Theo quan niệm phổ biến, số cá hay được chọn là 1, 6, 8 và 9: số 1 và 6 gắn với hành Thủy trong Hà đồ, số 8 gắn với âm "phát", số 9 gắn với nghĩa trường cửu; số 4 thường bị tránh vì âm đọc gần với chữ "tử". Mọi ý nghĩa ấy là quan niệm biểu tượng, mức tin tuỳ mỗi người.
Điều quyết định cá sống khoẻ lại là một con số khác: bao nhiêu cá trên bao nhiêu lít nước. Một bể đúng "số đẹp" nhưng nhồi quá nhiều cá thì nước nhanh bẩn, cá chết dần, và con số ban đầu cũng mất. Bài này giải thích gốc của từng con số, chuyện "tám vàng một đen", rồi chỉ cách tính mật độ để hai con số đi cùng nhau.
Vì sao người ta để ý đến số cá
Trong văn hoá Á Đông, con số mang nghĩa qua hai đường: đường số học cổ (Hà đồ, Lạc thư, âm dương chẵn lẻ) và đường đồng âm (con số đọc lên nghe giống một chữ khác). Phong thủy dân gian dùng cả hai, nên cùng một con số có thể được giải thích theo nhiều lối.
Cá lại là con vật mang sẵn một lớp nghĩa đồng âm. Trong tiếng Hán, chữ "ngư" (cá) đọc giống chữ "dư" (dư dả), nên tranh Tết Trung Hoa hay có cá với câu "niên niên hữu dư", năm nào cũng dư. Khi cá đã mang nghĩa dư dả, người ta tự nhiên muốn số cá cũng là số đẹp.
Với người Việt, lớp nghĩa này đến qua tranh, qua đồ gốm, qua các sách phong thủy phổ thông. Không có quy định cổ nào bắt buộc số cá trong bể; đây là tập quán mới hình thành cùng thú nuôi cá cảnh trong nhà, khoảng vài chục năm trở lại đây ở thành thị. Biết điều đó giúp bạn nhìn chuyện số cá nhẹ nhàng hơn.
Ý nghĩa từng con số theo cách giải thích phổ biến
Bảng dưới gom các cách giải thích hay gặp trong sách và lời truyền miệng. Cột "gốc" cho biết lối giải thích dựa trên Hà đồ, âm dương hay đồng âm; cột cuối là ghi chú thực tế.
| Số cá | Cách giải thích phổ biến | Gốc | Ghi chú thực tế |
|---|---|---|---|
| 1 | Một con lớn, nghĩa khởi đầu; Hà đồ ghi "thiên nhất sinh Thủy" | Hà đồ | Hợp loài sống đơn như cá la hán, cá rồng |
| 2 | Một đôi, gắn bó | Âm dương | Hai con cùng loài có thể đánh nhau nếu bể nhỏ |
| 3 | Số lẻ dương, sinh sôi | Âm dương | Bầy nhỏ, hợp bể dưới năm mươi lít |
| 4 | Thường tránh vì âm "tứ" gần "tử" | Đồng âm | Không có lý do sinh học nào |
| 5 | Ngũ hành đủ năm | Ngũ hành | Ít người nhắc |
| 6 | Hà đồ ghi "địa lục thành chi", cặp 1–6 thuộc Thủy | Hà đồ | Bầy vừa cho bể trung bình |
| 8 | Âm "bát" gần "phát" theo cách đọc Quảng Đông | Đồng âm | Phổ biến ở bể cá vàng, cá chép |
| 9 | Số dương lớn nhất, nghĩa trường cửu; tranh "cửu ngư" | Âm dương, tranh dân gian | Cần bể đủ lớn nếu là cá to |
Có thể thấy phần lớn các con số được ưa đều có lối giải thích, còn số 4 bị tránh chỉ vì âm đọc. Ở các nền văn hoá không dùng chữ Hán, số 4 không mang nghĩa ấy. Đây là quan niệm, không phải quy luật.
Chuyện "tám vàng một đen" và số 9
Một cách nuôi được truyền nhiều là chín con cá trong đó tám con màu vàng hoặc đỏ, một con màu đen. Cách giải thích hay gặp: tám con sáng màu mang nghĩa thịnh vượng, con đen là con "giữ", "hút" điều không may. Có nơi đổi thành tám đỏ một đen, hay tám vàng một trắng; phiên bản khác nhau tuỳ người truyền.
Nguồn gốc của cách nuôi này không rõ ràng, không thấy trong các cổ thư phong thủy quen thuộc. Nhiều khả năng đây là tập quán của giới nuôi cá cảnh, nhất là cá vàng và cá rồng, lan rộng qua sách phổ thông và cửa hàng. Bạn có thể coi đây là một lối bày cá có ý nghĩa, không phải điều bắt buộc.
