Theo quan niệm phong thủy, sân thượng là phần "đỉnh đầu" của ngôi nhà, nên cần gọn, khô ráo, không đè nặng và không để bừa bộn. Trên thực tế, sân thượng nhà phố là tầng chịu nắng mưa trực tiếp, quyết định tầng dưới có nóng hay thấm dột không. Vì vậy hai câu hỏi phong thủy và kỹ thuật ở đây gần như trùng nhau: dùng sân thượng vào việc gì cho hợp, và giữ nó khô mát ra sao.
Sân thượng nhà ống ở Việt Nam thường gồm tum thang (khối nhỏ che đầu cầu thang), có khi thêm phòng thờ hoặc phòng giặt, phần còn lại để trống hoặc làm vườn, chỗ phơi. Bài này đi qua các công năng hay gặp, cách chia khu, những điều phong thủy hay kiêng ở tầng mái và lý do thực tế đằng sau. Các chỗ nói "nên" hay "kiêng" đều là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Riêng chuyện phòng thờ trên tầng thượng và bồn nước trên mái có bài riêng trong các mục khác của trang.
Vì sao sân thượng được ví là "đỉnh đầu" của nhà
Phong thủy thường đọc ngôi nhà theo chiều đứng như một cơ thể: tầng trệt là chân, nơi tiếp đất và đón khí từ đường; các tầng giữa là thân; tầng mái là đầu. Từ hình ảnh đó mới có những lời khuyên như đầu phải "thanh", không đội vật nặng, không để rác, không để nước đọng. Người xưa ở nhà mái dốc nên ít bàn sân thượng; phần lớn các lời khuyên này hình thành khi nhà bê tông mái bằng phổ biến ở đô thị.
Cách ví von này có giá trị như một lời nhắc dễ nhớ. Thực tế, tầng mái là phần kết cấu dễ hư nhất của nhà phố: nắng làm sàn mái giãn nở, nứt chân chim; nước mưa đọng lâu ngày ngấm qua vết nứt xuống trần tầng dưới; đồ nặng đặt bừa có thể vượt tải thiết kế. Một sân thượng "thanh" theo nghĩa phong thủy — gọn, khô, nhẹ — cũng là sân thượng ít hỏng theo nghĩa kỹ thuật.
Ngoài ra, tầng mái nhà phố còn là mặt thứ năm của ngôi nhà, thứ người ở các toà nhà cao xung quanh nhìn thấy mỗi ngày. Sân thượng đầy đồ phế liệu, bồn nước rỉ sét và dây điện chằng chịt vừa xấu với phố, vừa khó kiểm soát cháy. Dọn sân thượng vì thế là việc có lợi theo cả hai cách nhìn.
Các công năng hay gặp trên sân thượng
Mỗi công năng có quan niệm riêng và yêu cầu kỹ thuật riêng. Bảng dưới gom các điểm chính để bạn cân nhắc trước khi quyết định:
| Công năng | Quan niệm phong thủy hay gặp | Yêu cầu thực tế |
|---|---|---|
| Để trống, lát gạch chống nóng | Được coi là "đầu nhà thoáng", dễ chấp nhận nhất | Độ dốc thoát nước, lớp chống thấm, gạch chống nóng |
| Vườn cây, rau | Mộc khí trên cao, tốt nếu cây khỏe, gọn | Tải trọng đất ẩm, chống thấm kỹ, thoát nước |
| Chỗ phơi đồ, giặt | Chấp nhận được, tránh phơi sát phòng thờ | Mái che mưa, thoát nước máy giặt, ổ điện chống nước |
| Phòng thờ | Nhiều nhà chọn vì "cao và yên" | Chống nóng, chống thấm, lối lên an toàn cho người lớn tuổi |
| Phòng ở, phòng làm việc xây thêm | Tuỳ phái; một số ngại "đè đầu" nếu xây kín cả mái | Giấy phép, tải trọng, lối thoát nạn |
| Chỗ ngồi uống trà, nướng | Dương khí, sinh hoạt; nên cách xa phòng thờ | An toàn lửa, lan can, mái che nắng |
Nhìn bảng sẽ thấy cột phong thủy hầu như không cấm hẳn công năng nào; nó chủ yếu nói về cách bố trí và giữ gìn. Cột yêu cầu thực tế mới là thứ quyết định công năng nào khả thi với ngôi nhà của bạn, nhất là chuyện tải trọng và giấy phép khi muốn xây thêm.
