Khi con xây nhà mới cạnh nhà bố mẹ ở quê, ba điều thường phải bàn là: nhà mới đặt trước, sau hay bên cạnh nhà cũ; nhà mới cao bao nhiêu so với nhà cũ; và hai nhà chung cổng, chung sân hay tách riêng. Dân gian có lời kiêng nhà con che chắn, "đè" nhà bố mẹ; thực tế thì hai ngôi nhà đặt sai chỗ sẽ lấy mất nắng, gió và lối đi của nhau.
Bài này không bàn chuyện pháp lý chia đất, tách thửa (việc đó cần làm với cơ quan đất đai và nên làm trước khi xây). Bài tập trung vào bố cục: cách đặt hai ngôi nhà trên một khuôn viên để cả hai thế hệ ở thoải mái, giữ được nếp nhà mà vẫn có riêng tư. Các lời kiêng là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi gia đình.
Vì sao chuyện này hay gây căng thẳng
Ở nông thôn, rất nhiều gia đình chia một phần vườn cho con trai hoặc con gái làm nhà. Người con muốn nhà mới có mặt tiền, gần đường, tiện kinh doanh; bố mẹ muốn giữ nguyên sân, ngôi nhà cũ và bàn thờ ở vị trí trang trọng. Hai mong muốn này đụng nhau ngay ở câu hỏi: nhà mới đặt ở đâu.
Thêm vào đó là những lời kiêng được truyền miệng, mỗi người nghe một kiểu. Có người nói nhà con không được xây trước nhà bố mẹ, có người nói không được cao hơn, có người nói không được chung cổng. Khi không rõ lý do, những lời ấy dễ thành cớ cãi nhau.
Cách tháo gỡ là tách hai lớp: lớp quan niệm, nói về thứ bậc và sự tôn trọng; lớp thực tế, nói về nắng, gió, nước, lối đi. Phần lớn lời kiêng hoá ra trùng với một lý do thực tế, và khi nói được lý do thực tế thì cả nhà dễ đồng ý hơn.
Ba lời kiêng hay gặp và lý do thực tế phía sau
"Nhà con không được che trước nhà bố mẹ." Lời này gắn với quan niệm minh đường: khoảng sân trống trước nhà là chỗ tụ khí, là bộ mặt của gia đình. Xây nhà mới chắn ngay trước nhà cũ thì nhà bố mẹ mất sân, mất nắng sớm, mất gió và bị tối. Đây là điều thấy được ngay, không cần tin phong thủy.
"Nhà con không được cao hơn nhà bố mẹ." Lời kiêng nói về thứ bậc. Với nhà cấp 4 cạnh nhau, chênh lệch chiều cao thường không lớn; vấn đề lớn hơn khi nhà con là nhà hai ba tầng đặt ở phía Nam hoặc phía Đông của nhà cũ, chắn gần hết ánh sáng buổi sáng và gió mùa hè.
"Không nên chung một cổng hai nhà." Có nơi cho rằng chung cổng thì "chung lộc", lộc không rõ của nhà nào; có nơi lại coi chung cổng là đoàn kết. Thực tế, chung cổng tiết kiệm đất và hợp khi hai thế hệ còn gắn bó; tách cổng hợp khi hai nhà có lịch sinh hoạt, khách khứa, xe cộ khác nhau.
Cả ba đều là quan niệm. Mức tin tuỳ mỗi gia đình. Nhưng nếu một phương án vừa vi phạm lời kiêng vừa làm hại nắng gió của nhà kia thì nên đổi; nếu nó chỉ vi phạm lời kiêng mà không hại gì, cả nhà có thể bàn với nhau và tôn trọng ý của người lớn tuổi.
So sánh các cách đặt nhà mới
Bảng dưới so bốn vị trí thường gặp của nhà con so với nhà bố mẹ trên cùng một khuôn viên.
| Vị trí nhà con | Ưu điểm | Nhược điểm | Khi nào hợp |
|---|---|---|---|
| Phía trước, sát đường | Mặt tiền đẹp, tiện buôn bán | Che sân, nắng, gió nhà cũ; vướng lời kiêng | Gần như chỉ khi nhà cũ sắp dỡ |
| Bên cạnh, cùng hàng | Hai nhà cùng nhìn ra sân, ít che nhau | Cần mặt tiền đất rộng | Đất rộng ngang, muốn giữ nếp chung |
| Phía sau | Nhà cũ giữ nguyên minh đường | Lối vào dài, nhà mới khuất | Đất sâu, có lối đi bên hông |
| Góc vườn, xoay hướng khác | Riêng tư, có sân riêng | Có thể quay lưng vào nhà cũ | Gia đình con muốn tách sinh hoạt |
Phương án "bên cạnh, cùng hàng" là cách dung hoà nhất khi đất đủ rộng: hai ngôi nhà cùng quay ra một sân, nhà bố mẹ giữ vị trí ở giữa hoặc phía bên trái theo nếp thứ bậc, nhà con ở bên.