Về thực tế, chín con cá vàng cần một bể khá lớn, vì cá vàng thải nhiều và lớn nhanh. Còn "con cá đen" trong bể cá vàng thường là cá vàng mắt lồi đen hoặc giống tương tự; nếu chọn một loài khác màu đen, cần kiểm tra loài đó có sống hoà với cá vàng không, vì hai loài cần nhiệt độ nước khác nhau là chuyện hay gặp.
Mật độ nuôi: con số quan trọng hơn số đẹp
Quy tắc kinh nghiệm cho người mới. Dân nuôi cá hay dùng một quy ước thô: khoảng một phân chiều dài cá trưởng thành cho mỗi lít nước, với cá nhỏ thân thon và bể có lọc tốt. Đây là quy ước kinh nghiệm, không phải chuẩn khoa học, và không áp dụng cho cá thân dày, thải nhiều như cá vàng, cá la hán.
Tính theo cỡ cá lúc lớn, không phải lúc mua. Cá mua về thường còn nhỏ. Một bể "vừa chín con" lúc mua có thể chật sau nửa năm. Nên hỏi người bán loài đó trưởng thành dài bao nhiêu rồi mới tính.
Cá vàng cần nhiều nước hơn bạn nghĩ. Ví dụ giả định: chín con cá vàng ranchu lớn cỡ một nắm tay sẽ cần bể vài trăm lít và lọc mạnh mới giữ nước trong ổn định. Nhồi chín con vào bể ba mươi lít thì bể đục sau vài ngày.
Lọc và thay nước quyết định sức chứa. Cùng một thể tích, bể có lọc tốt, thay nước đều đặn nuôi được nhiều hơn bể chỉ có sủi khí. Nhưng không có lọc nào bù được cho việc nhồi quá đông.
Thà bớt một con. Nếu bể chỉ đủ cho bảy con, nuôi bảy con khoẻ đẹp hợp lẽ hơn nhồi đủ chín con rồi chết dần. Phong thủy hình thế cũng ưa nước trong, cá linh hoạt hơn một con số tròn trịa.
Chọn số cá theo loài và cỡ bể
Thay vì bắt đầu từ con số, có thể bắt đầu từ loài cá và cỡ bể rồi chọn trong các số được ưa con số gần nhất. Vài hướng dẫn chung:
- Bể nhỏ để bàn (dưới hai mươi lít): hợp một con cá chọi hoặc vài con cá nhỏ; số 1 hoặc 3 là lựa chọn tự nhiên.
- Bể trung bình (khoảng sáu mươi đến một trăm lít), cá nhỏ sống bầy: cá neon, cá bảy màu, cá tetra cần sống thành đàn vài con trở lên; nuôi 6, 8 hoặc 9 con đều hợp lý.
- Bể cá vàng: nên ít con trong bể vừa phải; 2, 3 hoặc 6 con tuỳ cỡ bể, đừng ép lên 9 nếu bể không đủ.
- Cá sống đơn, kích thước lớn: cá la hán, cá rồng thường nuôi một con mỗi bể vì tính lãnh thổ; con số 1 vừa hợp quan niệm vừa hợp sinh học.
- Bể cộng đồng nhiều loài: khó giữ con số tròn vì mỗi loài một đàn; nhiều người chỉ tính tổng hoặc thôi không đếm.
Với bể cộng đồng, việc chọn loài sống hoà với nhau, cùng nhiệt độ và cùng độ cứng nước quan trọng hơn mọi con số. Một bể yên bình là bể ít chuyện, và đó là điều phong thủy dân gian muốn hướng tới khi bàn về nước trong nhà.
Màu cá đi cùng con số: có cần phối màu không
Bên cạnh con số, nhiều người còn phối màu cá theo ngũ hành: đỏ, cam thuộc Hỏa, vàng thuộc Thổ, trắng, bạc thuộc Kim, đen, xanh thẫm thuộc Thủy, xanh lục thuộc Mộc. Có người chọn màu theo phương đặt bể, có người theo mệnh gia chủ. Như với con số, đây là lớp quan niệm thêm vào, các thầy không thống nhất.
Có một điều thú vị: trong bể nước vốn thuộc Thủy, những con cá đỏ, vàng nổi bật nhất lại thuộc Hỏa và Thổ, hai hành bị Thủy khắc hoặc khắc Thủy theo lý thuyết. Người ưa cá đỏ thường giải thích rằng chính sự đối lập ấy làm bể sinh động, có âm có dương. Cách giải thích nào cũng có người theo.
Về thực tế, màu cá phụ thuộc loài, thức ăn và ánh sáng. Cá đỏ có thể nhạt màu nếu thiếu sắc tố trong thức ăn hoặc sống trong nước kém. Một con cá khoẻ thì màu tự lên đẹp, bất kể bạn phối theo hành nào.
