Trong quan niệm phong thủy và tập quán Việt, khăn trải bàn giúp bàn ăn, bàn trà trông ấm, sạch và trang trọng hơn; màu và hoa văn của khăn được chọn theo dịp và theo cảm giác của gia đình. Màu ấm như kem, vàng nhạt, đỏ gạch, xanh rêu nhạt được dùng nhiều cho bữa cơm hằng ngày; khăn đỏ, khăn có hoa văn may mắn hay xuất hiện ngày Tết, ngày cưới; còn khăn trắng trơn thì một số gia đình kiêng vì gợi tới tang lễ.
Bài này nói về chỗ của khăn bàn trong quan niệm, chọn màu và hoa văn cho bàn ăn, bàn trà, khăn cho các dịp, chất liệu hợp khí hậu, lúc nào nên để mặt bàn trần, và chuyện an toàn với trẻ nhỏ mà ít ai để ý. Phần "khí" là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Khăn bàn trong nếp nhà Việt và trong quan niệm
Mâm cơm truyền thống của người Việt đặt trên chiếu hoặc phản gỗ, không có khăn trải bàn theo kiểu phương Tây. Khăn trải bàn phổ biến dần cùng bàn ăn cao có ghế, rồi trở thành món quen thuộc ở nhà phố, căn hộ. Ngày nay khăn bàn có mặt ở bàn ăn, bàn trà phòng khách, bàn tiếp khách văn phòng, mỗi chỗ một kiểu.
Phong thủy ứng dụng nhìn bàn ăn là nơi gia đình quây quần, nên chuộng bàn sạch, ấm, không lạnh lẽo. Khăn bàn được coi là cách làm "mềm" mặt bàn kính lạnh, mặt đá bóng, mặt kim loại, bổ sung cảm giác Thổ, Mộc ấm áp. Về thực tế, khăn giúp bảo vệ mặt bàn khỏi trầy xước, vết nóng, vết nước, và giúp bữa cơm có không khí hơn.
Mặt khác, khăn bẩn, loang vết dầu mỡ, ẩm mùi là điều cả phong thủy lẫn vệ sinh đều không muốn. Một mặt bàn gỗ trần lau sạch sẽ còn tốt hơn một tấm khăn để lâu không giặt. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, nhưng nguyên tắc sạch trước đẹp sau thì không cần bàn cãi. Nhiều gia đình ở quê vẫn ăn trên mâm đặt trên chiếu, không khăn nào cả, mà bữa cơm vẫn ấm cúng; khăn bàn chỉ là một lựa chọn, không phải điều kiện.
Màu khăn bàn: quan niệm và cảm giác
Màu khăn bàn được chọn theo ba lớp: cảm giác thị giác với món ăn, quan niệm ngũ hành, và tập quán dân gian về màu. Bảng tổng hợp:
| Màu khăn | Theo ngũ hành | Cảm giác bữa ăn | Tập quán, lưu ý |
|---|---|---|---|
| Kem, be, vàng nhạt | Thổ | Ấm, làm món ăn nổi màu | Dễ dùng hằng ngày; lộ vết bẩn vừa phải |
| Đỏ gạch, cam đất | Hoả pha Thổ | Ấm, gợi ngon miệng | Hợp bữa tụ họp, ngày lễ |
| Đỏ tươi | Hoả | Rực rỡ, vui | Ngày Tết, cưới hỏi; dùng hằng ngày dễ chói |
| Xanh rêu, xanh lá nhạt | Mộc | Tươi, tự nhiên | Hợp bàn gỗ, nhà nhiều cây |
| Xám, trắng ngà có hoa văn | Kim | Sạch, hiện đại | Hợp căn hộ tông lạnh; thêm đồ gỗ cho ấm |
| Trắng trơn hoàn toàn | Kim | Sang kiểu nhà hàng | Một số gia đình kiêng vì gợi tang lễ |
| Đen, xanh đậm | Thuỷ | Trầm, sang nhưng nặng | Món ăn kém nổi; ít dùng cho bàn ăn gia đình |
Màu trắng là màu tang truyền thống của người Việt, nên khăn trắng trơn trải kín bàn trong nhà ở có thể làm người lớn tuổi khó chịu. Khăn trắng có viền màu, hoa văn, hoặc màu trắng ngà thường không gây cảm giác ấy. Đây là quan niệm văn hoá, mức tin tuỳ mỗi người.
Khăn cho bàn ăn và khăn cho bàn trà
Bàn ăn gia đình. Khăn nên dễ giặt, chịu được nước canh, dầu mỡ. Khăn phủ kín mặt bàn rủ xuống vừa phải, không quá dài chạm đùi người ngồi. Nhiều nhà dùng thêm tấm lót nhựa trong hoặc khăn chống thấm phía trên để lau nhanh sau bữa.
Bàn ăn tròn. Theo ngũ hành, bàn tròn thuộc Kim, gợi đoàn viên. Khăn tròn cùng cỡ, rủ đều quanh bàn; hoa văn đồng tâm hoặc viền tròn hợp hơn hoạ tiết sọc thẳng.