Nhà sau cao hơn nhà trước: hiểu cho đúng
Câu "tiền thấp hậu cao" của phong thủy nói rằng phía trước thấp thoáng, phía sau cao có chỗ tựa là thế tốt. Áp vào hai ngôi nhà, nhiều người hiểu rằng nhà con xây phía sau mà cao hơn nhà bố mẹ là làm "núi tựa" cho nhà trước, tức là tốt. Người khác lại cho rằng nhà sau cao là "đè" lên nhà trước. Hai cách hiểu ngược nhau cùng tồn tại.
Lý do thực tế giúp phân xử. Một nhà phía sau cao hơn sẽ che nắng chiều hoặc gió mùa đông cho nhà trước, tuỳ hướng. Nếu nhà quay mặt Nam, nhà sau nằm ở phía Bắc, nó chắn gió bấc, điều này có lợi. Nếu nhà sau đặt quá sát, mái nhà sau đổ nước mưa xuống sân sau nhà trước, hoặc cửa sổ tầng trên nhìn thẳng xuống sân, mất riêng tư.
Cách làm hợp lý: nhà con phía sau giữ một khoảng cách đủ để cả hai có ánh sáng và có lối đi riêng, nước mưa mái nhà sau thu về rãnh riêng, cửa sổ tầng trên (nếu có) không nhìn thẳng vào phòng ngủ nhà trước. Khi những điều này được giữ, chiều cao chỉ còn là chuyện thẩm mỹ và thoả thuận trong nhà.
Trình tự bàn bạc trong gia đình trước khi vẽ
Phần lớn mâu thuẫn đến từ việc bàn quá muộn, khi móng đã đào. Một trình tự gợi ý:
- Làm rõ phần đất cho con về mặt giấy tờ trước: tặng cho, tách thửa hay chỉ cho ở. Việc này làm với cơ quan đất đai ở xã, không thay được bằng lời hứa.
- Vẽ sơ đồ khuôn viên hiện có: nhà cũ, sân, giếng, bể phốt, cây lớn, cổng, hướng gió chính.
- Mỗi bên nêu điều không thể đổi. Bố mẹ có thể muốn giữ sân và bàn thờ; con có thể cần lối xe riêng.
- Thử hai ba vị trí cho nhà mới trên sơ đồ, xem mỗi vị trí che nắng, gió của nhà kia ra sao vào sáng, chiều.
- Thống nhất chuyện cổng, sân, giếng, bể nước, điện nước dùng chung hay riêng, ai trả phần nào.
- Nếu gia đình muốn xem ngày, xem tuổi, chọn người xem trước và thống nhất sẽ theo ai, tránh mỗi người hỏi một nơi.
- Ghi lại các thoả thuận bằng giấy, dù chỉ là một trang viết tay có chữ ký các bên.
Trình tự này nghe khô khan nhưng giữ được hoà khí. Trong nhiều gia đình, chuyện phong thủy chỉ là cái cớ để nói ra những điều thật sự cần bàn: đất của ai, sân của ai, ai lo ai khi về già.
Chung sân, chung cổng: làm sao cho cả hai nhà thoải mái
Nếu gia đình chọn ở chung một khuôn viên mở, vài cách bố trí giúp mỗi nhà vẫn có khoảng riêng:
- Giữ sân chung ở giữa, mỗi nhà có một hiên riêng đủ rộng để ngồi, không phải lúc nào cũng ra sân chung.
- Lối xe vào nhà con đi sát một bên, không cắt ngang trước bàn thờ nhà bố mẹ.
- Dùng hàng cây thấp, bồn hoa hoặc hàng rào tre thưa để phân vùng mà không xây tường.
- Tách đồng hồ điện, nước nếu được, tránh tranh cãi chuyện tiền về sau.
- Bố trí phòng ngủ ông bà và phòng ngủ vợ chồng con không nhìn thẳng vào nhau qua sân.
- Đặt một lối đi tắt có mái che giữa hai nhà để con cháu chạy sang chăm bố mẹ khi trời mưa hay ban đêm.
Tinh thần là "gần mà không chen": đủ gần để chăm nhau, đủ riêng để mỗi nhà có nếp sống của mình.
Ví dụ giả định: khuôn viên rộng 20 m, sâu 30 m
Ví dụ giả định: nhà bố mẹ là nhà ngói cấp 4 quay mặt hướng Nam, đặt chính giữa khuôn viên rộng 20 m, sâu 30 m, sân gạch phía trước sâu khoảng 8 m, vườn phía sau. Người con trai muốn làm nhà một tầng cho vợ chồng và hai con, có chỗ để xe và một gian bán tạp hoá nhỏ.
