Trong phong thủy nhà ở, hàng rào cây xanh được coi là một dạng "tường mềm": vẫn khoanh vùng ngôi nhà, che bụi và tầm nhìn từ đường, nhưng để gió và ánh sáng lọt qua. Quan niệm hay nghe là hàng rào phía trước nên thấp và thoáng để nhà không bị "bít", phía sau và hai bên có thể cao, kín hơn. Lý do thực tế trùng khớp: phía trước cần ánh sáng và tầm nhìn ra đường, phía sau cần riêng tư.
Hàng rào cây quen thuộc với làng quê Việt: dâm bụt đỏ, chè tàu cắt phẳng, duối gai, tre. Ở đô thị, hàng rào cây hay đi cùng tường rào thấp hoặc khung sắt. Bài này bàn cách chọn cây, chiều cao, độ kín, chuyện ranh giới với hàng xóm và lịch chăm. Đây là kiến thức văn hoá tham khảo, mức tin tuỳ mỗi người.
Vì sao hàng rào cây được ưa trong quan niệm nhà ở
Phong thủy hình thế coi khoảng trước nhà, gọi là minh đường, nên rộng và sáng. Một bức tường gạch cao sát mặt tiền làm minh đường bị thu hẹp, nhìn từ trong ra chỉ thấy tường. Hàng rào cây có cùng chức năng khoanh vùng nhưng nhìn mềm hơn, có độ thoáng, có màu xanh và hoa theo mùa.
Về khí hậu, hàng rào cây làm mát hơn tường gạch. Tường gạch phơi nắng hấp nhiệt cả ngày, tối toả ra sân; hàng rào lá cây che bóng cho chính nó và làm dịu gió đi qua. Lá cây cũng giữ lại một phần bụi từ đường. Ở làng quê, hàng rào cây còn là nguồn rau, lá thuốc, củi khô cho gia đình.
Người xưa còn có một tập quán: hàng rào cây giữa hai nhà hàng xóm thường thấp, có chỗ hở để nói chuyện qua, đưa đồ qua. Tục ngữ "bán anh em xa, mua láng giềng gần" phần nào phản ánh nếp sống ấy. Một hàng rào cây thấp vừa đánh dấu ranh giới vừa không cắt đứt quan hệ hàng xóm, điều mà tường cao không làm được.
Cây làm hàng rào quen ở Việt Nam
Bảng sau ghi những loài hay gặp. Lựa chọn còn tuỳ đất, nắng và thời gian bạn có để cắt tỉa.
| Cây | Ưu điểm | Nhược điểm cần biết | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Dâm bụt (râm bụt) | Lớn nhanh, hoa đỏ quanh năm, chịu cắt | Hay bị rệp sáp, cần tỉa thường xuyên | Hàng rào thấp đến trung bình ở nhà quê, nhà vườn |
| Chè tàu | Lá nhỏ dày, cắt phẳng rất gọn | Lớn chậm hơn dâm bụt, cần chăm lúc đầu | Hàng rào cắt khối, cổng làng, nhà thờ họ |
| Ắc ó, chuỗi ngọc, mắt nai | Lá nhỏ, dễ tạo hình | Cần nắng, chỗ râm dễ thưa lá | Viền bồn, hàng rào thấp trong sân |
| Tre cảnh, trúc | Cao nhanh, che kín, tiếng lá xào xạc dễ chịu | Một số loài rễ lan mạnh, lá rụng nhiều | Hàng rào phía sau, hai bên khi đất rộng |
| Hoa giấy leo khung | Hoa rực, chịu nắng hạn | Có gai, cần khung chắc | Tường rào khung sắt phía mặt đường |
| Duối | Rất bền, rậm, có gai nhẹ | Lớn thành cây to nếu không cắt | Hàng rào nông thôn, ranh giới vườn |
Tránh dùng cây có độc tính mạnh như trúc đào làm hàng rào ở nơi trẻ nhỏ hay qua lại hoặc vật nuôi có thể gặm lá; danh mục này có bài riêng về các cây hay bị kiêng quanh nhà.
Chiều cao và độ kín: trước thấp, sau cao
Phía trước: thấp, thoáng, nhìn thấy cổng. Quan niệm phổ biến là hàng rào trước nhà không nên cao quá tầm mắt, để nhà không bị "bít mặt". Lý do thực tế: từ trong nhà còn nhìn ra được đường, khách đến biết cổng ở đâu, người trong nhà thấy được ai đứng ngoài cổng. Mức hay dùng là ngang ngực hoặc thấp hơn, đoạn gần cổng còn thấp hơn nữa để người lái xe nhìn được hai bên đường.
