Tranh chữ thư pháp hợp treo nhất ở phòng khách, phòng làm việc, phòng đọc sách và lối vào; phòng ngủ thường chỉ treo chữ nhỏ, nghĩa êm như An, Tĩnh, Hoà, hoặc không treo. Khi treo, cần biết rõ nghĩa của chữ, treo đúng chiều đọc, tâm chữ ngang hoặc hơi trên tầm mắt; với hoành phi và câu đối thì hoành ở giữa, hai vế hai bên, dân gian thường treo vế trên ở bên phải người đứng nhìn vào.
Bài tập trung vào việc treo: chữ nào hợp không gian nào, độ cao, khung, ánh sáng, lỗi hay gặp. Phần ý nghĩa chi tiết của từng chữ và cách chọn chữ làm quà tặng là chủ đề riêng, ở đây chỉ nhắc đủ để chọn chỗ treo. Đây là quan niệm văn hoá, mức tin tuỳ mỗi người.
Vì sao phong thủy coi trọng tranh chữ
Với tranh phong cảnh, người xem đọc hình. Với tranh chữ, người xem đọc nghĩa, và nghĩa ấy được nhắc lại mỗi lần đi ngang. Phong thủy dân gian vì vậy đánh giá tranh chữ chủ yếu qua hai điều: chữ mang ý gì và đặt ở đâu thì ý đó hợp. Chữ Nhẫn đặt ở phòng làm việc của người hay nóng nảy là một lời nhắc; cùng chữ đó treo ở phòng khách lại có người đọc thành "nhà phải nhẫn nhịn nhiều".
Truyền thống treo chữ trong nhà Việt có từ lâu: nhà khá giả xưa treo hoành phi câu đối ở gian giữa, nhà nho treo chữ ở thư phòng, dịp Tết người ta xin chữ đầu năm. Ngày nay có thêm thư pháp chữ quốc ngữ, viết cả câu thơ, câu ca dao, khiến lựa chọn rộng hơn nhiều.
Điều nên nhớ trước tiên: treo chữ mà không biết chữ nói gì là rủi ro thật, không phải rủi ro phong thủy. Đã có nhiều trường hợp khách đọc được chữ Hán thấy câu treo lệch hoàn cảnh, hoặc chữ bị viết sai nét. Hỏi người viết hoặc người đọc được chữ Hán trước khi đóng khung luôn là bước đầu tiên.
Chữ hay treo và không gian hợp
Bảng gom những chữ được treo nhiều trong nhà Việt, chỗ thường treo và lưu ý. Cách ghép chỉ là quen dùng, không phải quy định.
| Chữ | Ý chính | Chỗ hay treo | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Phúc | May mắn, đầy đủ | Phòng khách, lối vào | Người Hoa có tục treo ngược dịp Tết vì chữ "đảo" đồng âm "đáo" (đến); người Việt ít theo |
| An | Yên ổn | Phòng khách, phòng ngủ | Chữ nhẹ, hợp hầu hết không gian |
| Tâm | Lòng, tấm lòng | Phòng khách, phòng làm việc | Chữ thư pháp quốc ngữ phổ biến nhất |
| Nhẫn | Kiên nhẫn, nhịn | Phòng làm việc riêng | Chữ Hán gồm "nhận" (lưỡi dao) trên "tâm"; một số người ngại treo ở phòng khách |
| Tĩnh | Lặng, yên | Phòng đọc, phòng trà, phòng ngủ | Hợp không gian cần tập trung |
| Đức | Đạo đức, ân đức | Phòng khách, gian thờ | Hay gặp trong hoành phi gian thờ |
| Thọ | Sống lâu | Phòng ông bà, phòng khách | Thường treo khi mừng thọ |
| Cần | Chăm chỉ | Phòng làm việc, góc học | Hợp làm lời nhắc cho bản thân |
Câu ca dao, câu thơ viết thư pháp quốc ngữ cũng xếp vào nhóm này. Nên chọn câu có ý tích cực, nhẹ nhàng ở phòng khách; câu mang tâm trạng buồn, chia ly hợp góc riêng hơn.
Hoành phi, câu đối và liễn: treo cho đúng
Hoành phi ở giữa, câu đối hai bên. Bố cục truyền thống của gian giữa nhà Việt: tấm hoành nằm ngang trên cao, hai vế câu đối treo dọc hai bên, ở giữa là bàn thờ hoặc sập gụ. Hoành và đối nên cùng một bộ, cùng chất liệu và cùng nét chữ.
Vế trên, vế dưới. Câu đối chữ Hán đọc từ phải sang trái, nên dân gian thường treo vế trên ở bên phải người đứng nhìn vào, vế dưới ở bên trái. Cách nhận biết vế trên: chữ cuối vế thường mang thanh trắc, vế dưới kết bằng thanh bằng. Không chắc thì hỏi người viết, vì treo ngược thì người đọc được chữ nhận ra ngay.
