Ý nghĩa hòn non bộ trong phong thủy: núi chủ, núi khách, nước, cây và tượng nhỏ

Hòn non bộ trong phong thủy được hiểu như một bức tranh sơn thủy dựng bằng đá: núi chính tượng trưng chỗ dựa, các núi phụ như tay đỡ hai bên, nước dưới chân là nơi khí tụ, cây là sinh khí, còn các tượng nhỏ như người câu cá, tiều phu, con thuyền gợi một đời sống an nhàn giữa núi sông. Đọc được các lớp ấy là đọc được ý của người làm non bộ.

Bài này không bàn chuyện đặt non bộ ở đâu trong sân, mà bàn cách nhìn một hòn non bộ: nó mô phỏng điều gì trong phong thủy hình thế, các thành phần mang nghĩa gì, bố cục thế nào được coi là hài hoà, và vì sao người xưa coi đây là thú thưởng ngoạn chứ không chỉ là vật trang trí. Các ý nghĩa nêu dưới đây là quan niệm và lối hiểu phổ biến, mức tin tuỳ mỗi người.

Non bộ là phong thủy hình thế thu nhỏ

Phong thủy hình thế, còn gọi là loan đầu, đọc đất qua năm yếu tố: long (mạch núi), huyệt (chỗ đất tốt để đặt nhà hay mộ), sa (các gò núi bao quanh), thủy (dòng nước) và hướng. Một thế đất được ưa là có núi cao phía sau làm chỗ dựa, hai bên có núi thấp ôm lại, phía trước có nước uốn quanh và khoảng trống mở ra.

Hòn non bộ thường dựng lại đúng cảnh ấy ở tỉ lệ nhỏ. Khối đá cao nhất đóng vai núi chủ, các khối thấp hơn hai bên như tay ôm, nước trong bể như minh đường có nước tụ. Vì thế, khi người xưa đặt non bộ trước nhà, họ không chỉ trang trí mà còn đặt trước mặt mình một mô hình của thế đất lý tưởng.

Cách hiểu này giúp giải thích nhiều nguyên tắc làm non bộ: núi chính không đặt chính giữa bể mà lệch về một phía, có núi phụ đỡ, có khoảng nước rộng phía trước. Đó không phải quy tắc tuỳ tiện mà là bản sao của cách đọc núi sông trong phong thủy.

Núi chủ, núi khách và các thế núi

Núi chủ. Khối cao và lớn nhất, thường đặt lệch khỏi tâm bể khoảng một phần ba. Núi chủ nên vững, chân rộng, đỉnh không quá nhọn. Trong phong thủy, núi chủ tượng trưng chỗ dựa; một khối đứng chênh vênh bị coi là thế không yên.

Núi khách, núi phụ. Các khối thấp hơn, đặt bên cạnh hoặc phía trước núi chủ, hướng về núi chủ như khách chầu chủ. Núi khách không nên cao bằng núi chủ, vì khi ấy cảnh mất trọng tâm và bị đọc là "khách lấn chủ".

Đảo, gò nhỏ trên mặt nước. Vài viên đá thấp nổi trên mặt nước gợi cồn, bãi giữa sông. Chúng làm mặt nước có chiều sâu, đồng thời là chỗ đặt tượng thuyền, cầu.

Hang, thác, khe. Hang gợi chiều sâu của núi, thác gợi nguồn nước từ núi chảy xuống. Thác chảy về phía người xem được ưa, vì gợi hình ảnh nước đến.

Thế núi theo hình khối. Người chơi non bộ hay phân biệt thế núi đứng, thế núi nằm, thế núi nghiêng, thế dãy núi. Mỗi thế mang một cảm giác: thế đứng hùng vĩ, thế nằm trầm tĩnh, thế nghiêng sinh động. Không thế nào tốt hơn thế nào; cái cần là hài hoà với khoảng sân và ngôi nhà, ví dụ sân dài hợp thế dãy núi, sân vuông nhỏ hợp một thế đứng gọn.

Đọc ngũ hành qua hình đá

Phong thủy gán ngũ hành cho hình núi, và lối đọc này cũng được áp cho đá non bộ. Bảng dưới là cách đọc phổ biến; đây là quan niệm biểu tượng.

Người làm non bộ có kinh nghiệm hiếm khi dùng một hình duy nhất. Thường là một khối chủ đạo kết hợp vài khối hình khác để cảnh có nhịp. Lối đọc ngũ hành ở đây giúp lý giải vì sao một số tổ hợp trông dễ chịu hơn, chứ không phải công thức bắt buộc.

