Tranh sơn thủy là tranh phong cảnh lấy núi (sơn) và nước (thủy) làm chủ thể; trong phong thủy nhà ở, nó được ưa chuộng vì gói cả hai yếu tố cốt lõi của thuật này là chỗ dựa và dòng chảy. Lời khuyên phổ biến: núi trong tranh nên vững, đỉnh tròn hoặc bằng, đặt phía sau người ngồi; nước nên êm, chảy về phía trong căn phòng; tranh nên có chút dấu người như lối đi, mái nhà, cây cầu để cảnh không hoang lạnh.
Bài này không chấm điểm tranh đẹp hay xấu về nghệ thuật. Mục tiêu là giúp bạn đọc được bố cục của một bức sơn thủy, hiểu vì sao các thầy khuyên treo theo chiều này hay chiều kia, và chọn được bức hợp với bức tường nhà mình. Đây là quan niệm văn hoá, mức tin tuỳ mỗi người.
Sơn thủy trong hội hoạ và trong phong thủy
Sơn thủy là một dòng tranh lớn của hội hoạ Á Đông, phát triển mạnh ở Trung Hoa từ khoảng đời Đường, Tống, rồi lan sang Triều Tiên, Nhật Bản, Việt Nam. Hoạ gia đời Bắc Tống là Quách Hi được nhắc nhiều với lý luận "ba viễn" (nhìn núi từ dưới lên, nhìn sâu vào lớp lớp, nhìn ngang ra xa) trong sách Lâm tuyền cao trí, là một trong những cách người ta vẫn dùng để đọc tranh núi. Ở Việt Nam, tranh sơn thủy có mặt trên tranh lụa, tranh thuỷ mặc, tranh sơn mài, gốm vẽ lam và cả tranh in phổ thông.
Phong thủy và tranh sơn thủy chia nhau một vốn từ: núi là "long", nước là "thuỷ", chỗ núi ôm nước tụ là nơi tốt. Một bức sơn thủy đẹp theo mắt người xưa thường có núi chủ to, núi phụ hai bên như tay ôm, nước uốn quanh chân núi và một khoảng trống giữa tranh như minh đường. Đọc kỹ thì đây là hình thế lý tưởng của loan đầu, được thu nhỏ vào khung giấy.
Vì có chung ngôn ngữ đó, khi treo tranh sơn thủy trong nhà, người theo phong thủy đọc bức tranh như đọc một thế đất: núi nằm đâu, nước chảy đâu, cảnh mở hay khép.
Đọc núi trong tranh
Núi chủ. Ngọn núi lớn nhất, thường ở giữa hoặc lệch về một bên phía sau. Quan niệm chuộng núi chủ vững, chân rộng, đỉnh tròn hoặc bằng phẳng, không nghiêng đổ. Lý do thẩm mỹ cũng tương tự: núi vững tạo trọng tâm, nhìn thấy yên.
Núi phụ và thế ôm. Hai dãy núi thấp hai bên như vòng tay gọi là thế ôm, gợi ý thanh long bạch hổ. Tranh có thế ôm cho cảm giác che chở, hợp treo sau ghế chủ hay đầu bàn làm việc.
Núi đá nhọn lởm chởm. Một số thầy ngại núi đá dựng đứng như mũi giáo, vách đá dốc trơ trụi, vì đọc thành "sát". Về nghệ thuật, đó lại là nét hùng vĩ của nhiều bức tranh nổi tiếng. Nếu thích, nên treo ở phòng làm việc, hành lang hơn là đầu giường.
Núi sương mờ, nhiều lớp. Lớp núi xa nhạt dần trong sương cho chiều sâu, làm tường như mở ra. Đây là lựa chọn an toàn cho phòng khách nhỏ hay căn hộ chung cư thiếu tầm nhìn.
Núi cụt, núi vỡ. Tranh có núi bị cắt mất đỉnh ở mép khung hoặc núi lở được nhiều người tránh vì hình ảnh dang dở. Đây là kiêng theo cảm giác, mức tin tuỳ mỗi người.
Đọc nước trong tranh: chiều chảy và tính chất
Lời khuyên được nhắc nhiều nhất khi treo tranh sơn thủy là "nước chảy vào nhà". Cách xác định đơn giản: nhìn dòng sông, con suối hay thác trong tranh đang đi về phía nào của khung. Nếu tranh treo trên tường mà dòng nước đổ về phía cửa ra vào, quan niệm cho là "tài trôi ra"; nếu dòng nước hướng về phía trong phòng, chỗ người ngồi, thì đọc là "tụ". Với tranh thác đổ thẳng xuống, người ta xét phần nước dưới chân thác chảy về đâu.
Tính chất của nước cũng được xét. Nước lặng, hồ phẳng, sông uốn lượn được ưa hơn sóng dữ, lũ cuốn, thác xối mạnh. Lý do thực tế là nhìn nước êm cho cảm giác thư thái, nhìn nước cuồn cuộn làm căn phòng động, nhất là khi tranh khổ lớn.