Chia khu trên sân thượng
Phân động – tĩnh theo chiều ngang. Nếu sân thượng có phòng thờ, khu đó được coi là "tĩnh": nên ở phía trong, xa chỗ phơi đồ, chỗ máy giặt và chỗ nướng. Khu sinh hoạt, ngồi chơi là "động", nên ra phía thoáng. Quan niệm này trùng với nhu cầu thực tế: khói nướng và tiếng máy giặt không lẫn vào chỗ thắp hương.
Giữ lối đi từ tum thang ra ngoài thông thoáng. Đầu cầu thang là cửa ra vào của tầng mái. Nhiều nhà đặt chậu cây, máy giặt chắn ngay trước cửa tum, vừa bị coi là chặn khí, vừa chặn lối thoát lên mái khi có cháy ở tầng dưới. Nên chừa khoảng trống trước cửa tum và không khoá cửa ra sân thượng bằng ổ khoá cần chìa.
Đặt vật nặng trên dầm, không giữa ô sàn. Bồn nước, bể cây xây, chậu lớn nên đặt trên vị trí có dầm, cột bên dưới. Phong thủy có câu "không để vật nặng đè trung cung" — ở góc kỹ thuật, giữa ô sàn là chỗ võng nhiều nhất. Hỏi kỹ sư kết cấu hoặc xem bản vẽ kết cấu trước khi đặt vật nặng mới.
Tách khu ẩm ướt và khu điện. Máy giặt, vòi tưới, máy nước nóng năng lượng mặt trời nên gom về một phía có thoát nước, xa ổ điện, máy nén điều hoà và đèn trang trí.
Mái che, tum và chuyện "đè đầu"
Một số người theo phong thủy ngại việc xây kín toàn bộ sân thượng thành tầng mới hoặc lợp mái tôn kín cả mặt bằng, vì cho rằng nhà mất phần "đầu thoáng", khí bị đè. Một số khác lại coi mái che là "nóc" cần thiết, nhà có nóc mới yên. Hai cách nhìn không đối lập nếu bạn hiểu rằng điều mà phần lớn người làm nghề ngại là sự bí bức: mái kín, thấp, không thông gió biến sân thượng thành một cái lò.
Về kỹ thuật, mái che có ích ở chỗ giảm nắng trực tiếp xuống sàn mái, nhờ đó tầng dưới mát hơn. Mái tôn chống nóng có lớp cách nhiệt, đặt cao và chừa khe thông gió giữa mái và sàn cho hiệu quả tốt hơn mái thấp sát đầu. Tấm lợp lấy sáng giúp khu dưới mái không tối. Với nhà ở vùng gió bão như dải ven biển miền Trung, mái che cần neo chắc vào kết cấu, vì tấm lợp bay là mối nguy cho cả phố.
Nếu muốn xây thêm phòng trên sân thượng, ngoài chuyện phong thủy bạn cần xét giấy phép xây dựng và khả năng chịu lực của móng, cột. Nâng tầng không phép có thể bị xử phạt và buộc tháo dỡ; nâng tầng vượt tải móng là nguy cơ cho cả nhà.
Sân thượng nhà liền kề: ranh giới, an ninh và hàng xóm
Nhà phố liền kề thường có sân thượng sát nhau, chỉ cách một bức tường lửng. Theo quan niệm, ranh giới rõ ràng giữa hai nhà giúp khí của mỗi nhà "tụ" lại, không tràn sang nhau; nhiều người cũng ngại sân thượng nhà mình bị cửa tum hay máy nóng điều hoà nhà bên chĩa thẳng vào. Ở góc đời thường, đây là chuyện riêng tư, tiếng ồn và hơi nóng: dàn nóng điều hoà thổi thẳng vào chỗ ngồi của nhà bên là nguồn va chạm hay gặp.
Về an ninh, sân thượng liền nhau là đường trộm có thể đi từ nhà này sang nhà khác. Cửa tum nên có khoá chắc nhưng mở được từ bên trong không cần chìa, để vẫn giữ được lối thoát lên mái khi có cháy. Đèn cảm biến ở sân thượng giúp phát hiện người lạ mà không phải bật đèn cả đêm.
Khi muốn xây tường ngăn cao hơn, lợp mái che vươn sang ranh giới hay đặt bồn nước sát tường chung, bạn nên bàn trước với nhà bên. Tường chung chịu thêm tải hoặc bị thấm do bồn cây nhà mình có thể làm hỏng trần nhà hàng xóm. Phong thủy coi trọng "láng giềng hoà thuận" như một phần của nơi ở tốt; trong thực tế, một cuộc nói chuyện trước khi làm luôn rẻ hơn một tranh chấp sau khi làm.