Nước trong non bộ: tụ, lưu thông và trong

Nước là nửa còn lại của chữ "sơn thủy". Một hòn non bộ không nước vẫn đẹp, nhưng theo lối đọc phong thủy, núi có nước mới đủ âm dương: núi tĩnh là dương cứng, nước động là âm mềm, hoặc theo cách giải khác núi là âm tĩnh, nước là dương động; các sách diễn giải không hoàn toàn giống nhau, nhưng đều coi núi và nước là một cặp cần nhau.

Nước trong non bộ được ưa khi tụ trước mặt núi, có khoảng mặt nước rộng, và lưu thông nhờ thác hay bơm. Nước đục, xanh rêu dày, có mùi bị coi là tử thủy, đi ngược ý của cả hòn non bộ. Về thực tế, nước tù dưới nắng nhanh chóng thành chỗ muỗi đẻ.

Với người thưởng ngoạn, mặt nước còn là tấm gương: núi in bóng xuống nước, bầu trời in vào bể. Một bể non bộ nước trong vào buổi sáng lặng gió là cảnh được nhiều người yêu nhất, và đó là lý do việc giữ nước sạch quan trọng ngang việc xếp đá.

Cây trên non bộ: sinh khí và tỉ lệ

Cây là phần sống của non bộ. Những loại hay dùng ở nước ta là các cây có thể giữ dáng nhỏ, rễ bám đá tốt như sanh, si, đa, tùng, cùng các loại dương xỉ, rêu phủ chân đá. Cây trên non bộ được cắt tỉa để giữ tỉ lệ với núi: núi tượng trưng một ngọn núi lớn, cây phải trông như cây cổ thụ trên ngọn núi đó, không phải bụi cây che lấp núi.

Theo quan niệm, cây xanh tốt trên non bộ là dấu hiệu sinh khí; cây khô, cây chết bị coi là điềm không đẹp và nên thay sớm. Phần thực tế rất rõ: cây chết thối làm bẩn nước, lá rụng tắc bơm. Cây quá rậm thì che núi, che tượng, và rễ lớn có thể làm nứt đá, nứt bể.

Một điểm hay bị bỏ qua là cây trên non bộ chịu điều kiện khắc nghiệt: đất ít, nắng trực tiếp, gió. Chọn cây chịu nắng, chịu ẩm, tưới đều vào mùa khô là phần việc thường xuyên. Một hòn non bộ đẹp lâu năm thường là nhờ người chăm cây, không chỉ nhờ người xếp đá.

Tượng nhỏ trên non bộ: những câu chuyện được kể

Các tượng gốm, đá nhỏ đặt trên non bộ làm cảnh có người, có chuyện. Một số đề tài quen thuộc và nghĩa thường gặp:

• Ngư, tiều, canh, mục: người đánh cá, người kiếm củi, người cày ruộng, người chăn trâu; bốn nghề gợi đời sống thôn dã thanh nhàn, đề tài quen trong tranh và đồ gốm xưa.
• Ông câu cá: hình ảnh ẩn sĩ ngồi câu bên sông, thong thả, không vội.
• Thuyền nhỏ: đặt trên mặt nước, gợi sự đi lại, buôn bán; nhiều người đặt mũi thuyền hướng vào phía nhà với ý "thuyền về".
• Cầu: nối hai bờ, gợi sự kết nối, đặt giữa núi chủ và núi khách.
• Chùa, đình, nhà nhỏ: gợi làng mạc, nơi chốn có người ở; đặt trên lưng núi hoặc chân núi.
• Đôi chim, con hạc: gợi sự trường thọ, thanh cao; đặt trên mỏm đá cao.

Tượng nên cùng một tỉ lệ với nhau và với cây: một người câu cá to bằng cả gốc cây sẽ làm cảnh mất cân đối. Ít tượng thường đẹp hơn nhiều tượng; mỗi tượng có chỗ của nó và mặt quay về phía người xem.

Những chỗ khiến một hòn non bộ trông gượng

Núi chủ đặt chính giữa bể. Đối xứng tuyệt đối làm cảnh cứng như một mô hình. Núi thật hiếm khi đứng ngay giữa thung lũng; đặt lệch tâm cho cảnh có hướng nhìn và có khoảng nước rộng một phía.

