Nhà có mặt hướng Tây nóng không phải vì phong thủy mà vì nắng chiều: mặt trời buổi chiều xuống thấp, tia nắng chiếu gần như vuông góc vào tường và cửa phía Tây đúng lúc không khí đã nóng nhất trong ngày. Cây xanh là một trong những cách chống nóng hiệu quả và rẻ nhất, với điều kiện trồng đúng chỗ: bóng cây phải rơi vào tường lúc ba bốn giờ chiều, không phải lúc trưa.
Phong thủy có những quan niệm riêng về phía Tây, nhưng phần lớn lời khuyên về cây ở phía này trùng với kiến trúc khí hậu. Bài đi qua cách nắng chiều hoạt động, cách chọn cây, cách đặt hàng cây theo bóng chiều, kết hợp với lam và giàn leo, và những lỗi hay gặp. Phần quan niệm là kiến thức văn hoá tham khảo, mức tin tuỳ mỗi người.
Vì sao nắng hướng Tây khó chịu hơn nắng hướng Đông
Buổi sáng, mặt trời mọc phía Đông khi không khí và tường nhà còn mát sau một đêm. Nắng sáng chiếu vào mặt Đông làm nóng tường, nhưng đến trưa mặt trời lên cao, tường Đông được che dần. Buổi chiều thì ngược lại: không khí đã nóng từ trưa, tường đã hấp nhiệt nhiều giờ, mặt trời lại xuống thấp dần về phía Tây, chiếu xiên dài vào tường, vào cửa sổ, thậm chí lọt sâu vào trong phòng. Người Việt gọi là "nắng xiên khoai", nắng chiều gắt nhất.
Tường hướng Tây hấp nhiệt suốt buổi chiều rồi toả ngược vào phòng cả buổi tối. Phòng ngủ có tường Tây thường nóng tới nửa đêm, máy lạnh chạy vất vả hơn. Vì nắng chiều xuống thấp, mái hiên ngang kiểu che nắng trưa gần như không có tác dụng với mặt Tây; muốn chắn phải có vật đứng thẳng ở phía trước tường: lam đứng, giàn leo, hoặc cây.
Ở miền Bắc, mùa hè mặt trời lặn lệch về phía Tây Bắc, nên cả mặt Tây Bắc cũng chịu nắng chiều. Ở miền Nam, nắng chiều gay gắt gần như quanh năm. Biết hướng chính xác của tường nhà mình bằng la bàn trên điện thoại là bước đầu trước khi chọn chỗ trồng cây.
Phong thủy nói gì về phía Tây và nhà hướng Tây
Trong hậu thiên bát quái, phương Tây ứng với quẻ Đoài, hành Kim. Một số trường phái coi phía Tây của nhà cũng là phía Bạch hổ khi nhà quay mặt về hướng Nam, và có quan niệm Bạch hổ nên thấp hơn Thanh long. Các quan niệm này được diễn giải khác nhau giữa các phái và không có một cách hiểu thống nhất.
Về nhà hướng Tây, có người nói "nhà hướng Tây nóng, khó ở", có người nói hướng nào tốt hay xấu phải tính theo cung mệnh của chủ nhà theo phép Bát trạch. Điều chắc chắn hơn mọi quan niệm là nhiệt độ: nhà có mặt chính hướng Tây mà không che chắn thì nóng vào buổi chiều, ở vùng nào của Việt Nam cũng vậy.
Vì vậy, với cây ở phía Tây, bạn có thể bỏ qua những tranh luận về hướng tốt xấu và xét theo một câu hỏi duy nhất: cây có làm tường và cửa phía Tây bớt nắng chiều không. Nếu có, cây ấy đang làm đúng việc mà cả phong thủy lẫn kiến trúc đều muốn: làm cho nhà dễ ở hơn. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, còn phần nhiệt độ thì bạn tự cảm nhận được.
Chọn cây che nắng phía Tây
Cây che nắng Tây cần tán đủ rộng ở độ cao che được tường, rễ không phá móng, cành không quá giòn. Ở miền Bắc, cây rụng lá mùa đông có lợi thế: hè che nắng, đông để nắng ấm lọt vào. Bảng sau là gợi ý, nên hỏi thêm người làm vườn ở địa phương.
