Chuồng gà, chuồng lợn nuôi trong vườn nhà nên đặt ở phía cuối hướng gió chính so với nhà ở, cách giếng nước và bếp một khoảng đủ xa, ở chỗ đất cao ráo không đọng nước, và không sát tường nhà hàng xóm. Đây vừa là điều dân gian truyền lại, vừa là điều các hướng dẫn vệ sinh nông thôn nhắc đi nhắc lại.
Phong thủy có vài lời về chuồng nuôi: không đặt trước cửa nhà, không đặt ở chỗ "đầu gió", không để chuồng cao hơn nhà. Bài này giải nghĩa các lời đó, đặt cạnh lý do thực tế về mùi, ruồi muỗi, nước thải, tiếng ồn và quan hệ hàng xóm. Các lời gọi tốt xấu là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi gia đình. Bài nói về chăn nuôi nhỏ trong hộ gia đình, không bàn trang trại quy mô lớn.
Từ ao – vườn – chuồng tới vườn nhà bây giờ
Nhà quê đồng bằng xưa có bố cục ao, vườn, chuồng gắn với nhau: nước ao tưới vườn, phân chuồng bón vườn, rau vườn nuôi lợn gà. Chuồng nằm phía sau hoặc một góc khuôn viên, xa nhà trên. Bố cục ấy hình thành từ một nền kinh tế tự cấp, khi mỗi nhà đều nuôi vài con lợn, một đàn gà.
Ngày nay nhiều nhà không còn nuôi lợn, nhưng gà vịt vẫn có mặt ở rất nhiều vườn. Đồng thời, khuôn viên nhà quê đã chật hơn vì chia đất cho con, làm thêm nhà phụ, mở lối xe. Chuồng nuôi bị dồn lại gần nhà chính hơn, gần nhà hàng xóm hơn, và mùi, ruồi, tiếng gà gáy sớm trở thành chuyện va chạm thật.
Vì thế câu hỏi chuồng đặt ở đâu không còn chỉ là chuyện quan niệm. Một chuồng gà đặt sai chỗ có thể làm hỏng giấc ngủ của cả nhà, làm bẩn giếng, và gây cãi nhau với nhà bên. Một chuồng đặt đúng chỗ thì gần như không ai để ý tới nó.
Bài dưới đây đi theo thứ tự: lời dân gian và lý do của nó, khoảng cách nên giữ, cách tự chọn chỗ trên sơ đồ khuôn viên, cách giữ chuồng sạch, rồi tới các quan niệm theo phương vị và trường hợp khuôn viên quá chật.
Lời dân gian về chuồng nuôi và lý do thực tế
"Không đặt chuồng trước cửa nhà." Phía trước là minh đường, là bộ mặt gia đình, nên phải sạch, sáng. Về thực tế, chuồng trước nhà nghĩa là mùi và ruồi bay thẳng vào gian thờ, gian khách.
"Không đặt chuồng đầu gió." Đầu gió là phía gió thổi tới nhà. Chuồng ở đó thì gió mang mùi vào nhà suốt mùa. Ở nhiều vùng miền Bắc, gió mùa hè thổi từ phía Đông Nam, nên chuồng thường đặt ở phía Tây hoặc Tây Bắc khuôn viên; bạn nên quan sát hướng gió thật ở nhà mình.
"Chuồng không được cao hơn nhà." Lời này nói về thứ bậc: chỗ ở của người phải cao hơn chỗ của vật nuôi. Thực tế đằng sau là nước thải: nếu chuồng nằm chỗ cao, nước rửa chuồng chảy xuống phía nhà và giếng.
"Chuồng phải có chỗ khô, chỗ nắng." Kinh nghiệm này hoàn toàn thực tế: chuồng ẩm thấp là nơi mầm bệnh, ve rận phát triển, vật nuôi hay ốm.
Cả bốn đều dẫn về một nguyên tắc. Chuồng nằm ở phía thấp, cuối gió, phía sau, có nắng, xa chỗ ở và chỗ ăn uống của người. Đó là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi nhà, nhưng là quan niệm trùng gần hết với vệ sinh.