Đá nhiều loại, nhiều màu. Gom đủ đá ong, đá vôi, đá san hô, đá suối vào một hòn làm cảnh rối. Núi trong tự nhiên thường cùng một loại đá; dùng một loại chủ đạo cho cảnh liền mạch.

Tỉ lệ lẫn lộn. Cây to bằng núi, tượng to bằng cây, cầu dài hơn con sông. Mắt người xem lập tức thấy cảnh giả. Giữ một thước đo chung cho tượng, cây và núi là điều người chơi lâu năm chú ý nhất.

Lấp kín mặt nước. Đá, cây, tượng chen kín khiến không còn mặt nước để núi in bóng. Theo lối đọc phong thủy, thiếu minh đường; theo thẩm mỹ, thiếu khoảng thở.

Mạch xi măng lộ. Đường gắn đá lộ màu xám trắng làm cảnh mất tự nhiên. Người làm khéo thường giấu mạch vào khe, phủ rêu hoặc pha màu cho gần với đá.

Thưởng ngoạn non bộ: nhìn chậm và nhìn gần

Người chơi non bộ xưa không ngắm một lần rồi thôi. Họ ngồi trước non bộ, tưởng tượng mình nhỏ lại, đi theo lối mòn trên núi, qua cầu, vào hang, ngồi bên thác. Cách ngắm này giống cách đọc một bức tranh sơn thủy: mắt đi chậm qua từng tầng cảnh.

Một hòn non bộ hay có nhiều điểm nhìn: nhìn từ thềm nhà thấy toàn cảnh, đến gần thấy chi tiết rêu, cây, tượng. Ánh sáng sớm và chiều làm đá có bóng, nước có màu khác nhau. Đó là lý do non bộ thường đặt ở nơi người trong nhà ngồi uống trà nhìn ra được.

Hiểu non bộ như một thú thưởng ngoạn giúp đặt phong thủy đúng chỗ: ý nghĩa núi sông, chủ khách, nước tụ là lớp nghĩa làm cảnh có chiều sâu, còn niềm vui chính vẫn là ngồi ngắm một góc núi sông giữa sân nhà. Người không tin phong thủy vẫn có thể yêu non bộ trọn vẹn theo cách ấy, và người tin cũng không cần biến nó thành vật trấn yểm.

Câu hỏi thường gặp

Hòn non bộ có tác dụng gì trong phong thủy?

Theo quan niệm, non bộ mô phỏng thế đất có núi dựa, có nước tụ, nên được coi là bổ sung hình thế cho nhà không có cảnh tự nhiên ấy. Đây là ý nghĩa biểu tượng, không có tác dụng nào kiểm chứng được. Giá trị rõ nhất là một góc cảnh đẹp, mát mắt trước nhà.

Non bộ có mấy núi là đẹp?

Không có số cố định. Bố cục hay gặp là một núi chủ và vài núi phụ, thường số lẻ để tránh cân đối cứng nhắc. Điều được coi trọng là có một trọng tâm rõ, các núi phụ thấp hơn và hướng về núi chủ.

Non bộ có cần có thác nước không?

Không bắt buộc. Thác làm nước lưu thông và tạo tiếng nước, nhưng cần bơm, điện và bảo trì. Non bộ không thác vẫn có thể đẹp nếu nước sạch hoặc làm tiểu cảnh khô. Theo quan niệm, thác chảy về phía nhà được ưa hơn chảy ra ngoài.

Tượng trên non bộ nên đặt bao nhiêu?

Ít mà có chỗ đứng hợp lý thường đẹp hơn nhiều mà chen chúc. Mỗi tượng nên kể một phần câu chuyện, cùng tỉ lệ với cây và núi. Không có con số bắt buộc; bạn chỉ cần tránh để tượng che núi hay to quá so với cây.

Hòn non bộ khác bonsai và tiểu cảnh ở đâu?

Bonsai tập trung vào một cây trong chậu. Non bộ lấy đá làm núi là chính, có nước, cây chỉ là một phần. Tiểu cảnh là khái niệm rộng hơn, gồm cả cảnh khô, cảnh cát sỏi. Ba thú này hay đi cùng nhau trong sân vườn người Việt.

Non bộ để lâu năm đá bị đen, mốc có sao không?

Đá phủ rêu, có vệt thời gian được nhiều người chơi coi là đẹp, gợi núi cổ. Nhưng mốc đen trơn nhớt, có mùi thì nên cọ rửa vì là dấu hiệu nước kém. Theo quan niệm, núi cũ có rêu không xấu; điều kém là nước tù và cây chết.