Có một điều ít người để ý: nhiều bức sơn thủy có nước chảy từ xa (đỉnh tranh) về gần (đáy tranh). Treo bức như vậy thì nước như đang đi về phía người xem, đa số thầy coi là hướng tốt. Tranh có dòng nước đi ngang thì mới cần tính chiều trái phải theo vị trí cửa.
Đặt tranh sơn thủy theo chỗ treo
Bảng gợi ý cách đặt một bức sơn thủy ở các vị trí hay treo, dựa trên nguyên tắc núi sau, nước trước:
| Chỗ treo | Nên chọn | Cách đặt |
|---|---|---|
| Sau sofa, ghế chủ phòng khách | Núi chủ lớn, có thế ôm, nước nhỏ ở tiền cảnh | Núi phía sau lưng người ngồi; nước trong tranh không đổ về phía cửa |
| Tường đối diện cửa vào | Cảnh mở, hồ lặng, đường chân trời thấp | Dòng nước hướng vào trong; tránh núi dựng chắn ngang tầm mắt |
| Sau lưng bàn làm việc | Núi vững, ít nước | Mép dưới tranh cao hơn đầu người ngồi |
| Phòng ngủ | Cảnh tĩnh, màu nhạt, ít nước | Nhiều nhà tránh tranh thác đổ, sóng lớn ở phòng ngủ |
| Hành lang, chiếu nghỉ | Tranh dài, nhiều lớp | Dùng làm điểm dừng cho mắt, tránh treo sát lối đi hẹp |
Nguyên tắc "núi sau, nước trước" khớp với cách người ngồi cảm nhận không gian: phía sau có mảng đặc vững thì yên tâm, phía trước có khoảng mở thì dễ thở. Cách đọc này không đòi hỏi tin vào "khí", vẫn dùng được.
Dấu người trong tranh: lối đi, nhà, thuyền, cầu
Tranh sơn thủy truyền thống ít khi là thiên nhiên hoang dã hoàn toàn. Họa sĩ hay cài vào những chi tiết nhỏ có ý nghĩa, và người treo tranh cũng hay đọc chúng:
- Mái nhà, đình nhỏ dưới chân núi: gợi chỗ ở có nơi tựa; nhiều người thích vì thấy cảnh "có người", bớt lạnh.
- Con đường mòn: dẫn mắt vào sâu trong tranh, tạo chiều sâu; quan niệm đọc thành con đường đi tới.
- Cây cầu: nối hai bờ, gợi ý thông suốt.
- Thuyền: thuyền đi vào phía trong tranh hoặc hướng vào phòng được ưa hơn thuyền đi ra phía cửa.
- Người câu cá, tiều phu, ẩn sĩ: gợi đời sống nhàn, hợp phòng đọc sách, phòng trà.
- Cây tùng già, mai: gắn với ý bền bỉ, sống lâu trong biểu tượng Á Đông.
Những chi tiết này không cần đủ cả. Một bức sơn thủy chỉ có núi và nước vẫn đẹp; dấu người chỉ làm bức tranh gần gũi hơn khi treo ở không gian sinh hoạt.
Chọn chất liệu và khổ tranh sơn thủy cho nhà Việt
Tranh thuỷ mặc trên giấy xuyến hay giấy dó đẹp ở độ loang mực, nhưng kỵ ẩm. Nhà ở vùng nồm miền Bắc nên bồi tranh kỹ, đóng khung kính có khe thoáng, treo trên tường không thấm. Tranh lụa cũng vậy, thêm điều kỵ nắng. Tranh sơn mài bền hơn với độ ẩm nhưng nặng, cần móc chắc. Tranh sơn dầu, acrylic hay tranh in canvas là lựa chọn dễ chịu cho khí hậu nóng ẩm và giá mềm hơn.
Tranh sơn thủy cổ thường có dạng cuộn dọc hẹp và dài, hợp tường hẹp, trần cao. Phòng khách nhà phố thường có tường dài và trần vừa, nên nhiều người chọn tranh khổ ngang hoặc bộ ba tấm ghép thành một cảnh liền. Khi chọn tranh bộ, xem đường nét núi và dòng nước có nối liền qua các tấm không, tránh bộ ghép mà nước "đứt" ở khe.
Về màu, tranh thuỷ mặc đen trắng hợp nhà tông gỗ, trắng; tranh sơn thủy màu xanh lục đậm hợp phòng sáng. Nếu tường tối, chọn tranh nền sáng để không thành một mảng tối chồng lên mảng tối.
Sơn thủy Á Đông và tranh phong cảnh phương Tây: đọc khác nhau ra sao
Tranh phong cảnh sơn dầu kiểu châu Âu thường có một điểm nhìn cố định, luật xa gần một điểm tụ, ánh sáng rơi từ một phía rõ ràng. Tranh sơn thủy Á Đông lại hay dùng điểm nhìn di động: mắt người xem đi dần từ chân núi lên đỉnh, từ bờ gần ra mặt nước xa, kèm những khoảng trắng để trống rất rộng. Khoảng trắng ấy không phải chỗ thiếu, mà là mây, nước, sương, là chỗ cho mắt nghỉ.
