Theo lối ngũ hành, hình tròn và cong thuộc Kim, hình chữ nhật dài thuộc Mộc, hình vuông thuộc Thổ, hình nhọn và tam giác thuộc Hỏa, hình lượn sóng thuộc Thủy; vì Kim sinh Thủy và Thủy sinh Mộc, bể tròn và bể chữ nhật được nhiều người coi là hợp với nước. Bể nhọn góc hay bị khuyên tránh vì Hỏa và Thủy khắc nhau.
Về kỹ thuật nuôi cá, bể chữ nhật là hình dễ chăm và cho cá sống khoẻ nhất, còn bể tròn nhỏ lại là kiểu dễ làm cá chết nhất. Bài này đặt hai cách nhìn cạnh nhau: ngũ hành của từng hình, và những gì hình dáng thay đổi về diện tích mặt nước, góc nhìn, tải trọng, công chăm sóc. Phần tốt xấu theo ngũ hành là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Ngũ hành của hình dáng: cách đọc trong phong thủy
Phong thủy gán ngũ hành cho hình khối dựa trên hình ảnh của năm hành: lửa bốc lên thành ngọn nhọn, gỗ mọc dài thẳng, đất bằng vuông vức, kim loại đúc thành khối tròn, nước chảy lượn sóng không cố định. Lối đọc này dùng cho núi, mái nhà, đồ đạc, và được áp sang cả bể cá.
Khi áp vào bể, người ta xét hình của bể (vật chứa) trong quan hệ với nước (thứ được chứa). Vật chứa sinh ra nước hoặc được nước nuôi thì hợp; vật chứa khắc nước hoặc bị nước khắc thì kém. Theo vòng tương sinh, Kim sinh Thủy và Thủy sinh Mộc, nên bể tròn (Kim) và bể chữ nhật dài (Mộc) được đánh giá tốt. Theo vòng tương khắc, Thổ khắc Thủy và Thủy khắc Hỏa, nên bể vuông và bể nhọn bị đánh giá kém hơn.
Có người còn xét hình bể với hành của phương đặt bể, hoặc với hành của gia chủ. Càng nhiều lớp xét thì kết quả càng khác nhau giữa các thầy. Lối đọc nền ở trên là phần nhiều người cùng đồng ý nhất.
So sánh các hình bể: ngũ hành và thực tế
Bảng dưới xếp các hình bể hay bán ở nước ta, kèm hành theo lối đọc phổ biến và những điều người nuôi cá cần biết.
| Hình bể | Hành theo lối đọc phổ biến | Ưu điểm thực tế | Nhược điểm thực tế |
|---|---|---|---|
| Chữ nhật dài | Mộc | Mặt nước rộng, nhìn rõ, dễ lắp lọc và đèn, nhiều cỡ | Ít lạ mắt |
| Tròn nhỏ (bình cầu) | Kim | Rẻ, gọn, để bàn được | Mặt nước hẹp ít oxy, không lắp lọc tốt, kính cong làm méo hình |
| Trụ tròn lớn | Kim | Đẹp ở sảnh, nhìn được mọi phía | Khó vệ sinh đáy, kính cong, đặt giữa phòng chiếm chỗ |
| Vuông khối | Thổ | Gọn ở góc nhỏ, hợp bể thủy sinh cao | Hay bị khuyên tránh theo ngũ hành |
| Lục giác, bát giác | Thường đọc gần Kim | Lạ mắt, đặt góc đẹp | Mặt nước nhỏ so với chiều cao, khó thò tay |
| Bán nguyệt, mặt cong | Kim | Ôm tường, mềm mại | Kính cong méo hình, khó tìm phụ kiện vừa |
| Tam giác, góc nhọn | Hỏa | Vừa góc phòng | Hay bị khuyên tránh; góc nhọn khó vệ sinh |
Điểm đáng chú ý là hình chữ nhật dài vừa được ngũ hành đánh giá tốt, vừa là hình tốt nhất cho cá. Đây là chỗ quan niệm và kỹ thuật trùng nhau, nên người phân vân có thể chọn hình này mà không phải đắn đo.
Vì sao bể tròn nhỏ hay làm cá chết
Bình cầu nhỏ nuôi một hai con cá vàng là hình ảnh rất quen, nhưng đây lại là kiểu bể nhiều người nuôi cá khuyên tránh. Lý do chính là diện tích mặt nước. Oxy từ không khí hoà vào nước qua mặt thoáng; bình cầu đổ đầy thì mặt nước chỉ còn một vòng nhỏ ở cổ bình, nên nước thiếu oxy, nhất là khi trời nóng.
Lý do thứ hai là thể tích nhỏ. Vài lít nước bẩn lên rất nhanh vì chất thải của cá, nhiệt độ cũng thay đổi theo phòng nhanh hơn bể lớn. Bình cầu lại khó lắp lọc và sưởi, nên người nuôi phải thay nước rất thường xuyên mới giữ được cá.
