Tre và trúc được ưa quanh nhà Việt vì chắn gió, che kín và mang ý nghĩa văn hoá về sự bền bỉ, thanh cao; điều người xưa ngại không phải là cây tre mà là bụi tre trồng sát nhà. Lý do thực tế: thân ngầm và măng có thể đội lên nền, lá rụng nhiều, gốc tre là chỗ trú của rắn và chuột, bụi tre khô dễ bắt lửa, và một bụi tre già có thể lấn dần cả khoảnh vườn.
Bài này nói về chỗ trồng tre, trúc quanh nhà theo quan niệm và theo kinh nghiệm, phân biệt loài mọc cụm và loài mọc tản, cách chắn rễ, và chuyện tre ra hoa mà nhiều người lo. Phần quan niệm là kiến thức văn hoá tham khảo, mức tin tuỳ mỗi người.
Tre, trúc trong quan niệm nhà ở của người Việt
Ở làng quê Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, luỹ tre bao quanh làng là hình ảnh quen. Luỹ tre chắn gió bão, giữ đất bờ sông, ngày xưa còn làm hàng rào phòng vệ. Trong từng khuôn viên nhà, tre thường được trồng phía sau hoặc ở mép vườn, làm chỗ tựa và che chắn. Danh mục phong thủy Việt Nam của trang có bài riêng về thế đất và luỹ tre của làng; ở đây chỉ bàn tre, trúc trong một khuôn viên nhà.
Trúc, với thân nhỏ và lá thanh, gắn với hình ảnh người quân tử trong văn hoá chịu ảnh hưởng Hán học: thẳng, rỗng ruột, chịu được gió. Tranh tứ quý, tứ quân tử có trúc. Thành ngữ Hán "trúc báo bình an" thường được dùng trong tranh và lời chúc. Vì vậy nhiều nhà thích trồng vài khóm trúc cảnh bên hiên, cạnh hòn non bộ hay góc sân.
Song song với sự ưa thích ấy là những lời dặn: không trồng tre sát nhà, không để tre trùm lên mái, bụi tre trước cửa thì che khí. Những lời dặn này nghe như kiêng kỵ, nhưng đọc kỹ thì hầu hết đều trùng với kinh nghiệm thực tế của người sống cạnh tre nhiều đời.
Tre mọc cụm và trúc mọc tản: khác nhau thế nào
Điều quan trọng nhất khi trồng tre, trúc gần nhà là biết loài mình trồng lan rễ theo kiểu nào. Đây là đặc điểm thực vật học, không phải quan niệm.
| Đặc điểm | Loài mọc cụm | Loài mọc tản |
|---|---|---|
| Cách mọc | Măng mọc sát gốc mẹ, bụi to dần đều ra xung quanh | Thân ngầm bò ngang dưới đất, măng nhô lên cách xa gốc mẹ |
| Ví dụ hay gặp | Phần lớn tre bản địa như tre gai, tre ngà, luồng, mai, nhiều loại trúc cảnh mọc bụi | Một số loài trúc, nhất là các loài nguồn gốc vùng ôn đới bán làm cảnh |
| Tốc độ lấn đất | Chậm, dễ đoán, mỗi năm rộng thêm một vòng | Có thể nhanh, măng mọc lên ở chỗ không ngờ, kể cả qua khe nền |
| Cách kiểm soát | Đào bớt măng ở mép bụi, tách bụi định kỳ | Cần tấm chắn rễ chôn sâu quanh khu trồng hoặc trồng trong chậu, bồn kín |
| Hợp với | Vườn rộng, phía sau nhà, ven ao | Bồn có đáy, chậu lớn, khu trồng được chắn kỹ |
Khi mua cây ở vườn ươm, hỏi rõ loài mọc cụm hay mọc tản. Tên thương mại của tre, trúc rất lộn xộn, cùng một tên có thể chỉ hai loài khác hẳn nhau. Nếu người bán không chắc, coi như loài mọc tản và trồng trong bồn kín cho an toàn.
Vì sao người xưa ngại bụi tre sát nhà
Măng và thân ngầm đội nền. Măng tre khoẻ có thể đội vỡ lớp gạch lát, len qua khe nền nhà đất cũ. Nhà xưa móng nông, nền đất nện, bụi tre sát nhà là mối lo thường trực.
Lá rụng và ẩm. Tre rụng lá quanh năm, lá tre bít máng nước, rãnh nước. Tán tre dày che kín một góc nhà, góc đó ẩm, rêu, nấm mốc.
Rắn, chuột, côn trùng. Gốc tre nhiều kẽ, lá mục dày là chỗ trú lý tưởng của rắn, chuột, rết. Bụi tre sát nhà nghĩa là những con vật này ở ngay sát cửa sổ, cửa sau.
