Trong quan niệm dân gian Việt, chó mực (lông đen) được quý vì tin là giữ nhà giỏi, mèo tam thể được quý vì hiếm và đẹp, còn mèo đen thì tuỳ nơi: có vùng kiêng, có vùng coi là may. Phần lớn các quan niệm này hình thành từ kinh nghiệm chọn con vật cho việc nhà, từ màu sắc gắn với biểu tượng, và từ sự hiếm có của một số màu lông. Không có cơ sở nào cho thấy màu lông quyết định vận may của gia chủ.
Bài này đi qua các màu lông chó mèo hay được bàn, giải thích quan niệm đi kèm, rồi đặt chúng cạnh những điều di truyền học đã biết về màu lông, chẳng hạn vì sao mèo tam thể gần như luôn là mèo cái. Phần cuối là các tiêu chí thực tế khi chọn chó mèo, vì tính khí và sức khoẻ của con vật quan trọng hơn màu áo của nó nhiều.
Vì sao người xưa bàn đến màu lông
Ở làng quê, chó và mèo là con vật có việc: chó giữ nhà, mèo bắt chuột. Người nuôi muốn chọn con giỏi việc, và qua nhiều đời đã tích luỹ những kinh nghiệm xem tướng chó, tướng mèo: tai, đuôi, chân, móng, và cả màu lông. Một phần kinh nghiệm có cơ sở quan sát, một phần là cảm nhận chủ quan được truyền lại.
Màu sắc trong văn hoá Việt cũng mang nghĩa biểu tượng. Màu đen gắn với sự trấn giữ, sâu kín; màu vàng gắn với sự sung túc; màu trắng ở nhiều nơi gắn với tang lễ. Khi khoác lên con vật, các nghĩa này dễ được chuyển sang thành "chó màu này tốt, mèo màu kia xấu".
Cuối cùng là chuyện hiếm. Con vật có màu lông hiếm thì được chú ý, được kể lại, được coi là đặc biệt. Mèo tam thể đực, chó đen có hai đốm trên mắt là ví dụ. Cái hiếm thường được gán ý nghĩa tốt, đơn giản vì nó khác thường.
Ba nguồn này đan vào nhau nên cùng một màu lông có thể được đánh giá ngược nhau ở hai làng cách nhau không xa. Khi nghe một lời bàn về màu lông, bạn có thể tự hỏi nó xuất phát từ kinh nghiệm làm việc, từ biểu tượng màu sắc hay từ sự hiếm có; trả lời được câu đó là đã hiểu được phần lớn ý nghĩa của nó.
Ngoài màu lông: kinh nghiệm xem tướng chó mèo của người xưa
Người nuôi chó ở làng quê không chỉ nhìn màu lông. Họ xem chó con có bú khoẻ, có lanh lợi, có phản ứng nhanh với tiếng động không. Một số nơi quý chó có móng huyền đề, tức móng thừa ở chân sau, và tin đó là chó giữ nhà tốt. Về mặt sinh học, móng huyền đề là đặc điểm di truyền gặp ở nhiều giống chó, không liên quan rõ ràng đến khả năng canh gác.
Với mèo, kinh nghiệm thường xoay quanh việc bắt chuột: mèo con hay vồ, hay rình, mèo mẹ là mèo săn giỏi thì con cũng dễ giỏi. Đây là quan sát có lý, vì mèo học cách săn một phần từ mèo mẹ trong những tuần đầu đời.
Những kinh nghiệm này cho thấy người xưa chọn con vật chủ yếu theo việc nó làm, và màu lông chỉ là một phần trong tổng thể. Khi các lời bàn về màu lông được tách riêng ra rồi đưa lên mạng thành bảng "tốt xấu", phần ngữ cảnh quan trọng ấy bị mất. Người đọc dễ nghĩ chỉ cần chọn đúng màu là đủ, trong khi người nông dân xưa không bao giờ chọn chó chỉ vì màu.
Ngày nay chó mèo phần lớn là bạn đồng hành chứ không còn là con vật làm việc. Tiêu chí chọn vì thế đổi theo: hiền lành với trẻ nhỏ, hợp với không gian, dễ chăm. Kinh nghiệm xưa vẫn đáng nghe ở phần quan sát tính khí và sức khoẻ con non, còn phần màu lông thì nên để ở mức tham khảo.