Lý do thứ ba là kính cong làm hình méo, cá nhìn ra ngoài cũng bị méo, và ánh sáng hội tụ qua mặt cầu có thể làm nóng một điểm khi đặt dưới nắng. Nhiều hội nuôi cá và tổ chức bảo vệ động vật khuyến cáo không nuôi cá vàng trong bình cầu nhỏ vì những lý do trên. Nếu bạn thích dáng tròn, bể trụ lớn có lọc là lựa chọn an toàn hơn.
Kích thước bể: to hay nhỏ thì hợp
Quan niệm "nước vừa với nhà". Phong thủy hình thế ưa nước tụ vừa phải. Bể quá lớn trong phòng nhỏ bị coi là nước lấn; bể quá nhỏ lạc lõng ở sảnh lớn thì kém sinh khí. Diễn ra thực tế, kích thước bể nên cân với kích thước phòng và đồ đạc quanh nó.
Bể lớn dễ chăm hơn bể nhỏ. Nghe ngược nhưng đúng: nước nhiều thì chất bẩn loãng hơn, nhiệt độ ổn định hơn, sai sót nhỏ chưa kịp hại cá. Người mới thường được khuyên bắt đầu bằng bể từ sáu mươi phân trở lên.
Chiều cao không nên quá chiều dài. Bể cao và hẹp nhìn sang nhưng mặt nước nhỏ, đáy sâu khó với tay, áp lực nước lên kính lớn. Bể có chiều dài lớn hơn chiều cao là tỉ lệ thường gặp ở các bể dễ chăm.
Độ dày kính tăng theo chiều cao. Bể cao cần kính dày hơn; đây là việc của người đóng bể có kinh nghiệm. Khi đặt đóng bể lớn, nên hỏi rõ độ dày kính, có giằng nóc không, keo loại gì.
Kích thước theo thước Lỗ Ban. Một số gia đình muốn các cạnh bể rơi vào cung tốt trên thước Lỗ Ban. Đây là quy ước dân gian cho đồ đạc; có thể dùng khi đóng bể theo yêu cầu, miễn không ép kích thước tới mức bể quá cao, hẹp.
Bể âm tường và bể đặt trong vách: phong thủy và kỹ thuật
Bể âm tường, tức bể lắp lọt vào một ô trên tường để chỉ lộ mặt kính, đang được ưa ở nhà phố và biệt thự. Về hình thế, nhiều người coi đây là nước nằm gọn, không lấn lối đi; về thẩm mỹ, bể như một bức tranh sống. Tuy vậy, có người hành nghề lưu ý không nên đặt bể âm vào bức tường ngay sau đầu giường hoặc tường sau lưng chỗ ngồi chính, vì cùng lý do "nước sau lưng".
Về kỹ thuật, bể âm tường cần tính từ lúc xây. Phải có phòng hoặc hốc kỹ thuật phía sau hoặc phía trên để thò tay chăm, đặt lọc, thay nước. Tường chứa bể phải chịu được tải trọng và chống thấm tốt, vì một vết rò nhỏ sau tường có thể gây ẩm mốc lâu mới phát hiện.
Bể âm tường cũng khó thay đổi về sau. Nếu bạn chưa chắc sẽ nuôi cá lâu dài, nên bắt đầu bằng bể đặt rời trên tủ, nuôi vài năm, rồi mới tính chuyện làm bể âm. Phong thủy hay nói nước cần được "nuôi" mới tốt; một bể âm tường bỏ khô là hình ảnh ngược với ý ấy.
Cạnh kính, góc bể và an toàn trong nhà có trẻ nhỏ
Phong thủy không ưa góc nhọn chĩa vào người ngồi hay lối đi, gọi là sát góc. Với bể cá, chuyện này có phần thực tế rất rõ: mép kính và góc bể ngang tầm đầu trẻ nhỏ là chỗ dễ va. Bể kính tốt thường được mài cạnh, nhưng góc vuông của khối kính và tủ đỡ vẫn cứng.
Cách xử lý đơn giản là đặt bể sao cho góc không chĩa ra lối đi chính, chọn tủ đỡ có cạnh bo tròn, hoặc gắn miếng bọc góc ở chỗ trẻ hay chạy qua. Với bể đặt thấp, nên có nắp chắc, khoá được, vì trẻ thích thò tay vào nước và có thể kéo đồ trong bể ra.
Bể acrylic uốn cong có góc bo mềm, ít sắc hơn kính, là lựa chọn được nhiều nhà có con nhỏ cân nhắc. Đổi lại, acrylic dễ xước khi lau, cần khăn mềm và dụng cụ riêng. Đây là chỗ phong thủy và an toàn cùng một hướng: góc càng mềm càng dễ chịu.
Nắp, đèn, tủ đỡ: những thứ đi kèm hình bể
Khi chọn hình bể, người mua hay quên rằng mỗi hình đi kèm một bộ phụ kiện khác nhau, và chính phụ kiện quyết định bể có dễ chăm hay không.