Khoảng cách nên giữ từ chuồng nuôi tới các điểm khác
Các con số chính xác tuỳ quy định và hướng dẫn hiện hành ở từng địa phương, và tuỳ số lượng vật nuôi. Bảng dưới nêu nguyên tắc và mức thường được nhắc tới cho chăn nuôi nhỏ hộ gia đình, để bạn hỏi lại cán bộ thú y hoặc trạm y tế xã.
| Điểm cần cách xa | Nguyên tắc | Mức thường được nhắc | Vì sao |
|---|---|---|---|
| Giếng nước, bể nước ăn | Xa nhất có thể, chuồng ở phía thấp hơn | Nhiều tài liệu nhắc tối thiểu khoảng 10 m | Nước thải chuồng thấm vào nguồn nước |
| Bếp và chỗ ăn | Không cùng hướng gió, có vật chắn | Càng xa càng tốt trong khuôn viên | Ruồi và mùi theo vào thức ăn |
| Phòng ngủ | Cuối gió, có tường hoặc cây ngăn | Không sát tường phòng ngủ | Mùi đêm, tiếng gà gáy sớm |
| Nhà hàng xóm | Không đặt sát ranh giới | Lùi vào trong đất nhà mình | Tránh va chạm, tuân quy định địa phương |
| Ao, mương chung | Không xả thẳng nước chuồng | Qua hố lắng, hầm biogas hoặc ủ phân | Giữ nguồn nước chung của làng |
Nếu xã có quy định về chăn nuôi trong khu dân cư, quy định đó đứng trước mọi quan niệm. Một số địa phương đã hạn chế nuôi lợn trong khu dân cư đông đúc; hãy hỏi trước khi làm chuồng mới.
Chọn chỗ đặt chuồng từng bước trên khuôn viên nhà
Một cách làm đơn giản trên sơ đồ khuôn viên:
- Vẽ sơ đồ: nhà chính, nhà ngang, giếng, bể nước, bể phốt, ao, ranh giới đất, nhà hàng xóm.
- Đánh dấu hướng gió chính mùa hè và mùa đông. Hỏi người lớn tuổi trong nhà, họ thường biết rất rõ gió nào thổi tháng nào.
- Gạch đi các vùng: phía trước nhà, phía đầu gió, vùng quanh giếng, vùng sát ranh giới hàng xóm.
- Trong vùng còn lại, chọn chỗ đất cao vừa phải, không đọng nước, có nắng buổi sáng.
- Kiểm đường đi của nước thải: từ chỗ đó, nước rửa chuồng chảy về đâu? Nếu về phía giếng hoặc sân trước thì đổi chỗ.
- Nghĩ tới lối đi: người cho ăn, dọn chuồng đi từ nhà ra có phải băng qua sân trước, qua bếp không.
- Nói trước với nhà hàng xóm gần nhất, nhất là khi chuồng nằm cách ranh giới không xa.
Sau một mùa nuôi, đi một vòng quanh nhà vào chiều tối không gió và sáng sớm, ngửi xem mùi lan tới đâu. Đó là phép kiểm thật nhất.
Giữ chuồng sạch để không thành "điểm xấu" của khuôn viên
Phong thủy coi chỗ ô uế, ẩm thấp là nơi "khí xấu" tụ lại. Với chuồng nuôi, giữ sạch là cách duy nhất để nó không trở thành điểm như vậy:
- Nền chuồng có độ dốc và rãnh thu nước, không để nước tiểu, nước rửa đọng lại.
- Phân được gom và ủ đúng cách ở hố ủ có che, hoặc qua hầm biogas nếu gia đình có.
- Chuồng gà có mái che mưa, có chỗ đậu cao, thay chất độn định kỳ.
- Phun khử trùng, diệt ruồi theo hướng dẫn của cán bộ thú y, không tự pha hoá chất mạnh.
- Có hàng cây hoặc giàn leo giữa chuồng và nhà để chắn bớt gió mang mùi.
- Rửa tay, thay dép sau khi dọn chuồng, nhất là nhà có trẻ nhỏ.
Những việc này cũng là cách phòng bệnh lây từ gia cầm, gia súc sang người, điều mà các mùa dịch cúm gia cầm đã nhắc nhiều lần.
Chuồng nuôi theo phương vị: các trường phái nói gì
Ngoài những lời dân gian dựa trên gió và nước, một số trường phái lý khí cũng bàn tới chuồng nuôi. Theo Bát trạch, những thứ ô uế như chuồng, nhà vệ sinh, chỗ đổ rác nên đặt ở bốn phương được coi là xấu so với cung của ngôi nhà, để "lấy hung trấn hung" và giữ các phương tốt cho cửa, phòng ngủ. Đây là quan niệm của một trường phái, mức tin tuỳ mỗi người.
Có sách dân gian còn gán từng loài vật với một chi trong mười hai địa chi và cho rằng chuồng gà hợp phương này, chuồng lợn hợp phương kia. Những lời như vậy khác nhau rất nhiều giữa các nơi và khó tìm được nguồn gốc rõ ràng; bạn nên coi chúng là tập quán địa phương chứ không phải nguyên tắc chung.
Khi các lời xét theo phương vị đá nhau với hướng gió và nguồn nước, cách xử lý hợp lý là đặt vệ sinh lên trước. Một chuồng gà ở phương được coi là xấu nhưng lại nằm đầu gió thổi vào phòng ngủ thì không có trường phái nào bảo vệ được giấc ngủ của bạn.