Câu đối quốc ngữ. Viết theo hàng ngang đọc từ trái sang phải thì vế trên thường đặt bên trái người xem. Với câu đối quốc ngữ viết dọc, nên hỏi người viết định đọc theo chiều nào.
Độ cao của bộ hoành đối. Hoành phi đặt cao gần trần nhưng vẫn đọc được từ chỗ ngồi; câu đối hai bên nên ngang nhau, mép dưới cân. Ở nhà phố trần thấp, chọn bộ nhỏ gọn thay cho bộ lớn kiểu nhà gỗ.
Đặt cùng gian thờ. Hoành phi câu đối ở gian thờ mang nội dung tưởng nhớ tổ tiên, không dùng câu chúc kinh doanh hay câu vui. Chuyện bố trí bàn thờ có danh mục riêng trên trang.
Tranh chữ ở phòng khách, phòng làm việc, phòng ngủ
Ở phòng khách, tranh chữ thường đặt sau ghế chủ hoặc trên tường đối diện cửa. Chữ có ý chung cho cả nhà như Phúc, An, Hoà, Tâm hoặc một câu ngắn về gia đình là lựa chọn dễ chịu với mọi người. Tranh chữ treo cạnh tranh phong cảnh nên khác cỡ để một bên làm chủ, bên kia làm phụ; hai bức to ngang nhau dễ tranh nhau.
Ở phòng làm việc, tranh chữ hay đặt sau lưng ghế, mép dưới cao hơn đầu người ngồi, hoặc trên tường đối diện để mỗi lần ngẩng lên thấy. Đây là chỗ hợp với chữ mang tính tự nhắc như Nhẫn, Cần, Tĩnh, hoặc một câu châm ngôn mà người ngồi thật sự tâm đắc. Có thầy khuyên chữ sau lưng nên là chữ mang ý vững như "núi"; nghe như ghép tranh núi vào chữ, nhưng ý thì như nhau: phía sau có thứ vững.
Ở phòng ngủ, đa số gia đình không treo chữ to. Nếu muốn, chọn chữ ngắn, nghĩa êm, khổ nhỏ, khung nhẹ, không treo ngay trên đầu giường. Lý do thực tế: chữ đậm màu mực tạo tương phản mạnh trên tường, không hợp không gian cần dịu.
Tranh chữ ở lối vào, cầu thang và góc nhỏ
Lối vào là chỗ hợp một chữ ngắn mang ý chào đón như An, Phúc, Hoà, hoặc một câu bốn chữ dễ đọc. Người bước vào đọc được trong một hai giây, nên chữ cần to, rõ, nét không quá cuồng thảo. Nếu lối vào hẹp, treo chữ trên tường bên cạnh thay vì tường đối diện để không có cảm giác vừa mở cửa đã gặp vách chữ.
Tường cầu thang và chiếu nghỉ hợp tranh chữ dạng dọc, khổ hẹp. Treo theo độ dốc thì giữ tâm các bức song song với tay vịn; chiếu nghỉ thì một bức đơn ngang tầm mắt người đứng nghỉ chân. Đây cũng là chỗ hay đặt những câu thơ dài mà người đi lên đi xuống đọc dần mỗi ngày.
Góc nhỏ như kệ sách, bàn trà, bậu cửa sổ có thể dùng tranh chữ để bàn, khung đứng. Kiểu này hợp nhà thuê không được khoan tường, và dễ đổi chữ theo dịp mà không phải đục lỗ mới.
Năm bước trước khi đóng khung một bức thư pháp
Nhiều tranh chữ được mua vội ở hội chợ Tết rồi treo nhiều năm. Một quy trình ngắn giúp tránh phải tháo xuống:
- Xác định chỗ treo trước rồi mới chọn chữ, để chữ hợp không gian và khổ hợp tường.
- Hỏi rõ nghĩa của chữ, với chữ Hán thì hỏi thêm âm Hán Việt và cách viết; với câu dài thì xin người viết đọc lại toàn văn.
- Xem lạc khoản (dòng ghi tên, ngày) và triện đỏ nằm đúng vị trí, không đè lên chữ chính.
- Bồi giấy kỹ nếu là giấy dó, giấy xuyến; chọn khung có lớp kính chống ẩm hoặc dạng trục cuốn treo nơi khô ráo.
- Treo thử bằng băng dính giấy, đứng ở chỗ hay ngồi nhất để kiểm tra độ cao và độ dễ đọc.
Với thư pháp quốc ngữ, kiểm tra chính tả và dấu thanh trước khi đóng khung; nét bay bổng đôi khi làm mất dấu hỏi, dấu ngã.
