ nhỏ hay chó trong nhà. Trong nhà ống và căn hộ ở Việt Nam, bàn thờ thường là món đồ cao nhất phòng khách hoặc phòng trên cùng, đặt sát tường, ít người qua lại. Với mèo, đó là một cái kệ lý tưởng.
Bàn thờ còn ấm. Đèn thờ thắp suốt ngày, bóng đèn dây tóc hay đèn dầu toả nhiệt, hương cháy âm ỉ. Mùa đông ở miền Bắc, mặt bàn thờ có đèn là chỗ ấm hơn hẳn sàn nhà. Mèo rất nhạy với chỗ ấm và sẽ quay lại chỗ đó nhiều lần.
Thứ ba là mùi đồ cúng. Ngày rằm, mùng một, ngày giỗ, trên bàn thờ có gà luộc, cá, xôi, bánh, sữa. Mùi thức ăn hấp dẫn mèo hơn mọi lời ngăn cấm. Một lần mèo ăn được miếng gì trên đó, nó sẽ nhớ và thử lại.
Cuối cùng, mèo tò mò với vật nhỏ lay động: tàn hương rơi, khói bay, cánh hoa rung, sợi tua của khăn trải. Hiểu bốn lý do này giúp bạn thấy mèo không cố ý "phạm" gì; nó chỉ làm đúng tập tính của nó. Muốn mèo bỏ thói quen, cần lần lượt gỡ từng lý do chứ không chỉ đuổi.
Dân gian nghĩ gì về chuyện mèo lên bàn thờ
Thất kính với tổ tiên. Bàn thờ là chỗ trang nghiêm nhất trong nhà Việt, người lớn còn phải rửa tay, ăn mặc chỉnh tề khi thắp hương. Con vật bước lên đó bị coi là không phải phép. Đây là lý do phổ biến nhất khiến các gia đình khó chịu.
Ô uế chỗ thờ. Chân mèo vừa đi khay cát, lông rụng vào bát hương, đĩa quả. Quan niệm ô uế ở đây trùng với chuyện vệ sinh: đồ cúng sau khi hạ xuống thường được cả nhà ăn.
Coi là điềm. Một số nơi truyền rằng mèo lên bàn thờ là tổ tiên "nhắc nhở", hoặc báo chuyện sắp xảy ra. Các lời truyền này khác nhau theo vùng, theo nhà, không có chung một cách hiểu. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; không có căn cứ nào cho thấy việc mèo leo bàn thờ dẫn tới chuyện không may.
Góc nhìn phong thủy. Các trường phái phong thủy nhà ở coi khu thờ cần tĩnh, sạch, có chỗ tựa vững, không bị động khí quấy. Con vật chạy nhảy quanh bàn thờ đi ngược nguyên tắc tĩnh này. Hiểu theo nghĩa đời thường, đó là chỗ cần yên và gọn.
Có cần làm lễ tạ lỗi không. Không có quy định chung. Nhiều gia đình chỉ lau dọn lại, thắp một nén hương và nói lời xin lỗi theo cách của nhà mình cho yên lòng. Bạn không cần mời ai làm lễ hay chi tiền vì chuyện này.
Rủi ro thật khi mèo lên bàn thờ và cách phòng
Phần lớn rủi ro dưới đây có thể giảm bằng cách sắp xếp lại đồ thờ, không cần bỏ nuôi mèo.
| Rủi ro | Xảy ra thế nào | Cách phòng |
|---|---|---|
| Cháy | Mèo quẹt đuôi vào nến, đèn dầu; làm đổ hương đang cháy xuống khăn trải | Dùng đèn điện, không để nến, đèn dầu cháy khi vắng người |
| Đổ, vỡ bát hương | Mèo nhảy lên mép bàn, bát hương nhẹ trượt | Chèn đế bát hương, đặt lùi vào trong, dùng bàn có gờ |
| Bỏng cho mèo | Chạm bóng đèn nóng, ống hương đang cháy | Chụp đèn kín, hương cắm sâu, không để mèo ở phòng thờ khi đang thắp |
| Ngộ độc hoa | Mèo gặm lá, cánh hoa ly, liếm phấn hoa rơi | Không cắm hoa ly, loa kèn trong nhà nuôi mèo |
| Ăn đồ cúng hỏng | Đồ mặn để qua đêm, xương gà nhỏ | Hạ đồ mặn sau khi cúng, không để qua đêm |
| Lông vào đồ cúng | Mèo nằm trên mâm quả, đĩa xôi | Che đồ cúng bằng lồng bàn nhỏ khi chưa hạ |
Rủi ro về hoa ít người biết nhất. Hoa ly và một số loài thuộc nhóm lily được giới thú y cảnh báo là rất độc với mèo, chỉ một lượng nhỏ lá, cánh hoa hay phấn hoa cũng có thể gây hại cho thận. Hoa ly lại hay được cắm trên bàn thờ dịp Tết, ngày giỗ. Nếu thấy mèo gặm hoa ly, nên đưa ngay đến bác sĩ thú y.