Màu lông chó và quan niệm đi kèm
Bảng dưới gom những màu lông chó hay được nhắc trong dân gian Việt. Các quan niệm khác nhau theo vùng; đây là cách nói phổ biến, không phải quy tắc thống nhất.
| Màu lông | Quan niệm dân gian | Cách nhìn thực tế |
|---|---|---|
| Chó mực (đen tuyền) | Giữ nhà giỏi, nhiều nơi tin là trấn giữ cổng nhà | Tính khí do giống và cách nuôi; màu đen khó thấy ban đêm |
| Chó mực bốn mắt (đen có hai đốm trên mắt) | Được quý hơn, cho là tinh và nhanh nhạy | Đốm trên mắt là kiểu phân bố màu, gặp ở nhiều giống chó |
| Chó vàng | Gắn với sung túc, dễ nuôi | Màu phổ biến ở chó ta, thường khoẻ, hợp khí hậu |
| Chó vện (vằn) | Có nơi coi là dữ, giữ nhà tốt | Vằn là kiểu màu; tính dữ không do màu |
| Chó khoang (loang trắng) | Quan niệm khác nhau tuỳ vùng | Nhiều chó lai có khoang; không liên quan tính nết |
| Chó trắng toàn thân | Có nơi kiêng vì màu trắng gắn với tang, có nơi không | Màu trắng dễ bẩn, cần tắm chải nhiều hơn |
Chó ta Việt Nam phần lớn mang các màu vàng, đen, vện, khoang, nên các quan niệm trên gần như bao trùm hết những con chó người nông dân xưa gặp. Với chó giống nhập ngoại, các lời bàn màu lông ít được áp dụng.
Màu lông mèo: mướp, tam thể, đen, trắng, vàng
Mèo mướp. Mèo lông vằn xám hoặc nâu, rất phổ biến ở Việt Nam, được coi là mèo ta bắt chuột giỏi. Vằn mướp là kiểu màu lông gốc gần với mèo hoang tổ tiên, nên con mèo nhà quê hay mang màu này.
Mèo tam thể. Mèo có ba màu trắng, đen và vàng cam, được dân gian quý vì đẹp và cho là may mắn. Về di truyền, gen quy định màu vàng cam và đen nằm trên nhiễm sắc thể X, nên mèo cần hai nhiễm sắc thể X mới mang cả hai màu; vì vậy mèo tam thể gần như luôn là mèo cái. Mèo tam thể đực rất hiếm và thường có bất thường về nhiễm sắc thể.
Mèo đen. Ở Việt Nam, mèo đen có nơi bị kiêng, đặc biệt trong tang lễ người ta tránh để mèo lại gần thi hài. Ở một số nước châu Âu, mèo đen lại được coi là mang may mắn. Sự trái ngược này cho thấy ý nghĩa nằm ở văn hoá từng nơi, không ở con mèo.
Mèo vàng cam. Do cùng cơ chế di truyền trên nhiễm sắc thể X, phần lớn mèo lông vàng cam toàn thân là mèo đực. Dân gian không có nhiều lời kiêng với màu này.
Mèo trắng. Một số người kiêng vì màu trắng gắn với tang. Về sức khoẻ, mèo trắng mắt xanh có tỉ lệ bị điếc bẩm sinh cao hơn mèo màu khác, điều người nuôi nên biết để kiểm tra thính lực sớm.
Mèo đen và chó đen qua các nền văn hoá
Ở Ai Cập cổ đại, mèo được tôn quý và gắn với nữ thần Bastet. Ở châu Âu thời trung cổ, mèo đen có lúc bị gắn với phù thuỷ và chịu nhiều định kiến. Ngày nay, ở Anh và một số vùng của Scotland, mèo đen đi qua trước cửa có khi lại được xem là điềm tốt, trong khi ở nhiều nơi khác lại bị coi là điềm xấu. Cùng một con vật, mỗi nơi đọc một kiểu.
Ở Nhật Bản, tượng mèo vẫy tay maneki-neko có nhiều màu, mỗi màu được gắn với một mong muốn khác nhau, và màu đen thường được hiểu là xua điều không may. Ở Việt Nam, chó đen được nhiều nơi coi là con vật giữ nhà, giữ cổng; hình ảnh chó đá canh cổng làng cũng gần với tinh thần ấy.
Một hệ quả đáng tiếc của định kiến màu lông là chó mèo đen thường bị nhận nuôi ít hơn ở các trại cứu hộ, theo chia sẻ của nhiều nhóm cứu hộ động vật. Nếu bạn định nhận nuôi, đừng để màu lông là lý do bỏ qua một con vật hiền lành, khoẻ mạnh. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Chọn màu lông chó mèo "hợp mệnh": nên hiểu thế nào
Gần đây xuất hiện nhiều bảng "chọn màu lông chó mèo hợp mệnh", ghép màu lông với ngũ hành rồi khớp với mệnh nạp âm của chủ: người mệnh Thuỷ nuôi chó đen, mệnh Thổ nuôi chó vàng, và cứ thế. Cách ghép này không có trong sách phong thủy cổ, vốn bàn về nhà cửa, mồ mả, phương vị, không bàn đến việc chọn thú cưng theo mệnh chủ.