| Cây | Đặc điểm hữu ích | Điều cần để ý |
|---|---|---|
| Bàng | Tán tầng xoè rộng, ở miền Bắc rụng lá mùa đông | Rễ khoẻ, lá rụng nhiều, cần khoảng cách với nhà |
| Bằng lăng | Tán vừa, hoa tím mùa hè, rụng lá mùa khô lạnh | Lớn chậm hơn bàng, cần nắng |
| Muồng hoàng yến (bò cạp nước) | Hoa vàng rủ đẹp, tán vừa | Có thời kỳ rụng lá, cần tỉa định hình |
| Sấu | Tán rộng, xanh gần quanh năm, quen ở phố Bắc Bộ | Cây lớn, chỉ hợp sân rộng |
| Cau, cau vua trồng hàng | Thân mảnh, che từng dải, ít chiếm đất | Che không kín, hợp kết hợp với giàn leo |
| Giàn leo: hoa giấy, sử quân tử, chanh leo, bầu bí | Che sát tường, lên nhanh, hợp đất hẹp | Cần khung tách khỏi tường để tường thoáng |
| Tường cây xanh, bồn cây trên lam | Hợp nhà phố không có đất | Cần hệ tưới, chống thấm, tính tải trọng |
Tránh cây có cành giòn, dễ gãy khi giông chiều như một số loại phượng, keo già trồng sát nhà; tránh cây rễ cực khoẻ như đa, si. Phía Tây cũng là phía chịu giông lốc mùa hè ở nhiều nơi, cây che nắng phải chịu được gió.
Đặt hàng cây để bóng chiều rơi đúng tường
Cái khó của cây che nắng Tây là bóng chiều rất dài và rất xiên. Cây trồng quá xa thì bóng rơi xuống sân, không chạm tường; trồng quá gần thì rễ và tán gây hại. Các bước dưới giúp tìm chỗ hợp lý; con số là ví dụ giả định.
- Quan sát một buổi chiều nắng, từ hai đến năm giờ, xem vệt nắng chiếu vào tường và cửa ở đâu, lọt vào phòng nào. Chụp vài tấm ảnh theo giờ để nhớ.
- Đánh dấu vùng tường cần che nhất: thường là cửa sổ phòng ngủ, phòng khách và phần tường phòng ngủ phía Tây.
- Chọn loài có chiều cao tán phù hợp. Nhà một tầng thì cây cao vừa đã đủ; nhà hai ba tầng cần cây cao hơn hoặc kết hợp giàn leo che tầng trên.
- Đặt cây ở phía Tây của vùng cần che, khoảng cách bằng nửa độ rộng tán cộng một khoảng hở. Ví dụ giả định: cây tán rộng 5 m trồng cách tường khoảng 3 đến 4 m.
- Với mặt tường dài, trồng một hàng hai ba cây so le thay vì một cây to, bóng sẽ phủ đều và mỗi cây nhỏ hơn, ít gây hại hơn.
- Trong lúc chờ cây lớn, dùng giàn leo, rèm ngoài hoặc lam che tạm cho cửa sổ phía Tây.
Cây lớn cần vài năm mới che được tường tầng hai. Vì vậy với nhà mới, nên trồng ngay từ đầu, kể cả khi chưa hoàn thiện sân vườn.
Kết hợp cây với lam, giàn và vật liệu
Giàn leo tách tường. Giàn sắt hoặc dây cáp căng cách tường một khoảng chừng một gang tay đến nửa mét, cây leo phủ lên giàn. Khoảng hở giữa giàn và tường cho không khí lưu thông, tường không bị ẩm, rễ bám không ăn vào vữa. Đây là cách che nắng Tây hiệu quả cho nhà phố không có đất trồng cây lớn.
Lam đứng và bồn cây. Nhiều nhà phố hướng Tây làm lớp lam đứng bằng nhôm, gạch thông gió hoặc gỗ nhựa phía trước cửa sổ, kết hợp bồn cây ở mỗi tầng. Lam chắn nắng xiên, cây làm mát không khí đi qua. Bồn cây trên cao cần tính tải trọng và chống thấm kỹ.
Màu và vật liệu tường. Tường phía Tây sơn màu sáng hấp nhiệt ít hơn màu tối. Một số nhà dùng gạch rỗng, tường hai lớp có khe thoáng ở mặt Tây. Cây che nắng là một phần của giải pháp, không thay được lớp cách nhiệt cho tường và mái.
Kiểm tra quy định khi làm lam, giàn ở mặt tiền. Với nhà phố, lớp lam, giàn vươn ra ngoài chỉ giới có thể vướng quy định về kiến trúc mặt tiền của địa phương. Hỏi trước khi làm để khỏi phải tháo dỡ.
Chăm cây che nắng phía Tây theo mùa
Cây phía Tây chịu điều kiện khắc nghiệt hơn cây ở các phía khác: nắng chiều gắt nhất, đất phía Tây khô nhanh nhất, giông lốc chiều hè thường quét qua đúng phía này. Vì vậy những năm đầu, cây cần được tưới đều vào sáng sớm hoặc chiều tối trong mùa khô, phủ rơm hoặc lá khô quanh gốc để giữ ẩm, và cọc chống để thân không bị gió lay bật rễ.