Các bước giữ mèo không lên bàn thờ
Thứ tự dưới đi từ gỡ lý do hấp dẫn tới chặn lối, rồi tạo chỗ thay thế. Làm đủ cả ba nhóm thì hiệu quả hơn chỉ làm một.
- Hạ đồ cúng mặn ngay sau khi cúng xong; không để thịt, cá, sữa trên bàn thờ qua đêm.
- Đổi đèn dầu, nến thật sang đèn thờ điện có chụp kín; tắt hương trước khi ra khỏi nhà.
- Chèn đế bát hương bằng lớp lót chống trơn, đặt lùi khỏi mép bàn; chọn bàn thờ có gờ chắn ba mặt nếu sắm mới.
- Dọn mặt tiếp cận: dời ghế, tủ thấp, kệ sát bàn thờ mà mèo dùng làm bậc nhảy.
- Nếu có phòng thờ riêng, giữ cửa đóng; nếu bàn thờ ở phòng khách, cân nhắc tủ thờ có cửa kính hoặc vách lửng phía trước.
- Làm cho mèo một chỗ cao khác hấp dẫn hơn: cây cào nhiều tầng, kệ gắn tường cạnh cửa sổ có nắng, có đệm ấm.
- Thưởng mèo khi nó nằm ở chỗ cao mới; khi nó lên bàn thờ, nhẹ nhàng bế xuống đặt vào chỗ mới, không la hét.
- Kiên trì ít nhất vài tuần; thói quen tìm chỗ ấm, chỗ có đồ ăn cần thời gian để mất.
Nhiều nhà dán băng dính hai mặt hoặc trải tấm nhựa nhám trên mặt tủ cạnh bàn thờ để mèo thấy khó chịu khi đặt chân. Cách này thường dùng được, nhưng nên tránh dán thẳng lên mặt bàn thờ vì gây bẩn và khó coi.
Những cách nên tránh khi dạy mèo
Đánh, nhốt, bỏ đói mèo vì nó lên bàn thờ không làm mèo hiểu điều bạn muốn. Mèo không nối được hình phạt với hành vi đã xảy ra vài phút trước. Kết quả thường là mèo sợ người, trốn, hoặc vẫn lên bàn thờ khi vắng chủ. Bạo lực với vật nuôi cũng đi ngược nếp nhà mà chính bàn thờ tượng trưng.
Xịt nước, la to, đập bàn đôi khi làm mèo nhảy xuống ngay, nhưng có thể khiến nó gắn sự sợ hãi với bạn thay vì với chỗ đó. Nếu dùng, chỉ nên là tiếng động nhẹ, đủ để gián đoạn, rồi lập tức dẫn mèo sang chỗ khác.
Không dùng tinh dầu đậm đặc, băng phiến, hoá chất để xua mèo quanh bàn thờ. Mèo nhạy với nhiều loại tinh dầu và chất xua đuổi; một số có thể gây hại cho nó. Mùi hắc trong phòng thờ cũng làm người thắp hương khó chịu.
Cũng không nên vì chuyện này mà bỏ mèo hay đem cho với lý do "mèo phạm bàn thờ". Trong đa số trường hợp, vài thay đổi về đồ cúng, đèn và chỗ cao thay thế đã đủ để mèo và bàn thờ cùng yên.
Mèo đã làm đổ bát hương, đèn thờ: xử lý thế nào
Việc đầu tiên là an toàn. Nếu có lửa, dập ngay, kiểm khăn trải, rèm, giấy tiền gần đó xem có tàn lửa âm ỉ không. Kiểm mèo: lông có cháy sém, chân có bỏng, mắt có dính tro không. Mèo bỏng hay hít nhiều khói nên được bác sĩ thú y xem, đừng tự bôi thuốc của người.
Tiếp theo là dọn. Tro hương nguội có thể gom lại bằng giấy sạch. Mảnh vỡ của bát hương sứ sắc, nên dọn hết để người và mèo không giẫm phải. Lau bàn thờ, thay khăn trải nếu bẩn.
