Trong phong thủy ứng dụng, hoa văn trên đồ vải được đọc theo hai lớp: lớp hình học gắn với ngũ hành, như sọc dọc là Mộc, ô vuông là Thổ, chấm tròn là Kim, sóng lượn là Thuỷ, tam giác nhọn là Hoả; và lớp ý nghĩa của đề tài, như hoa sen, tre trúc, mây, sóng, hình thú. Nguyên tắc chung là hoa văn nên êm mắt ở nơi cần tĩnh như phòng ngủ, có thể sinh động hơn ở nơi động như phòng khách, và tránh những đề tài nhiều người thấy khó chịu.
Bài này giải thích cách đọc hình học theo ngũ hành, ý nghĩa của các đề tài truyền thống Việt hay gặp trên vải, cách phối nhiều hoạ tiết trong một phòng cho khỏi rối, và những mẫu nhiều gia đình kiêng đặt dưới chân hay quanh giường. Phần ngũ hành và ý nghĩa biểu tượng là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Hình học được gán cho ngũ hành từ đâu
Trong tư tưởng ngũ hành, mỗi hành gắn với một dạng hình: Mộc là hình dài, vươn lên như thân cây; Hoả là hình nhọn, bốc lên như ngọn lửa; Thổ là hình vuông, phẳng, vững như mặt đất; Kim là hình tròn, đầy đặn như đồng tiền, chuông; Thuỷ là hình lượn, không cố định như dòng nước. Cách gán này xuất hiện khi phong thủy bàn về hình núi, hình đất, hình mái nhà, và về sau được mở rộng sang đồ đạc, hoa văn.
Khi áp vào đồ vải, người ta nhìn đường nét chủ đạo của hoa văn: sọc chạy dài thì nghĩ tới Mộc, ô vuông thì Thổ, chấm tròn thì Kim, đường sóng thì Thuỷ, tam giác răng cưa thì Hoả. Đây là phép suy từ hình dạng, không phải điều được ghi chép riêng cho vải trong sách cổ, nên các tài liệu hiện đại đôi khi xếp khác nhau ở những trường hợp lưng chừng như sọc ngang hay hoa lá.
Hiểu nguồn gốc này giúp bạn dùng bảng xếp một cách thoải mái: nó là một ngôn ngữ mô tả cảm giác hình khối, có thể dùng để cân bằng một căn phòng quá nhiều góc cạnh hay quá nhiều đường cong. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Hình học hoa văn và ngũ hành
Cách xếp dưới đây suy từ quan niệm về hình dáng của ngũ hành, được nhiều tài liệu phong thủy ứng dụng dùng. Cột bên phải là cảm giác thị giác mà bạn tự kiểm được:
| Hoa văn | Hành theo quan niệm | Cảm giác thị giác | Hợp dùng |
|---|---|---|---|
| Sọc dọc, hoạ tiết dài đứng | Mộc | Kéo cao trần, năng động | Rèm phòng trần thấp, gối phòng khách |
| Sọc ngang | Mộc nằm, có người xếp Thổ | Kéo rộng, trầm tĩnh | Thảm hành lang hẹp, rèm phòng ngủ |
| Ô vuông, kẻ caro | Thổ | Vững, ngăn nắp, gợi truyền thống | Khăn bàn, bọc ghế, thảm |
| Chấm tròn, vòng tròn | Kim | Nhẹ, vui, mềm góc | Gối, rèm phòng trẻ |
| Sóng lượn, đường cong tự do | Thuỷ | Mềm, trôi chảy | Rèm voan, thảm phòng đọc |
| Tam giác, zigzag, hình nhọn | Hoả | Mạnh, kích thích | Điểm nhấn nhỏ, không phủ cả phòng |
Bảng không phải luật. Một tấm rèm sọc dọc đúng "hành" nhưng sọc to, tương phản gắt đen trắng vẫn làm mắt mỏi; một tấm thảm ô vuông nhỏ màu dịu lại rất dễ chịu. Kích thước hoạ tiết và độ tương phản màu ảnh hưởng tới cảm giác nhiều hơn hình học thuần tuý.
Đề tài truyền thống Việt trên vải và cách hiểu
Hoa sen. Biểu tượng thanh cao, gắn với văn hoá Phật giáo và rất quen thuộc với người Việt. Sen trên gối, rèm, khăn bàn được ưa dùng; nhiều gia đình không dùng sen làm hoa văn thảm sàn vì ngại giẫm lên một biểu tượng được kính trọng.
Tre trúc, mai, cúc. Bộ tứ quý tùng, cúc, trúc, mai xuất hiện nhiều trong tranh và đồ gỗ; trên vải, tre trúc gợi thanh thản, mai gợi mùa xuân. Hợp rèm phòng khách, gối, khăn bàn ngày Tết.