Hai bên: tuỳ quan hệ và khoảng cách với nhà bên cạnh. Nếu nhà bên sát, cửa sổ nhìn thẳng sang nhau, hàng rào hai bên có thể cao hơn để giữ riêng tư. Nếu là đất vườn rộng, hàng rào thấp giữ được cảm giác thoáng và quan hệ hàng xóm.
Phía sau: cao, kín hơn. Phía sau là chỗ bếp, tắm, phơi, cần kín đáo; ở nhiều vùng còn cần chắn gió. Đây là nơi hợp với tre, trúc hoặc hàng rào cây cao, miễn đủ khoảng cách với tường hậu.
Độ kín vừa phải. Hàng rào cây không cần kín như tường. Để lá thưa một chút cho gió và sáng đi qua. Hàng rào quá rậm sát nhà làm sân ẩm, là chỗ trú của muỗi và rắn. Quan niệm gọi đó là "tù khí", thực tế là thiếu thông gió.
Trồng một hàng rào cây từ đầu
Các bước dưới đây áp dụng cho hàng rào cây bụi như dâm bụt, chè tàu, ắc ó. Mật độ trong ví dụ là ví dụ giả định, nên hỏi người bán cây giống về mật độ hợp loài.
- Xác định chính xác ranh giới đất trên giấy tờ và ngoài thực địa trước khi đào. Hàng rào nên nằm hoàn toàn trong đất nhà mình, lùi vào một khoảng để khi cây lớn, tán không vươn sang đất hàng xóm hay lối đi chung.
- Kiểm đường ống nước, cáp điện, cáp viễn thông chạy dọc tường rào hoặc vỉa hè trước khi đào rãnh.
- Đào rãnh trồng dọc ranh, trộn đất với phân hữu cơ hoai. Đất sét chặt thì cần thêm cát, trấu để thoát nước.
- Trồng so le hai hàng nếu muốn hàng rào dày; trồng một hàng nếu muốn thoáng. Ví dụ giả định: dâm bụt trồng cách nhau chừng ba bốn gang tay.
- Năm đầu bấm ngọn nhiều lần để cây đâm nhánh từ gốc; hàng rào đẹp là hàng rào dày từ chân, không phải chỉ rậm trên ngọn.
- Khi cắt tỉa, cắt cho phần dưới rộng hơn phần trên một chút, mặt cắt hơi hình thang. Phần chân nhận được nắng, không bị trụi lá.
Hàng rào cây cần vài mùa mới dày đều. Trong thời gian đó, có thể dựng tạm hàng rào lưới thấp để đánh dấu ranh và giữ gà, chó khỏi chạy ra đường.
Hàng rào cây và chuyện ranh giới với hàng xóm
Hàng rào cây là nguồn xích mích hay gặp giữa hai nhà: cành vươn sang, lá rụng sang sân bên kia, rễ đội nền, quả rụng sang nhà hàng xóm. Phong thủy có một cách nói: hàng rào là chỗ giao giữa hai nhà, giữ hoà khí ở đó cũng là giữ hoà khí cho nhà mình. Bỏ lớp quan niệm, đó là lời khuyên đúng về quan hệ láng giềng.
Cách tránh rắc rối: trồng lùi vào đất nhà mình, cắt tỉa phía bên kia đều đặn như phía bên này, trao đổi trước với hàng xóm về loại cây và chiều cao. Nếu muốn trồng hàng rào chung trên ranh giới, nên thống nhất ai chăm, ai cắt, ai chịu khi cây hỏng. Những thoả thuận đơn giản lúc đầu giúp tránh nhiều năm khó chịu về sau.
Ở đô thị, tường rào và cây ở mặt tiền còn chịu quy định về chỉ giới xây dựng, hành lang vỉa hè của địa phương. Hàng rào cây không được lấn ra vỉa hè, cành không được che biển báo, đèn đường. Khi phân vân, hỏi cơ quan quản lý đô thị ở phường, xã trước khi trồng.
Kết hợp hàng rào cây với tường thấp, khung sắt
Nhiều nhà ở đô thị và ven đô dùng kiểu kết hợp: tường xây thấp ngang gối hoặc ngang hông, phía trên là khung sắt thoáng, cây leo hoặc cây bụi trồng phía trong. Kiểu này giữ được chức năng an ninh của tường, độ thoáng của khung và vẻ mềm của cây. Phong thủy coi đây là cách cân bằng giữa "kín" và "thoáng" cho mặt tiền.
Khi kết hợp, để ý mấy chi tiết kỹ thuật. Bồn trồng sát chân tường cần chống thấm mặt trong, nếu không nước tưới thấm vào tường gây ẩm, bong sơn. Cây leo trên khung sắt cần được buộc gọn, cắt bỏ cành quấn vào bản lề cổng. Khung sắt nên sơn chống gỉ trước khi cây phủ lên, vì về sau rất khó sơn lại.