Nếu bạn thích theo cách ghép này như một thú vui, không có hại gì. Nhưng nên giữ nó ở vị trí thứ yếu. Một con chó đen "hợp mệnh" mà thuộc giống to, năng động, cần chạy nhiều mỗi ngày, nuôi trong căn hộ ba mươi mét vuông sẽ khổ cho cả người lẫn chó. Một con mèo trắng "hợp mệnh" mà bị điếc bẩm sinh cần được chăm theo cách riêng.
Cách hiểu tỉnh táo là: màu lông là sở thích thẩm mỹ, có thể kèm chút ý nghĩa văn hoá cho vui. Quyết định nuôi con nào nên dựa vào kích thước, tính khí giống, sức khoẻ và thời gian của gia đình.
Chọn chó mèo cho gia đình: các tiêu chí đặt trước màu lông
Danh sách dưới xếp theo thứ tự nên cân nhắc. Màu lông nằm ở cuối, như một lựa chọn sau khi các điều kiện quan trọng đã ổn.
- Không gian sống: căn hộ, nhà phố hay nhà có sân; chó mèo lớn lên cần bao nhiêu chỗ.
- Thời gian: ai ở nhà ban ngày, ai dắt chó đi dạo, ai dọn khay cát, ai chăm khi cả nhà đi xa.
- Thành viên trong nhà: trẻ nhỏ, người già, người dị ứng lông, phụ nữ mang thai.
- Tính khí theo giống: năng động hay điềm tĩnh, hay sủa hay ít sủa, có cần huấn luyện nhiều không.
- Sức khoẻ con vật: mắt sáng, mũi sạch, lông không rụng mảng, đi đứng bình thường, có sổ tiêm.
- Nguồn gốc: nhận nuôi từ nhóm cứu hộ, từ người quen, hay từ nơi nhân giống có trách nhiệm.
- Cuối cùng mới đến màu lông và kiểu dáng mà bạn và gia đình thấy thích.
Nếu cả nhà vẫn băn khoăn giữa hai con có màu khác nhau, hãy chọn con có tính khí hợp với nếp sinh hoạt của nhà mình. Một con vật sống vui, khoẻ trong nhà là điều mà mọi quan niệm tốt đẹp về thú nuôi đều hướng tới.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi chó mực có thật sự giữ nhà tốt hơn không?
Không có bằng chứng cho thấy màu lông quyết định khả năng giữ nhà. Khả năng canh gác phụ thuộc vào giống, tính khí và cách huấn luyện. Chó mực được quý có lẽ vì chó ta lông đen phổ biến, khó thấy ban đêm. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Vì sao mèo tam thể hầu hết là mèo cái?
Gen quy định màu đen và vàng cam ở mèo nằm trên nhiễm sắc thể X. Muốn có cả hai màu cùng lúc, mèo cần hai nhiễm sắc thể X, mà đó là đặc điểm của mèo cái. Mèo tam thể đực rất hiếm, thường do bất thường nhiễm sắc thể, và hay không có khả năng sinh sản.
Mèo đen có mang điềm xấu không?
Quan niệm về mèo đen khác nhau rất nhiều giữa các nền văn hoá: nơi kiêng, nơi coi là may. Không có cơ sở nào cho thấy mèo đen gây điều xấu. Một số nơi ở Việt Nam kiêng để mèo lại gần thi hài trong tang lễ, đó là tục riêng của dịp tang, không phải lời kiêng nuôi mèo đen.
Có nên chọn màu lông chó mèo theo mệnh của chủ?
Có thể tham khảo cho vui, nhưng cách ghép màu lông với mệnh nạp âm là sản phẩm gần đây, không có trong sách phong thủy cổ. Nên ưu tiên kích thước, tính khí, sức khoẻ và thời gian chăm sóc. Màu lông là lựa chọn thẩm mỹ sau cùng.
Mèo trắng mắt xanh có hay bị điếc không?
Mèo trắng mắt xanh có tỉ lệ điếc bẩm sinh cao hơn mèo màu khác, do gen liên quan đến màu trắng ảnh hưởng đến sự phát triển của tai trong. Không phải con nào cũng điếc. Nếu nghi mèo không nghe được, hãy đưa đến bác sĩ thú y để kiểm tra.
Chó trắng có bị kiêng nuôi không?
Một số nơi kiêng vì màu trắng gắn với tang phục, nhiều nơi khác không có lời kiêng này. Ở thành phố, chó lông trắng thuộc nhiều giống phổ biến và được nuôi rộng rãi. Điều thực tế cần biết là lông trắng dễ bẩn, ố vàng quanh mắt, cần chải và vệ sinh thường hơn.