Bàn trà phòng khách. Bàn trà thấp, ít đồ ăn nặng, nên dùng khăn runner chạy dọc giữa bàn hoặc tấm lót nhỏ dưới khay trà thay vì phủ kín. Mặt bàn gỗ đẹp được để lộ một phần, cảm giác Mộc ấm vẫn còn.
Bàn kính, bàn đá. Phong thủy coi mặt kính, mặt đá bóng thiên về Kim, Thuỷ, có phần lạnh. Một tấm runner vải lanh, cói hoặc thổ cẩm làm mềm mặt bàn mà không che mất vẻ sạch của kính.
Bàn tiếp khách ở cửa hàng, văn phòng. Khăn màu trung tính, gọn, không hoa văn sặc sỡ; thay giặt đều. Khăn cũ ố vết trà là thứ khách nhìn thấy đầu tiên khi ngồi xuống.
Bàn ăn ngoài hiên, sân thượng. Khăn vải dễ bay, dễ ướt, bạc màu dưới nắng. Dùng khăn vải ngoài trời có kẹp giữ mép hoặc tấm lót cói, tre; ăn xong thì thu khăn vào. Theo quan niệm, khăn ẩm mốc phơi ngoài trời lâu ngày cũng là thứ làm khoảng hiên kém sạch sẽ.
Hoa văn khăn bàn cho bữa cơm hằng ngày
Khăn bàn khác rèm và thảm ở chỗ nó nằm ngay dưới món ăn, nên hoa văn phải nhường chỗ cho đồ ăn. Hoạ tiết nhỏ, lặp lại đều như ô caro nhỏ, sọc mảnh, chấm, lá nhỏ là lựa chọn an toàn: đủ để bàn không đơn điệu mà bát đĩa đặt lên vẫn rõ. Hoạ tiết hoa to, màu rực phủ kín khăn làm mâm cơm trông rối, món ăn bị lẫn.
Theo cách đọc ngũ hành, ô vuông thuộc Thổ được coi là vững, hợp bàn ăn gia đình; hoa lá thuộc Mộc gợi tươi mát; viền tròn, chấm tròn thuộc Kim hợp bàn tròn. Khăn kẻ ô đỏ trắng hay xanh trắng là kiểu quen ở nhiều quán ăn, bếp gia đình vì vừa vui mắt vừa ít lộ vết bẩn. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Với bàn trà tiếp khách, khăn runner có thể nổi bật hơn một chút, như thổ cẩm, gấm có hoa văn mây, sóng nước, vì trên bàn chỉ có khay trà và đĩa bánh. Chỉ cần nhớ hoa văn đậm thì khay, ấm chén nên trơn, tránh cả bàn đều đầy hoạ tiết.
Khăn bàn cho các dịp trong năm
Đổi khăn bàn theo dịp là cách làm mới không gian nhanh nhất, không cần dời đồ đạc. Một vài gợi ý theo tập quán:
- Tết Nguyên Đán: khăn đỏ, đỏ gạch, vàng, hoặc khăn có hoa mai, hoa đào, hoa văn chữ Phúc, chữ Thọ cách điệu cho bàn tiếp khách. Nhiều nhà đổi khăn mới cùng đợt dọn nhà cuối năm.
- Đám cưới, ăn hỏi: khăn đỏ hoặc hồng đậm, có thể có chữ Hỷ; bàn bày lễ thường do nhà trai, nhà gái chuẩn bị theo tục từng vùng.
- Giỗ chạp, cỗ bàn gia đình: khăn màu trầm ấm, nâu, đỏ gạch, tránh màu quá rực ở dịp tưởng nhớ.
- Rằm, mùng một: nhiều gia đình chỉ cần bàn sạch, khăn gọn; bàn thờ có khăn riêng theo nếp nhà, không lấy khăn bàn ăn dùng cho bàn thờ.
- Mùa hè: khăn lanh, cotton màu nhạt cho mát mắt; mùa đông miền Bắc có thể dùng màu ấm, vải dày hơn.
- Tiệc có trẻ nhỏ: khăn chống thấm, màu pha, không tua rua, mép không rủ thấp.
Có thể giữ hai đến ba bộ khăn cho cả năm: một bộ màu ấm dùng hằng ngày, một bộ màu lễ cho Tết và cỗ, một bộ chống thấm cho những bữa đông người. Gấp khăn khô, cất trong túi vải thoáng, lót gói hút ẩm để qua mùa nồm không bị ố.
Lúc nào nên để mặt bàn trần
Không phải bàn nào cũng cần khăn. Bàn gỗ tự nhiên có vân đẹp, được lau và đánh dầu đều thì để trần mang lại cảm giác Mộc ấm áp mà phong thủy chuộng; phủ khăn kín lại che mất. Bàn đã có lớp phủ chống nước tốt, gia đình lau ngay sau bữa, thì khăn chỉ còn là trang trí, có thể bỏ.