Khung, chất liệu và ánh sáng cho tranh chữ
Thư pháp truyền thống viết trên giấy xuyến, giấy dó hay giấy điệp, mực tàu hoặc mực nho. Loại giấy này hút ẩm, rất dễ ố vàng và nổi đốm ở vùng có mùa nồm. Cách treo bền nhất là bồi giấy lên lớp nền dày, đóng khung có kính và một khe thoáng phía sau, treo trên tường khô, tránh tường giáp nhà vệ sinh hay tường ngoài hướng mưa. Dạng trục cuốn treo trần đẹp và đúng lối xưa, nhưng hợp nơi khô ráo hơn.
Ngoài giấy, tranh chữ còn được khắc gỗ, khắc đá, đúc đồng, viết trên lụa hoặc in trên mica. Chữ khắc gỗ sơn son thếp vàng nặng và trang trọng, hợp gian giữa nhà rộng; chữ trên gỗ mộc, nét khắc chìm hợp phòng trà, phòng đọc. Tranh chữ dán decal hay in giá rẻ không có gì sai, chỉ nên chọn mẫu chữ có người viết thật, nét không méo.
Ánh sáng là chuyện ít người tính. Chữ mực đen trên nền giấy sáng cần ánh sáng tản, chiếu nghiêng từ trên xuống; đèn rọi thẳng vào kính tạo vệt loá che mất nét. Nếu treo chữ đối diện cửa sổ, cân nhắc kính chống loá hoặc không dùng kính.
Những lỗi hay gặp khi treo tranh chữ
Các lỗi dưới đây thường gặp hơn mọi chuyện "phạm" theo quan niệm:
- Treo chữ Hán mà không ai trong nhà biết nghĩa, khách hỏi không trả lời được.
- Treo ngược bộ câu đối, hoặc treo hai vế khác bộ, khác nét.
- Treo tranh chữ ngay trên cửa ra vào phòng vệ sinh hay sát bếp, chỗ dân gian ngại và chỗ hơi ẩm làm giấy hỏng.
- Treo quá cao, chữ nhỏ đọc không được, mất ý nghĩa của việc treo chữ.
- Treo nhiều chữ mang ý khác nhau trong một phòng, khiến căn phòng "nói" quá nhiều điều.
- Đặt đèn rọi thẳng lên tranh có kính, chói loá che mất nét chữ.
- Treo tranh chữ ngay cạnh tivi hoặc loa lớn, chữ thành phông nền cho thiết bị và không ai dừng mắt đọc.
Phần lớn lỗi trên không liên quan gì tới vận may mà làm bức tranh mất đi lý do tồn tại: một chữ treo lên là để được đọc. Nếu cần một tranh chữ cho người thân, nên đặt người viết thư pháp có nghề và để họ tư vấn câu chữ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên treo chữ Nhẫn ở phòng khách không?
Ý kiến khác nhau. Một số người ngại vì chữ Nhẫn chữ Hán có phần trên là lưỡi dao đặt trên chữ Tâm, và cho rằng chữ này hợp với lời tự nhắc của một người hơn là bức chào khách của cả nhà. Nhiều gia đình vẫn treo vì thích ý kiên nhẫn. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Thư pháp chữ quốc ngữ có kém thư pháp chữ Hán về phong thủy không?
Không có quy định nào như vậy. Quan niệm xét nghĩa của chữ và chỗ treo; chữ quốc ngữ có ưu điểm là cả nhà và khách đều đọc được. Lựa chọn giữa hai loại là chuyện thẩm mỹ và sở thích của gia đình.
Tranh chữ treo sau lưng hay trước mặt bàn làm việc?
Cả hai đều được. Sau lưng hợp chữ mang ý vững, tranh khổ lớn; trước mặt hợp chữ tự nhắc mà bạn muốn nhìn thấy mỗi ngày. Nếu treo sau lưng, mép dưới tranh nên cao hơn đầu người ngồi để không bị cảm giác vướng khi ngả lưng.
Tranh chữ xin đầu năm có cần treo ngay không?
Không bắt buộc. Nhiều người giữ chữ xin đầu năm cuộn lại, đặt nơi trang trọng, hoặc treo vài tuần dịp Tết rồi cất. Nếu muốn treo lâu, nên bồi và đóng khung để giấy không ố, nhất là ở vùng có mùa nồm ẩm.
Có treo được tranh chữ trong phòng ngủ vợ chồng không?
Được, nếu chọn chữ ngắn, ý êm như An, Hoà, hoặc câu ngắn về tình nghĩa, khổ nhỏ và không treo ngay trên đầu giường. Nhiều gia đình thích để phòng ngủ trống tranh chữ, dành chữ cho phòng khách và phòng làm việc.
Chữ thư pháp bị lem, phai thì có nên tiếp tục treo không?
Quan niệm dân gian ngại đồ cũ hỏng vì cho là hình ảnh suy giảm; thực tế thì chữ phai làm bức tranh mất giá trị đọc. Có thể nhờ thợ bồi lại, hoặc xin viết bức mới và cất bức cũ làm kỷ niệm thay vì vứt bỏ.