Mây, sóng nước, hồi văn. Hoạ tiết mây cuộn, sóng nước, hồi văn hình chữ nhật nối nhau có mặt trên kiến trúc, gốm, đồ đồng xưa. Trên vải viền rèm, viền thảm, chúng tạo khung gọn gàng; theo ngũ hành, sóng và mây thiên về Thuỷ.
Chữ Thọ, chữ Phúc, chữ Hỷ cách điệu. Đẹp trên gối, khăn phủ, rèm trang trí ngày Tết. Chữ Hỷ hợp đồ cưới. Phần lớn người Việt không đặt chữ tốt lành trên thảm chùi chân hay thảm sàn vì truyền thống trọng chữ.
Thổ cẩm các dân tộc. Hoa văn hình học, hình thoi, răng cưa, hình người, hình chim cách điệu của thổ cẩm Thái, Mông, Ê Đê, Chăm… mang ý nghĩa riêng trong từng cộng đồng. Dùng làm gối, khăn, thảm treo là cách mang văn hoá vào nhà; nên hỏi người bán nguồn gốc, tôn trọng ý nghĩa, không tự gán ý nghĩa phong thủy cho hoa văn của cộng đồng khác.
Hình thú, hình người và những mẫu nhiều nhà kiêng
Phong thủy phổ thông và tập quán dân gian có vài khuyến nghị về hình trên đồ vải. Hình thú dữ đang nhe nanh như hổ, báo, chó sói, hình chim săn mồi đang lao xuống, hình rắn quấn được nhiều người tránh dùng trong phòng ngủ và phòng trẻ, vì quan niệm chỗ ngủ cần yên, không nên có hình ảnh "động" và đe doạ. Về tâm lý, trẻ nhỏ cũng có thể sợ những hình như thế khi đèn tắt.
Hình đầu lâu, hình máu me, hình chiến tranh trên vải theo phong cách thời trang đường phố thì nhiều gia đình không muốn trong không gian chung. Hình người khoả thân, hình ảnh tôn giáo như tượng Phật, Thánh giá, hình các vị thần thì thường không được dùng trên thảm sàn, ga giường, vì người Việt coi trọng việc đặt biểu tượng thờ kính ở chỗ cao, sạch.
Những khuyến nghị này đều thuộc phạm vi quan niệm và văn hoá, mức tin tuỳ mỗi người. Nhưng có một nguyên tắc dễ hiểu áp dụng được cho mọi nhà: đồ vải nằm dưới chân, dưới thân người thì nên chọn hoạ tiết trung tính; hoạ tiết mang ý nghĩa kính trọng hoặc gợi cảm xúc mạnh thì đặt ở chỗ nhìn thấy, không phải chỗ giẫm hay nằm lên.
Phối nhiều hoạ tiết trong một phòng cho khỏi rối
Phòng khách hay có rèm, thảm, gối, bọc ghế, khăn bàn cùng lúc, mỗi món một hoạ tiết là dễ thành rối mắt. Trình tự phối gợi ý:
- Chọn một món làm "nền": thường là thảm hoặc rèm, diện tích lớn nhất. Món này nên có hoạ tiết nhỏ hoặc trơn, màu dịu.
- Chọn một món làm "điểm": thường là gối tựa hoặc khăn bàn, cho phép hoạ tiết rõ hơn, màu đậm hơn.
- Giữ chung một bảng màu cho mọi hoạ tiết: hai đến ba màu chính lặp lại qua các món.
- Phối hoạ tiết khác cỡ: một hoạ tiết lớn, một hoạ tiết vừa, một hoạ tiết nhỏ hoặc trơn; tránh hai hoạ tiết lớn cạnh tranh nhau.
- Nếu muốn theo ngũ hành, cân bằng nhóm hình: ví dụ phòng nhiều ô vuông Thổ thì thêm chút sóng lượn Thuỷ hoặc chấm tròn Kim cho mềm.
- Chụp ảnh phòng, nhìn ảnh nhỏ trên điện thoại: ảnh nhỏ cho thấy rõ món nào nhảy ra khỏi tổng thể.
Ví dụ giả định: phòng khách có thảm sọc ngang màu be, rèm lanh trơn kem, sofa xám. Thêm ba gối: một gối hoạ tiết lá tre xanh rêu, một gối ô nhỏ nâu đất, một gối trơn đỏ gạch. Bảng màu be, xanh rêu, nâu, đỏ gạch lặp lại hài hoà, đủ các nhóm hình mà không rối.