Phương án đầu tiên con nghĩ tới là xây ngay sát đường, phía trước sân, để có mặt tiền bán hàng. Phương án này che kín sân và cửa nhà bố mẹ, lại đặt gian hàng ồn ào ngay trước bàn thờ. Cả lời kiêng lẫn lý do thực tế đều chống lại nó.
Phương án cả nhà chọn: dời nhà ngang cũ ở phía Đông, xây nhà con vào đúng chỗ đó, cùng hàng với nhà bố mẹ, quay mặt ra sân chung. Gian hàng đặt ở đầu hồi sát đường của nhà con, có cửa riêng mở ra đường, nên khách mua hàng không đi vào sân. Nhà con thấp hơn nhà bố mẹ một chút ở nóc, cách hồi nhà bố mẹ một lối đi có mái hiên. Phía Tây giữ nhà ngang còn lại làm bếp, kho chung.
Kết quả là nhà bố mẹ giữ nguyên sân và vị trí trung tâm, nhà con có mặt tiền buôn bán, hai nhà đi lại khô ráo. Phương án này đúng cả tinh thần thứ bậc lẫn chuyện nắng gió, và không ai phải "nhịn" ai quá nhiều.
Giếng, bể nước, bể phốt, điện: phần dùng chung dễ bị quên
Khi hai nhà cùng khuôn viên, các công trình ngầm và đường dây thường được nối tạm rồi dùng mãi. Vài điều nên chốt từ đầu:
- Bể phốt nhà mới đặt xa giếng nước đang dùng, và không đặt ngay dưới lối đi chung.
- Đường ống thoát nước của nhà mới không đi xuyên dưới nền nhà cũ.
- Bể nước mưa, giếng khoan dùng chung thì ghi rõ ai bảo dưỡng, thay lõi lọc, súc bể.
- Dây điện kéo sang nhà mới đi đúng kỹ thuật, có aptomat riêng, không vắt qua sân hoặc qua cây.
- Ghi lại sơ đồ đường ống, bể ngầm vào một tờ giấy chung để sau này sửa chữa không đào nhầm.
Phong thủy coi nước là của cải; nói thực tế thì nước sạch và thoát nước tốt là thứ hai nhà phải chia sẻ lâu dài, nên càng rõ ràng càng đỡ va chạm.
Câu hỏi thường gặp
Con xây nhà trước nhà bố mẹ có được không?
Nhiều gia đình kiêng vì nhà mới che mất sân, nắng và gió của nhà cũ. Nếu nhà cũ sắp dỡ hoặc bố mẹ đồng ý dọn sang nhà mới thì không có gì phải băn khoăn. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi nhà, nhưng phần che nắng gió thì nên tính kỹ.
Nhà con có nên chung bàn thờ với nhà bố mẹ không?
Ở nhiều nơi, bàn thờ gia tiên đặt ở nhà người con trưởng hoặc nhà bố mẹ, các con ở nhà riêng không lập bàn thờ tổ tiên riêng mà về thắp hương chung. Tập quán mỗi vùng mỗi khác, nên hỏi các cụ trong họ.
Có cần xem tuổi người con hay tuổi bố mẹ khi làm nhà?
Thường xem tuổi người đứng ra làm nhà, tức là người con. Một số gia đình nhờ bố mẹ đứng tuổi nếu tuổi con chưa hợp năm. Đây là tập quán, mức tin tuỳ mỗi nhà; việc pháp lý đứng tên đất là chuyện khác.
Hai nhà cách nhau bao nhiêu là vừa?
Không có số chuẩn cho đất ở trong cùng khuôn viên. Nên đủ để mỗi nhà có cửa sổ lấy sáng, có lối đi khô ráo, mái không đổ nước sang nhau, và nếu có tầng trên thì không nhìn thẳng xuống sân nhà kia. Người vẽ thiết kế có thể tính cụ thể.
Có nên làm hai cổng riêng ngay từ đầu?
Nếu đất có hai mặt tiếp giáp đường hoặc mặt tiền đủ rộng, làm hai cổng giúp hai gia đình chủ động giờ giấc, khách khứa. Nếu đất hẹp, chung cổng nhưng chia lối đi bên trong là cách tiết kiệm mà vẫn rõ ràng.
Chưa tách thửa thì có nên xây nhà cho con không?
Có thể xây khi được người đứng tên đất đồng ý, nhưng rủi ro về sau khá lớn nếu gia đình có thay đổi. Nên làm rõ giấy tờ trước, hoặc ít nhất có văn bản thoả thuận, và hỏi cơ quan đất đai ở xã về điều kiện tách thửa tại địa phương.