Khi cây đã lớn, việc chính là tỉa tán. Mục tiêu là tán phủ được vùng tường cần che nhưng không quá dày một phía. Tán lệch hẳn về phía nhà vì tìm ánh sáng, hoặc lệch về phía đường vì bị nhà che, đều làm cây dễ đổ khi giông. Tỉa cân hai bên, bỏ cành khô, cành mọc chéo, cành chạm mái, chạm dây điện. Việc tỉa cành lớn trên cao nên để người có nghề làm, có dây an toàn.
Ở miền Bắc, cây rụng lá vào mùa đông là lúc tiện quan sát cấu trúc cành để tỉa. Lá rụng nhiều thì gom ủ làm phân cho chính gốc cây, vừa đỡ rác vừa trả dinh dưỡng cho đất. Đầu mùa hè, kiểm lại máng nước, rãnh thoát nước phía Tây xem có bị lá bít không trước khi những cơn mưa giông đầu mùa kéo đến.
Những lỗi hay gặp khi trồng cây che nắng Tây
Phần lớn thất bại không đến từ chọn sai loài mà từ đặt sai chỗ và quên chăm. Vài lỗi quen:
- Trồng cây ở phía Nam hoặc Đông thay vì phía Tây của vùng cần che, vì chỗ đó tiện đất. Bóng chiều không rơi vào tường.
- Trồng cây to sát tường để "che cho nhanh", vài năm sau rễ đội nền, cành đè mái, lại phải chặt.
- Chọn cây tán cao vút, tán bắt đầu ở trên mái nhà một tầng, trong khi nắng chiều chiếu dưới tán vào thẳng cửa sổ.
- Để giàn leo bám trực tiếp lên tường không có khung, rễ bám làm hỏng lớp sơn, vữa và giữ ẩm.
- Không tỉa trước mùa giông, cây phía Tây chịu gió lốc chiều hè, cành gãy rơi vào nhà hoặc đường điện.
- Trồng dưới đường dây điện, cây lớn lên phải cắt ngọn liên tục, tán méo và yếu.
Một cây che nắng Tây đặt đúng chỗ sẽ làm phòng phía Tây dễ chịu hơn rõ rệt vào chiều hè. Đó là thứ bạn cảm nhận được ngay, không cần tin vào bất kỳ quan niệm nào.
Câu hỏi thường gặp
Nhà hướng Tây nên trồng cây gì để chống nóng?
Chọn cây tán vừa đến rộng, rễ không quá khoẻ, chịu được gió giông như bàng, bằng lăng, muồng hoàng yến khi có sân rộng; với nhà phố, dùng giàn leo như hoa giấy, sử quân tử trên khung tách tường. Ở miền Bắc, cây rụng lá mùa đông có lợi vì đông vẫn đón được nắng ấm.
Cây che nắng nên trồng cách tường bao xa?
Thường lấy nửa độ rộng tán trưởng thành cộng thêm một khoảng hở. Cây tán rộng thì trồng xa hơn. Muốn bóng chạm tường nhiều hơn mà đất hẹp thì chọn cây nhỏ hơn hoặc dùng giàn leo thay vì đưa cây lớn sát nhà.
Phong thủy có kiêng trồng cây phía Tây của nhà không?
Không có lời kiêng chung. Một số phái coi phía Tây là phía Bạch hổ và ưa phía này thấp hơn phía Đông, nhưng các phái diễn giải khác nhau. Cây che nắng Tây giúp nhà mát, đó là lợi ích có thật; phần quan niệm mức tin tuỳ mỗi người.
Giàn cây leo có làm ẩm tường không?
Nếu cây bám trực tiếp lên tường thì có, rễ bám còn làm hỏng sơn và vữa. Nên làm giàn hoặc căng cáp cách tường một khoảng để không khí lưu thông. Tỉa thưa định kỳ để tường còn nhận được chút gió và ánh sáng.
Trồng cây bao lâu thì che được nắng?
Giàn leo như hoa giấy, chanh leo có thể phủ sau một hai mùa. Cây bóng mát cần vài năm mới đủ tán che tường tầng một, lâu hơn nữa với tầng hai. Nên trồng sớm và dùng rèm, lam che tạm trong thời gian chờ.
Nhà phố hướng Tây không có đất trồng cây thì làm sao?
Có thể dùng bồn cây trên ban công, lô gia, giàn leo trên khung tách tường, lam đứng kết hợp cây. Cần tính tải trọng, chống thấm và hệ tưới. Kết hợp thêm sơn tường màu sáng và rèm cản nhiệt cho cửa sổ.