- Nắp: bể chữ nhật có sẵn nhiều loại nắp và lưới; bể tròn, lục giác thường phải đặt riêng, khó thay.
- Đèn: đèn thanh dài lắp vừa bể chữ nhật; bể tròn cần đèn treo hoặc kẹp, ánh sáng không đều.
- Lọc: lọc treo, lọc thùng ngoài dễ lắp với bể có thành thẳng; bể cong hạn chế chọn lọc.
- Tủ đỡ: tủ chữ nhật dễ đóng và chắc; tủ cho bể góc hay bể tròn phải làm riêng, tốn công hơn.
- Phông nền: bể chữ nhật dán được phông nền phía sau để giấu dây; bể nhìn bốn phía thì dây ống lộ ra.
Vì vậy, trước khi chốt một hình bể lạ mắt, nên hỏi người bán xem phụ kiện thay thế có sẵn không. Bể đẹp mà thiếu nắp vừa, thiếu đèn vừa thì sau vài tháng sẽ thành gánh nặng.
Chọn hình bể theo vị trí đặt
Nhiều khi hình bể được quyết định bởi chỗ đặt hơn là bởi ngũ hành. Một số gợi ý theo từng vị trí thường gặp:
- Dọc một mảng tường phòng khách: bể chữ nhật dài là hợp nhất, cả về nhìn lẫn ngũ hành.
- Góc phòng: bể góc mặt cong hoặc bể ngũ giác góc vừa chỗ hơn; nên chọn loại có mặt trên đủ rộng để chăm.
- Giữa sảnh lớn: bể trụ tròn hoặc bể chữ nhật bốn mặt kính; cần lối đi quanh và tải sàn đủ.
- Bàn làm việc, quầy: bể chữ nhật nhỏ có lọc treo thay cho bình cầu; đặt xa máy tính, giấy tờ.
- Vách ngăn: bể chữ nhật dài, mỏng, hai mặt nhìn; tính chỗ đặt lọc trong tủ dưới.
- Hành lang hẹp: nên tránh bể; nếu đặt thì bể mỏng, chắc chắn, có nắp, không nhô ra lối đi.
Với chỗ nào cũng vậy, bể nên có nắp hoặc lưới để cá không nhảy ra ngoài, và tủ đỡ nên là loại làm riêng cho bể, đủ chịu lực lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Bể cá hình vuông có xấu không?
Theo lối ngũ hành phổ biến, hình vuông thuộc Thổ, Thổ khắc Thủy nên có người khuyên tránh. Nhưng nhiều bể thủy sinh đẹp lại có dáng gần khối vuông. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; nếu bể vuông vừa chỗ và bạn thích, có thể dùng mà không cần quá lo.
Bình cầu nuôi một con cá chọi có được không?
Cá chọi chịu được nước ít oxy hơn nhiều loài vì có cơ quan hô hấp phụ lấy khí từ mặt nước. Dù vậy, bình quá nhỏ vẫn bẩn nhanh và lạnh nhanh. Một bể chữ nhật nhỏ vài chục lít có nắp cho cá chọi sống khoẻ và lâu hơn rõ rệt.
Bể cá dài bao nhiêu thì vừa phòng khách?
Không có số cố định. Cách ước lượng là chiều dài bể không quá khoảng một nửa mảng tường trống, và không lấn lối đi. Với phòng khách căn hộ thông thường, bể từ sáu mươi đến một trăm hai mươi phân là cỡ hay gặp, vừa dễ chăm vừa không quá nặng.
Bể cá có cần đóng theo thước Lỗ Ban không?
Không bắt buộc. Một số gia đình muốn kích thước đẹp theo thước Lỗ Ban, đó là quy ước dân gian. Nếu đóng bể theo yêu cầu, có thể chọn kích thước rơi vào cung tốt trong khoảng hợp lý về kỹ thuật, nhưng đừng để con số ép bể quá cao hay quá hẹp.
Bể nhựa, bể acrylic và bể kính khác nhau thế nào?
Kính trong, khó xước, giá dễ chịu nhưng nặng và vỡ được. Acrylic nhẹ, uốn cong được, chịu va đập tốt hơn nhưng dễ xước khi lau. Bể nhựa đúc rẻ, hợp bể nhỏ hoặc bể tạm. Phong thủy không phân biệt chất liệu bể nhiều; điều đáng xét là độ bền và độ trong.
Có nên làm bể cá trụ tròn ở giữa nhà không?
Có trường phái coi trung tâm nhà thuộc Thổ và không ưa đặt nước ở đó, số khác thì không xét. Thực tế, giữa nhà thường là lối đi, bể đặt đó chiếm chỗ và nặng. Nếu nhà rộng, sàn chịu tải và bạn muốn làm điểm nhấn, nên hỏi kỹ sư về kết cấu trước.