Với nhà có trẻ nhỏ, kiểm tra khoảng hở giữa các thanh khung sắt và chỗ cây có gai. Trẻ con hay chui qua hàng rào cây ở chỗ thưa, nên các đoạn sát đường xe chạy cần chắc chắn hơn phần còn lại.
Lịch chăm hàng rào cây qua một năm
Hàng rào cây chỉ đẹp khi được chăm đều. Lịch dưới đây là khung chung cho cây bụi hàng rào ở phần lớn các vùng; nơi khí hậu khác thì xê dịch theo mùa mưa, mùa khô địa phương.
- Đầu mùa xuân hoặc đầu mùa mưa: cắt tỉa tạo dáng chính trong năm, bón phân hữu cơ dọc gốc, tưới đẫm để cây đâm chồi mới.
- Giữa mùa sinh trưởng: tỉa nhẹ mặt ngoài một hai lần cho phẳng, bẻ bỏ cành vươn ra lối đi hoặc sang đất hàng xóm.
- Trước mùa mưa bão: tỉa thưa phần ngọn, bỏ cành khô, gỡ dây leo dại quấn vào hàng rào; kiểm cọc, khung đỡ có lung lay không.
- Sau mỗi trận mưa lớn: khơi rãnh thoát nước dọc chân hàng rào, nhặt lá rụng ở chỗ nước hay đọng để muỗi không có chỗ đẻ.
- Mùa khô: tưới gốc vào sáng sớm hoặc chiều mát, phủ rơm, lá khô quanh gốc để giữ ẩm; để ý rệp sáp, nhện đỏ hay xuất hiện lúc trời hanh.
- Cuối năm: dọn sạch chân hàng rào, cắt gọn trước dịp Tết theo nếp nhiều nhà, thay những gốc chết bằng cây mới cùng loài để hàng rào khỏi bị thủng.
Nhiều gia đình có nếp phát quang, cắt tỉa hàng rào và dọn vườn vào những ngày cuối năm. Đó vừa là tập quán đón năm mới, vừa là dịp kiểm tra lại toàn bộ hàng rào sau một năm. Theo quan niệm, nhà cửa gọn gàng đón năm mới thì cả nhà thấy nhẹ nhõm; về thực tế, đó là lúc thời tiết khô ráo, cây ít sinh trưởng, cắt tỉa ít ảnh hưởng tới cây nhất ở nhiều vùng phía Bắc.
Câu hỏi thường gặp
Hàng rào trước nhà theo phong thủy nên cao bao nhiêu?
Quan niệm phổ biến ưa hàng rào phía trước thấp, khoảng ngang ngực trở xuống, để nhà không bị che mặt. Đoạn gần cổng nên thấp hơn để người lái xe nhìn được hai bên đường. Đây là quan niệm kèm lý do an toàn, mức tin tuỳ mỗi người.
Hàng rào cây có tốt hơn tường gạch không?
Mỗi loại có ưu điểm riêng. Hàng rào cây mát, thoáng, mềm mắt, giữ bụi; tường gạch an ninh hơn, ít phải chăm. Nhiều nhà kết hợp tường thấp với cây phía trong để có cả hai.
Cây dâm bụt làm hàng rào có kiêng gì không?
Không có lời kiêng phổ biến đáng kể với dâm bụt. Đây là cây hàng rào quen của làng quê Việt, lớn nhanh, chịu cắt. Điều cần để ý là rệp sáp hay bám và cây cần tỉa thường xuyên để giữ dáng gọn.
Hàng rào cây vươn sang nhà hàng xóm thì xử lý thế nào?
Nên cắt tỉa phía bên kia đều như phía nhà mình và nói chuyện trước với hàng xóm. Khi trồng mới, lùi hàng rào vào trong đất nhà mình một khoảng để tán cây lớn lên không vượt ranh.
Có nên làm hàng rào tre quanh nhà không?
Tre che kín và chắn gió tốt, hợp với phía sau, hai bên ở đất rộng. Nhưng nhiều loài tre, trúc có rễ lan mạnh và lá rụng nhiều. Nếu đất hẹp, nên chọn loài mọc cụm và làm rãnh chắn rễ.
Hàng rào cây quá rậm sát nhà có ảnh hưởng gì?
Hàng rào quá rậm làm sân ẩm, thiếu gió, là chỗ trú của muỗi, rắn và che tầm nhìn ra đường. Nên tỉa thưa để gió và ánh sáng lọt qua, giữ một dải trống giữa hàng rào và tường nhà.