Dễ cháy. Tre khô, lá tre khô bắt lửa rất nhanh. Nhà mái lá, mái rạ xưa đứng sát bụi tre là đứng cạnh đống củi. Ngày nay nguy cơ vẫn còn với bếp ngoài trời, chỗ đốt rác, đốt vàng mã.
Gió bão. Tre dẻo, ít gãy, nhưng khi bão lớn, cả bụi tre ngả rạp có thể quật vào mái, kéo đổ tường rào, kéo đứt dây điện. Bụi tre cách nhà đủ xa thì ngả xuống đất, không xuống mái.
Trồng tre, trúc gần nhà cho an toàn
Nếu vẫn muốn có tre, trúc trong khuôn viên, các bước sau giúp giữ phần lợi và giảm phần hại. Con số là ví dụ giả định, tuỳ loài và đất.
- Xác định loài mọc cụm hay mọc tản. Với tre lớn, ưu tiên loài mọc cụm và trồng ở mép vườn, phía sau, xa nhà.
- Giữ khoảng cách đủ để khi cả bụi ngả theo gió bão, ngọn không chạm mái. Ví dụ giả định: bụi tre cao chừng chục mét thì đặt cách nhà xa hơn chiều cao ấy nếu đất cho phép.
- Với trúc cảnh gần hiên, sân: trồng trong bồn xây có đáy, hoặc chôn tấm chắn rễ bằng nhựa dày quanh khu trồng, mép tấm nhô lên mặt đất một chút để thân ngầm không vượt qua.
- Mỗi mùa măng, đi một vòng quanh khu trồng, bẻ những mầm măng mọc ra ngoài vùng cho phép.
- Giữ gốc thông thoáng: dọn lá mục, không để rác, củi chất quanh gốc. Không đốt rác, đốt lá gần bụi tre.
- Trước mùa mưa bão, chặt bớt cây già, cây cong, cây vươn về phía nhà và đường điện.
Trúc cảnh trong chậu lớn là lựa chọn gọn nhất cho nhà phố, sân nhỏ, hiên nhà. Chậu nên có lỗ thoát nước, đặt trên kê để rễ không chui xuống đất.
Tre ra hoa: chuyện thật và lời đồn
Ở nhiều vùng quê có câu chuyện: bụi tre ra hoa là điềm không lành cho nhà, cho làng. Lời đồn này bắt nguồn từ một hiện tượng thật. Nhiều loài tre có chu kỳ ra hoa rất dài, có loài vài chục năm mới ra hoa một lần; khi đến kỳ, cả một vùng tre cùng loài ra hoa đồng loạt, kết hạt rồi chết lụi. Dân gian gọi là tre khuy. Một luỹ tre xanh tốt bỗng chết khô cả loạt, với người xưa đó là chuyện lạ và đáng sợ.
Ở một số nơi trên thế giới, mùa hạt tre làm chuột sinh sôi mạnh, sau đó chuột phá mùa màng, gây ra những năm khó khăn. Vì vậy liên tưởng tre ra hoa với điều không may có gốc từ kinh nghiệm sinh thái, chứ không phải tre gây ra vận xấu cho người trồng.
Nếu bụi tre nhà bạn ra hoa, đó là chu kỳ sống của loài cây ấy. Việc nên làm là chuẩn bị thay thế: thu gom cây chết để giảm nguy cơ cháy, dọn gốc, và trồng lại bằng cây giống mới, có thể từ chính hạt của bụi tre ấy. Đây là quan niệm dân gian, mức tin tuỳ mỗi người; phần dọn dẹp và phòng cháy thì nên làm.
Khi nhà đã có sẵn bụi tre lớn sát nhà
Nhiều người mua lại nhà vườn ở quê, hoặc thừa kế nhà cũ của ông bà, gặp sẵn một bụi tre già sát tường hậu hay sát chái bếp. Bụi tre ấy có khi đã ở đó mấy chục năm, gắn với kỷ niệm của cả nhà. Không nhất thiết phải phá bỏ; có thể đưa bụi tre về trạng thái kiểm soát được trong một hai mùa.
Bước đầu là dọn gốc: cào lá mục, lấy ra các thân chết, thân khô, nhìn rõ phạm vi thật của bụi. Sau đó chặt bớt các cây già, cây cong, nhất là cây ngả về phía mái nhà. Phía giáp nhà, đào một rãnh dọc giữa bụi tre và tường, cắt các thân ngầm, măng đang tiến về phía nhà, rồi chôn tấm chắn rễ hoặc giữ rãnh thông để dễ kiểm tra hằng năm.