Nhà ở vùng ẩm, mùa nồm kéo dài: khăn bàn hút ẩm, để lâu không giặt sẽ có mùi, mặt gỗ dưới khăn có thể bị ố, mốc do hơi nước bị giữ lại. Nếu dùng khăn, nên nhấc khăn lên phơi định kỳ và lau mặt bàn bên dưới. Nhà có người dị ứng bụi cũng nên dùng khăn mỏng dễ giặt hoặc chỉ dùng tấm lót nhỏ.
Bàn ăn quá nhỏ, kê sát tường trong căn hộ: khăn rủ xuống làm bàn trông nặng nề, lại dễ quệt vào người đi qua. Một tấm runner hẹp hoặc bộ lót đĩa riêng gọn hơn nhiều. Bàn ăn cũng là bàn học, bàn làm việc của cả nhà vào buổi tối thì khăn dày gây cộm tay khi viết; khăn mỏng phẳng hoặc mặt bàn trần dễ dùng hơn. Đây là quan niệm kết hợp với công năng, mức tin tuỳ mỗi người.
An toàn khăn bàn với trẻ nhỏ và chọn chất liệu
Khăn bàn có một rủi ro ít người nghĩ tới: trẻ tập đi túm mép khăn kéo xuống, kéo theo nồi canh nóng, ấm nước sôi, bình hoa. Đây là cơ chế gây bỏng, chấn thương ở trẻ nhỏ đã được các tổ chức an toàn trẻ em cảnh báo. Trình tự an toàn gợi ý:
- Nhà có trẻ dưới bốn tuổi: dùng khăn ngắn chỉ phủ mặt bàn, mép rủ không quá vài phân, hoặc tạm dùng tấm lót đĩa thay khăn.
- Không đặt ấm nước sôi, nồi lẩu, phích nước gần mép bàn có khăn rủ.
- Chọn khăn có kẹp giữ mép bàn hoặc khăn ôm mép có chun cho bàn ăn thường xuyên có trẻ.
- Chất liệu: cotton, lanh cho cảm giác ấm và thấm; vải pha chống thấm cho bàn ăn hằng ngày; tránh khăn ni lông mỏng đặt dưới nồi nóng vì có thể chảy dính.
- Giặt khăn bàn hằng tuần hoặc ngay khi đổ canh, đổ nước mắm; khăn ẩm để qua đêm là nơi vi khuẩn và mùi phát triển.
Khi tổ chức bữa có lẩu, nồi nướng điện, bếp cồn trên bàn, nên bỏ khăn vải hoặc dùng khăn đã xử lý chống cháy, đặt bếp trên tấm lót cách nhiệt. Khăn vải dưới bếp cồn là nguy cơ cháy thật.
Câu hỏi thường gặp
Trải khăn bàn ăn có tốt theo phong thủy không?
Theo quan niệm, khăn giúp bàn ăn ấm và sạch, nhất là với mặt kính, đá lạnh. Nhưng khăn phải sạch; bàn gỗ đẹp lau sạch để trần cũng tốt. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, chọn theo cách gia đình bạn dọn dẹp.
Vì sao có nhà kiêng khăn trải bàn màu trắng?
Màu trắng là màu tang truyền thống của người Việt, nên khăn trắng trơn phủ kín bàn có thể gợi cảm giác tang lễ với người lớn tuổi. Khăn trắng ngà, khăn trắng có viền màu hoặc hoa văn thường không gây cảm giác này.
Ngày Tết nên dùng khăn bàn màu gì?
Theo tập quán, đỏ, đỏ gạch, vàng hoặc khăn có hoa mai, hoa đào được dùng nhiều cho không khí đầu năm. Đây là màu của dịp lễ; qua Tết có thể đổi lại màu dịu hơn cho bữa ăn hằng ngày.
Có nên dùng chung khăn bàn ăn cho bàn thờ không?
Không nên. Bàn thờ thường có khăn hoặc tấm phủ riêng theo nếp từng nhà, giữ sạch và trang nghiêm. Khăn bàn ăn dính dầu mỡ, dùng hằng ngày, không hợp với chỗ thờ cúng. Chi tiết đồ thờ nên tham khảo nếp nhà và người lớn trong gia đình.
Bàn kính có cần khăn trải không?
Không bắt buộc. Theo quan niệm, mặt kính lạnh nên một tấm runner vải lanh, cói hoặc thổ cẩm giúp làm mềm. Thực tế, khăn còn giảm tiếng va chạm bát đĩa và vết xước. Nếu thích vẻ sạch của kính, dùng tấm lót đĩa riêng là đủ.
Nhà có trẻ nhỏ dùng khăn bàn thế nào cho an toàn?
Dùng khăn ngắn, mép rủ thấp không tới tầm tay trẻ, hoặc khăn có kẹp giữ mép, hoặc tạm thay bằng tấm lót đĩa. Không đặt nồi nóng, ấm sôi gần mép bàn. Trẻ túm khăn kéo đổ đồ nóng là nguyên nhân bỏng hay gặp.