Theo quan niệm dân gian, bát hương đổ là chuyện các gia đình rất để tâm, và cách bốc, đặt lại bát hương mỗi nơi một khác. Nhiều nhà nhờ người lớn trong họ, người am hiểu ở địa phương hoặc nhà chùa quen hướng dẫn. Bạn có thể làm theo nếp của gia đình mình; không cần hoảng hay nghe lời hù doạ. Mèo làm đổ là tai nạn trong nhà, không phải điềm định trước.
Sau đó, coi đây là dịp để xem lại toàn bộ cách bày bàn thờ: bát hương có chèn chắc không, đèn có chụp không, bàn có quá gần bậc nhảy của mèo không. Sửa một lần là đỡ lo lâu dài.
Bố trí phòng thờ ngay từ đầu cho nhà nuôi mèo
Nếu đang làm nhà, sửa nhà hoặc mới chuyển tới, bạn có cơ hội tính trước. Nhà nhiều tầng có thể đặt phòng thờ ở tầng trên cùng có cửa riêng, giữ cửa đóng khi không thắp hương. Căn hộ thường đặt bàn thờ ở phòng khách; khi đó tủ thờ có cửa, hoặc bàn thờ treo cao với mặt dưới không có chỗ đặt chân, sẽ khó cho mèo tiếp cận hơn.
Đường nhảy của mèo thường đi theo bậc: sàn lên ghế, ghế lên tủ, tủ lên bàn thờ. Khi sắp đồ, tránh đặt sofa, tủ giày, kệ tivi sát cạnh bàn thờ. Giữ khoảng trống ở hai bên vừa tạo thế thoáng cho chỗ thờ theo quan niệm phong thủy, vừa cắt đường nhảy của mèo.
Nguồn lửa trên bàn thờ nên giảm từ đầu: đèn điện có chụp, hương ngắn, lư nhỏ có nắp nếu gia đình đồng ý. Hoa cúng chọn loại an toàn hơn với mèo, như cúc vạn thọ hay hoa hồng (vẫn cần để ý gai), tránh ly và loa kèn. Thêm vào đó, một cây cào hay kệ ngồi cạnh cửa sổ ở phòng khác sẽ cho mèo nơi cao để ở, thay vì chỗ thờ.
Câu hỏi thường gặp
Mèo nhảy lên bàn thờ là điềm gì?
Dân gian mỗi nơi giải thích một kiểu: có người coi là tổ tiên nhắc nhở, có người cho là điềm báo. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; không có căn cứ cho thấy việc này gây chuyện không may. Lý do thực tế thường đơn giản hơn: bàn thờ cao, ấm và có mùi đồ cúng.
Mèo leo bàn thờ có cần làm lễ gì không?
Không có quy định chung nào bắt buộc. Nhiều gia đình chỉ lau dọn lại, thay nước, thắp một nén hương và nói lời xin lỗi theo cách của nhà mình cho yên lòng. Bạn không cần chi tiền mời người làm lễ chỉ vì mèo lên bàn thờ.
Hoa ly trên bàn thờ có nguy hiểm cho mèo không?
Có. Hoa ly và một số loài cùng nhóm được giới thú y cảnh báo là rất độc với mèo; lá, cánh hoa, phấn hoa hay nước trong bình đều có thể gây hại. Nhà nuôi mèo nên tránh cắm hoa ly, loa kèn trên bàn thờ. Nếu thấy mèo gặm phải, đưa đến bác sĩ thú y ngay.
Làm sao để mèo không ăn vụng đồ cúng?
Hạ đồ mặn ngay sau khi cúng, không để qua đêm; che mâm bằng lồng bàn nhỏ khi chưa hạ; giữ cửa phòng thờ đóng khi vắng người. Cho mèo ăn đúng bữa trước giờ cúng cũng làm nó bớt tìm đồ ăn. Một lần ăn được trên bàn thờ là mèo nhớ rất lâu.
Có nên nhốt mèo khi thắp hương không?
Không cần nhốt, nhưng nên để mèo ở phòng khác trong lúc hương và đèn đang cháy, nhất là khi trong nhà không có người trông. Khói hương nhiều cũng không tốt cho đường thở của mèo. Khi hương đã tàn và đồ cúng đã hạ, mèo có thể đi lại bình thường.
Nhà có bàn thờ có nên nuôi mèo không?
Rất nhiều gia đình Việt vừa có bàn thờ vừa nuôi mèo. Điều cần là bày bàn thờ an toàn: đèn điện có chụp, bát hương chèn chắc, không để đồ ăn qua đêm, cắt đường nhảy từ tủ ghế bên cạnh, và cho mèo một chỗ cao khác hấp dẫn hơn. Phần lớn mèo sẽ bỏ thói quen sau vài tuần.