Nếu bụi tre đã làm nứt nền, đội tường hay mọc măng lên trong nhà, nên tính việc đào gốc dứt điểm phía giáp nhà. Đào gốc tre già là việc nặng, dễ đứt tay vì gai và thân sắc, nên làm có người, có dụng cụ, hoặc thuê người quen việc. Gốc tre đào lên phơi khô có thể dùng làm củi, nhưng đừng chất sát nhà.
Nhiều gia đình khi phải bỏ một bụi tre lâu năm thì giữ lại một khóm nhỏ ở góc vườn xa nhà, coi như giữ kỷ niệm. Cách ấy vừa hợp tình, vừa hợp với lời dặn của người xưa: tre ở phía sau, ở mép vườn, không ở sát nhà.
Trúc cảnh trước nhà và trong sân
Nhiều nhà hiện đại dùng trúc cảnh thay cho tre lớn: trúc quân tử, trúc Nhật, trúc mây, trúc đùi gà và nhiều tên thương mại khác. Trúc thân nhỏ, lá thanh, hợp góc hiên, cạnh bể nước, dọc lối đi hẹp. Theo quan niệm, khóm trúc xanh trước nhà gợi sự thanh tao, ngay thẳng; về thực tế, trúc che tầm nhìn từ đường vào mà vẫn cho gió lọt qua, lá xào xạc dễ chịu.
Để trúc cảnh đẹp lâu, cần đủ nắng, đất thoát nước tốt và tỉa bớt thân già mỗi năm để bụi không bị dày đặc ở giữa. Trúc trồng dưới tán cây lớn thường vươn cao, gầy, thưa lá. Với trúc trong chậu, cứ vài năm nên tách bụi, thay đất, vì rễ kín chậu làm cây suy.
Khi trồng trúc trước cửa chính, giữ khóm trúc ở hai bên, không đứng chắn giữa lối, và cắt các thân ngả ra lối đi. Điều này hợp cả với lời dặn phong thủy về cửa thoáng lẫn chuyện đi lại hằng ngày.
Một điểm hay bị bỏ qua: trúc cảnh mua về thường đã được trồng dày trong bầu cho đẹp lúc bán. Sau một hai năm ở đất mới, khóm trúc có thể rộng gấp mấy lần. Khi chọn chỗ, hãy hình dung khóm trúc lúc đã đầy đặn chứ không phải lúc vừa mang về, rồi chừa khoảng cách với cửa, lối đi và tường nhà theo kích thước ấy.
Câu hỏi thường gặp
Có nên trồng tre trước nhà không?
Tre lớn trước nhà thường không được khuyên vì che cửa, lá rụng, măng đội nền. Tre lớn hợp hơn ở phía sau và mép vườn, xa nhà. Phía trước có thể dùng trúc cảnh thân nhỏ, trồng hai bên lối vào và kiểm soát rễ.
Làm sao biết trúc mình mua có lan rễ mạnh không?
Hỏi người bán loài mọc cụm hay mọc tản, xem cây trong vườn ươm có măng mọc xa gốc mẹ không. Tên thương mại rất lộn xộn, nếu không chắc thì trồng trong bồn kín hoặc chôn tấm chắn rễ cho an toàn.
Bụi tre nhà ra hoa có phải điềm xấu không?
Dân gian có lời đồn như vậy, nhưng tre ra hoa là chu kỳ sống của loài cây, nhiều loài vài chục năm mới ra hoa rồi chết lụi. Việc nên làm là dọn cây chết để phòng cháy và trồng lại. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Trồng trúc trong chậu trước cửa có được không?
Được, và đây là cách gọn cho nhà phố. Chọn chậu lớn có lỗ thoát nước, đặt trên kê, đặt hai bên cửa chứ không chắn giữa lối. Vài năm tách bụi, thay đất một lần để trúc không suy.
Chắn rễ tre, trúc bằng cách nào?
Chôn tấm nhựa dày hoặc vật liệu chuyên dùng chắn rễ quanh khu trồng, đủ sâu, mép nhô lên mặt đất một chút để thân ngầm không vượt qua. Mỗi mùa măng đi kiểm và bẻ những măng mọc ra ngoài vùng cho phép.
Tre sát nhà hàng xóm mọc măng sang đất mình thì sao?
Nên trao đổi với hàng xóm để cùng chặn rễ ở ranh giới, ví dụ đào rãnh hoặc chôn tấm chắn. Măng mọc bên đất nhà mình có thể bẻ đi. Giữ thái độ hoà nhã, vì cả hai bên đều chịu ảnh hưởng của bụi tre.