Ví dụ giả định: chọn số cá cho ba gia đình
Căn hộ nhỏ, bể sáu mươi lít. Gia đình muốn nuôi cá vàng cho đúng "tám vàng một đen". Bể này chỉ đủ cho hai ba con cá vàng cỡ vừa. Giải pháp hợp lý là đổi sang một đàn chín con cá nhỏ sống bầy như cá neon hay cá tetra, vẫn giữ con số chín mà bể không quá tải.
Nhà phố, bể dài một mét hai. Chủ nhà thích cá vàng. Bể đủ cho khoảng năm sáu con cá vàng lớn nếu lọc tốt. Họ chọn sáu con, một con số được ưa theo Hà đồ, và để trống chỗ cho cá lớn.
Cửa hàng, bể cá rồng. Chủ cửa hàng muốn chín con cá rồng. Bể hiện có chỉ hợp một con cá rồng trưởng thành. Chọn số 1, vừa đúng tập tính sống đơn, vừa là con số được coi là khởi đầu tốt. Ba trường hợp cho thấy cùng một mong muốn nhưng lời giải tuỳ vào cỡ bể và loài cá, không phải tuỳ vào con số.
Khi cá chết làm lệch số: xử lý thế nào
Đây là băn khoăn rất hay gặp: nuôi chín con, chết một còn tám, có cần mua bù ngay không. Theo quan niệm, có người muốn bù cho đủ số càng sớm càng tốt. Về kỹ thuật, mua cá mới thả ngay vào bể vừa có cá chết là điều nên tránh, vì chưa biết nguyên nhân cá chết, cá mới có thể chết theo hoặc mang thêm bệnh vào.
Cách làm thận trọng là vớt cá chết ra ngay, kiểm tra nước, quan sát các con còn lại vài ngày. Khi bể ổn, cá mới nên được cách ly ở thùng riêng một thời gian ngắn rồi mới thả chung. Như vậy con số có lệch vài ngày cũng không sao, còn bể thì an toàn.
Nếu chuyện cá chết khiến bạn lo lắng theo quan niệm "cá chết thay chủ", chuyên mục này có một bài riêng về điều đó, đi qua cả quan niệm lẫn các nguyên nhân thật. Phần lớn trường hợp cá chết đều tìm được lý do cụ thể ở nước, nhiệt độ hay cách cho ăn.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi số cá chẵn có kiêng không?
Một số người ưa số lẻ vì coi là số dương, sinh động. Nhưng số 6 và 8 vẫn rất được ưa, nên không có quy tắc cứng phải là số lẻ. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; số cá phù hợp với cỡ bể mới là điều cần giữ.
Có cần đếm cả ốc, tép trong bể vào số cá không?
Thông thường người ta chỉ đếm cá, không đếm ốc, tép hay sinh vật dọn bể. Không có quy ước nào bắt buộc. Về kỹ thuật, ốc và tép vẫn thải chất bẩn nên cần tính vào sức chứa của bể khi nuôi số lượng lớn.
Cá đẻ thêm làm số lượng thay đổi thì sao?
Cá bảy màu, cá mún đẻ con rất nhanh nên số cá thay đổi liên tục. Người nuôi loài này thường không giữ con số cố định. Nếu muốn giữ số, có thể nuôi một giới tính hoặc tách cá con sang bể khác; còn để cá sinh sôi tự nhiên thì cũng là hình ảnh dư dả mà nhiều người thích.
Số cá có cần theo tuổi hay mệnh gia chủ không?
Một số sách có bảng số cá theo mệnh, dựa trên số của Hà đồ cho từng hành. Các trường phái khác không xét điều này. Đây là một lối quan niệm trong nhiều lối; bạn có thể tham khảo, nhưng không nên vì nó mà nuôi quá sức chứa của bể.
Tại sao bể cá ở nhà hàng hay nuôi 9 con cá rồng?
Số 9 gắn với nghĩa trường cửu và số dương lớn nhất, còn cá rồng mang hình ảnh sang trọng nên được nhiều chủ kinh doanh chọn. Thực tế cá rồng lớn và có tính lãnh thổ, nuôi chung nhiều con đòi hỏi bể rất lớn và kinh nghiệm. Đa số gia đình nuôi một con mỗi bể.
Có nên nuôi một con cá duy nhất không?
Với loài sống đơn như cá chọi, cá la hán, nuôi một con là đúng tập tính. Với loài sống bầy như cá neon, nuôi một con khiến cá căng thẳng. Số 1 trong phong thủy được coi là số tốt, nên khi hợp loài thì đây là lựa chọn nhẹ nhàng.