Hoa văn theo từng phòng
Phòng khách là không gian động, chịu được hoa văn rõ hơn: gối hoạ tiết, thảm có viền, rèm có hoa văn nhẹ. Theo quan niệm, phòng khách sinh động, sáng sủa là tốt; nhưng nếu đã có tranh lớn, kệ nhiều đồ thì đồ vải nên trơn hơn để không quá tải.
Phòng ngủ cần tĩnh. Ga gối trơn hoặc hoạ tiết nhỏ, màu dịu; rèm trơn hoặc sọc ngang nhẹ. Nhiều tài liệu khuyên tránh hoạ tiết nhọn gắt, tương phản đen trắng mạnh, hình thú dữ quanh giường. Phòng trẻ có thể vui hơn với chấm tròn, hình mây, con vật hiền, nhưng tránh hoa văn quá dày làm trẻ khó ngủ.
Phòng ăn hợp hoạ tiết hoa quả, lá, ô vuông nhỏ trên khăn bàn, rèm; tránh hoạ tiết quá sặc sỡ cạnh tranh với món ăn. Phòng làm việc nên ít hoạ tiết, ưu tiên trơn hoặc sọc mảnh để mắt tập trung. Đây là quan niệm kết hợp kinh nghiệm thiết kế, mức tin tuỳ mỗi người.
Kích thước phòng cũng quyết định hoa văn. Phòng nhỏ, trần thấp hợp hoạ tiết nhỏ, màu gần nhau, sọc dọc mảnh ở rèm để kéo cao; phòng rộng, trần cao chịu được hoạ tiết lớn, thảm hoa văn đậm. Phòng thiếu sáng nên tránh hoa văn nền tối dày đặc vì càng làm phòng tối thêm.
Lưu ý khi mua đồ vải có hoa văn
Hoa văn đẹp trong ảnh chưa chắc đẹp trong nhà. Vài điều nên kiểm trước khi mua:
- Xem tấm vải ở khoảng cách thật: hoạ tiết nhỏ nhìn gần đẹp có thể thành mảng nhoè khi treo rèm cao ba mét.
- Xem dưới ánh sáng tự nhiên và ánh đèn vàng: màu in trên vải có thể đổi khác rõ rệt.
- Kiểm hoa văn in hay dệt: hoa văn dệt bền hơn, hoa văn in rẻ hơn nhưng có thể phai sau vài lần giặt.
- Rèm có hoa văn cần may khớp hoạ tiết giữa các tấm; thợ may không khớp thì đường nối lệch rất lộ.
- Đồ thổ cẩm thủ công nên giặt tay, nước lạnh, vì thuốc nhuộm tự nhiên có thể ra màu.
- Nếu muốn tìm đồ vải hoa văn truyền thống có ghi rõ chất liệu và cách giặt, có thể xem vật phẩm có ghi rõ chất liệu tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Mua thử một món nhỏ như vỏ gối trước khi may cả bộ rèm cùng hoa văn là cách ít tốn kém để biết hoạ tiết đó sống chung với căn phòng thế nào qua vài tuần.
Câu hỏi thường gặp
Hoa văn trên rèm có ảnh hưởng phong thủy không?
Theo phong thủy ứng dụng, hoa văn được đọc theo ngũ hành và theo ý nghĩa đề tài, nên có ảnh hưởng ở mức cảm giác không gian. Về thực tế, hoa văn tác động tới cảm nhận rộng hẹp, tĩnh động của phòng. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Phòng ngủ nên tránh hoa văn gì?
Nhiều tài liệu khuyên tránh hình thú dữ, hình nhọn gắt, tương phản đen trắng mạnh và màu đỏ rực phủ rộng quanh giường. Hoạ tiết nhỏ, màu dịu, sọc ngang nhẹ hoặc trơn thường dễ ngủ hơn.
Có nên dùng thảm in hoa sen không?
Hoa sen gắn với văn hoá Phật giáo nên nhiều gia đình không muốn giẫm lên. Nếu yêu thích, dùng hoa sen trên gối, rèm, khăn bàn hoặc tranh treo. Đây là cách ứng xử theo văn hoá, mức tin tuỳ mỗi người.
Phối gối tựa nhiều hoạ tiết thế nào cho đẹp?
Giữ chung hai đến ba màu chính, phối hoạ tiết khác cỡ: một lớn, một vừa, một trơn. Tránh hai hoạ tiết lớn cạnh nhau. Nếu muốn theo ngũ hành, cân bằng các nhóm hình như ô vuông, sóng lượn, chấm tròn.
Thổ cẩm có hợp trang trí phòng khách không?
Hợp, dùng làm gối, khăn phủ, thảm treo là cách mang văn hoá dân tộc vào nhà. Nên tìm hiểu nguồn gốc, tôn trọng ý nghĩa hoa văn của từng cộng đồng, giặt tay nhẹ và tránh phơi nắng gắt.