Khi khuôn viên quá chật
Nhiều nhà ở quê bây giờ chỉ còn vài chục mét vuông sân sau. Nếu vẫn muốn nuôi vài con gà, có thể tính theo cách gọn:
- Nuôi số lượng ít, chỉ đủ trứng cho nhà, thay vì nuôi đàn.
- Dùng chuồng nâng sàn có khay hứng phân rút ra được, đặt ở góc cuối gió, dễ dọn mỗi ngày.
- Không nuôi lợn trong khuôn viên chật sát nhà hàng xóm; mùi và nước thải của lợn khó kiểm soát hơn gà rất nhiều.
- Tận dụng phân gà đã ủ kỹ để bón rau, khép vòng ao – vườn – chuồng ở quy mô nhỏ.
- Nếu chuồng buộc phải gần nhà, làm vách kín phía nhà, để mặt thoáng quay ra vườn.
- Cân nhắc gửi nuôi ở ruộng, vườn xa nhà nếu gia đình có đất khác.
Đôi khi câu trả lời đúng nhất là không nuôi nữa. Một khuôn viên chật mà có chuồng nuôi thì cả nhà và hàng xóm cùng chịu, điều mà phong thủy lẫn lẽ thường đều không khuyến khích.
Chó, mèo và chim cảnh: có cần xét như chuồng nuôi
Chó giữ nhà ở quê thường có chỗ nằm gần cổng hoặc dưới hiên, không phải chuồng kín. Quan niệm dân gian ít kiêng chuyện này; điều thực tế là chỗ nằm của chó nên khô, có bóng mát, không chắn lối đi và không sát giếng. Chuyện thú cưng trong nhà có bài riêng ở danh mục khác của trang.
Chim cảnh treo dưới hiên thì nên treo ở đầu hồi, không treo ngay trên lối đi hay trên bàn uống nước, vì phân chim rơi xuống. Chuồng chim bồ câu nuôi nhiều con nên đặt xa nhà, vì bụi lông và phân của chúng có thể gây hại cho đường hô hấp nếu tích tụ lâu.
Ao cá trong vườn cũng là một kiểu chăn nuôi. Quan niệm "trước ao sau vườn" coi ao trước nhà là nơi tụ thủy; thực tế, ao cần được giữ không tù đọng, có bờ an toàn nếu nhà có trẻ nhỏ. Tất cả các loại vật nuôi đều theo chung một nguyên tắc: chỗ của chúng không được làm hỏng nước, gió và giấc ngủ của người.
Câu hỏi thường gặp
Chuồng gà đặt sau nhà có được không?
Được, và đó là vị trí nhiều nhà chọn, miễn là không nằm ở đầu hướng gió, không sát tường phòng ngủ, cách giếng đủ xa và nước thải không chảy về phía nhà. Phía sau nhà cũng cần thoáng để chuồng khô ráo.
Chuồng nuôi có được đặt cạnh bếp không?
Không nên. Ngoài lời kiêng của dân gian về chỗ nấu ăn và chỗ ô uế, ruồi và mùi từ chuồng rất dễ vào thức ăn. Nếu khuôn viên hẹp, ít nhất nên có tường kín và cửa lưới giữa hai khu.
Nuôi gà trong khu dân cư có bị cấm không?
Tuỳ địa phương. Một số nơi đã có quy định hạn chế chăn nuôi trong khu dân cư, nhất là lợn và số lượng lớn. Nuôi vài con gà trong vườn thường được chấp nhận nhưng vẫn phải giữ vệ sinh. Hãy hỏi cán bộ xã trước khi làm chuồng mới.
Chuồng nên quay cửa về hướng nào?
Nhiều người chọn cửa chuồng quay về hướng có nắng sáng để chuồng khô, và tránh hướng gió lạnh mùa đông. Về phong thủy, không có quy tắc thống nhất cho hướng cửa chuồng; nguyên tắc chung là cửa chuồng không nhìn thẳng vào cửa nhà ở.
Làm sao giảm mùi chuồng lợn cho nhà hàng xóm?
Dọn phân hằng ngày, xử lý qua hầm biogas hoặc hố ủ có nắp, rửa chuồng và dẫn nước thải vào hố lắng. Trồng cây chắn gió phía nhà hàng xóm cũng giúp. Nếu vẫn không đỡ, có lẽ nên giảm số lượng hoặc dời chuồng xa hơn.
Có nên xem ngày khi làm chuồng mới không?
Một số gia đình có thói quen chọn ngày làm chuồng hoặc thả con giống, đây là tập quán, mức tin tuỳ mỗi nhà. Điều chắc chắn có ích hơn là mua con giống có nguồn gốc, tiêm phòng theo hướng dẫn thú y và để chuồng mới khô hẳn trước khi thả.