Khi treo trong nhà, khác biệt này có hệ quả thực tế. Tranh phong cảnh phương Tây khổ lớn, nhiều chi tiết, màu đậm sẽ làm bức tường "đầy". Tranh sơn thủy nhiều khoảng trống làm bức tường "thở", hợp phòng nhỏ và nhà nhiều đồ. Người theo phong thủy hay nói tranh có khoảng trống là có minh đường; người làm nội thất nói tranh có khoảng âm. Hai cách nói gặp nhau ở cùng một cảm giác.
Bạn hoàn toàn có thể treo tranh phong cảnh phương Tây có núi, có hồ và đọc theo đúng nguyên tắc núi sau nước trước. Điều cần tránh chỉ là ép một bức tranh phương Tây vào khuôn ý nghĩa của tranh truyền thống, như cố tìm "núi chủ" trong một bức tranh đồng cỏ.
Treo tranh sơn thủy ở nhà phố và căn hộ: mấy tình huống thường gặp
Tường sau sofa ngắn hơn bức tranh định mua. Chọn bức khổ dọc hoặc bộ hai tấm ghép thay cho tranh ngang dài. Tranh tràn quá mép sofa nhiều làm phòng mất cân đối.
Cửa chính mở thẳng vào tường treo tranh. Chọn cảnh có đường chân trời thấp và dòng nước đi vào sâu trong tranh, để người bước vào thấy không gian lùi ra xa thay vì đập ngay vào núi.
Căn hộ trần thấp, có dầm ngang. Tránh tranh núi cao khổ dọc dưới dầm, cảm giác núi bị "ép". Tranh khổ ngang, núi thấp nhiều lớp hợp hơn.
Nhà nhiều cửa kính, ánh sáng mạnh. Tranh thuỷ mặc trên giấy dễ phai; nên chọn bản in chất lượng cao hoặc tranh sơn dầu, và treo ở tường không có nắng chiếu.
Muốn treo cả sơn thủy lẫn tranh chữ. Đặt tranh sơn thủy làm chủ ở tường lớn, tranh chữ khổ nhỏ ở tường phụ; hai bức cùng cỡ cạnh nhau dễ tranh sự chú ý.
Câu hỏi thường gặp
Tranh sơn thủy có hợp với mọi tuổi, mọi mệnh không?
Một số người ghép tranh núi với hành Thổ, tranh nước với hành Thuỷ rồi so với mệnh từng người. Đây là quan niệm của một số trường phái, mức tin tuỳ mỗi người. Tranh sơn thủy có cả núi lẫn nước nên đa số người coi là đề tài trung tính, treo được trong hầu hết các nhà.
Tranh thác nước có nên treo sau lưng ghế ngồi không?
Nhiều thầy khuyên không, vì nước đổ sau lưng được đọc thành mất chỗ tựa. Về cảm giác, ngồi trước mảng nước đổ ầm ầm cũng không yên. Tranh thác hợp hơn ở tường phía trước tầm nhìn, với dòng nước dưới chân thác hướng vào phòng.
Tranh sơn thủy in giá rẻ có khác gì tranh vẽ tay về phong thủy?
Quan niệm xét đề tài, bố cục và chỗ treo, không xét giá hay kỹ thuật. Khác biệt nằm ở giá trị nghệ thuật, độ tinh tế của nét mực, độ bền màu. Tranh in canvas chất lượng tốt hoàn toàn phù hợp để treo lâu dài trong nhà.
Làm sao biết nước trong tranh chảy về phía nào khi không có thác?
Nhìn chỗ dòng sông rộng ra: thường phía hẹp là thượng nguồn ở xa, phía rộng là hạ lưu ở gần. Thuyền buồm căng gió, sóng gợn và cây ven bờ nghiêng cũng giúp đoán chiều. Nếu vẫn không rõ, coi đó là mặt nước tĩnh, không cần lo chiều chảy.
Tranh sơn thủy có treo được ở phòng ngủ không?
Được, nếu chọn cảnh tĩnh, màu nhạt, ít nước, khổ vừa phải và khung nhẹ. Nhiều người tránh tranh nước lớn ở phòng ngủ vì quan niệm nước gần giường không yên; về thực tế, cảnh yên tĩnh như núi xa trong sương giúp phòng ngủ dịu hơn.
Tranh có núi ở dưới, nước ở trên là sao?
Một số bức vẽ hồ trên cao, thác đổ từ đỉnh xuống, hoặc góc nhìn từ trên đỉnh núi xuống thung lũng. Người theo phong thủy đôi khi ngại bố cục "nước trên đầu núi". Đây là cách đọc theo quan niệm; nếu bức tranh cho cảm giác cân bằng khi nhìn thì vẫn có thể treo.