Chống nóng và chống thấm: việc đi trước mọi bài trí
Mọi lời khuyên phong thủy về sân thượng đều vô nghĩa nếu trần tầng dưới thấm nước hay nóng như lò. Trình tự thường được thợ chống thấm khuyên:
- Kiểm tra độ dốc sàn: nước phải chảy hết về phễu thu, không đọng thành vũng sau mưa.
- Thông phễu thu và ống thoát, lắp cầu chắn rác để lá cây không làm tắc.
- Xử lý vết nứt và làm lớp chống thấm phù hợp; với sân thượng có vườn hoặc bồn cây, chọn vật liệu chịu được ngâm nước và rễ cây.
- Ngâm nước thử một đến hai ngày trước khi lát lớp hoàn thiện, xem trần tầng dưới có loang không.
- Lát lớp chống nóng (gạch rỗng, gạch chống nóng, lớp cách nhiệt) hoặc làm mái che có khe thông gió.
- Mỗi năm trước mùa mưa, dọn sân, thông phễu và nhìn lại các mối nối chân tường, chân tum.
Những bước này không liên quan gì đến hướng hay ngũ hành, nhưng chính chúng làm nên một "đỉnh đầu" khô ráo đúng như phong thủy mong muốn. Nước đọng trên mái lâu ngày còn là chỗ muỗi đẻ trứng.
Những điều hay được khuyên tránh trên sân thượng
Các lời kiêng dưới đây xuất hiện thường xuyên trong sách và lời truyền miệng. Mỗi điều đi kèm lý do thực tế, nếu có:
- Để đồ phế liệu, bàn ghế hỏng lâu ngày: quan niệm cho là khí suy ở "đầu nhà"; thực tế là chỗ ẩn của chuột, gián, nước đọng.
- Đặt bồn nước lớn ngay giữa mái, trên khoảng trống không dầm: quan niệm là đè trung cung; thực tế là tải tập trung lên sàn.
- Phơi đồ sát cửa phòng thờ: quan niệm là thiếu trang nghiêm; thực tế là nước nhỏ giọt, gió thổi đồ vào bàn thờ.
- Trồng cây lớn rễ khoẻ trực tiếp trên sàn: quan niệm "cây đè đầu"; thực tế là rễ có thể phá lớp chống thấm.
- Đốt vàng mã trên sân thượng sát mái tôn, dây điện: không có quan niệm nào ủng hộ; đây là nguy cơ cháy thật.
- Để trẻ nhỏ lên sân thượng một mình: lan can thấp, mép mái, bồn nước hở đều nguy hiểm.
Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Nhưng nếu một lời kiêng trùng với một rủi ro thật, bạn có lý do để làm theo dù không tin phong thủy.
Câu hỏi thường gặp
Sân thượng để trống có tốt hơn xây phòng không?
Về quan niệm, nhiều người cho rằng để trống giúp nhà có "đầu thoáng". Về thực tế, để trống thì cần chống nóng tốt, còn xây phòng thì cần giấy phép và kiểm tải trọng. Không có đáp án chung; quyết định nên dựa vào nhu cầu sử dụng và khả năng kết cấu.
Đặt máy giặt trên sân thượng có kiêng gì không?
Phong thủy ít bàn riêng về máy giặt, chỉ nhắc khu ẩm ướt nên xa phòng thờ. Thực tế, máy giặt trên sân thượng cần mái che mưa nắng, ổ điện có thiết bị chống giật và thoát nước tốt để không đọng gây thấm xuống tầng dưới.
Sân thượng nên lát gạch màu gì?
Người theo ngũ hành có thể gợi ý màu theo phương vị, nhưng điều quan trọng hơn là gạch sáng màu hấp nhiệt ít hơn gạch sẫm, và bề mặt cần chống trơn khi mưa. Gạch chống nóng có lỗ rỗng giúp tầng dưới mát đáng kể vào mùa hè.
Nhà có tum thang ở giữa sân thượng có sao không?
Vị trí tum thang do cầu thang quyết định, ít khi đổi được. Một số người ngại tum ở đúng tâm nhà, nhưng đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Việc nên làm là giữ lối ra tum thông thoáng và chống thấm kỹ chân tường tum, chỗ hay dột nhất.
Có nên lợp mái tôn kín toàn bộ sân thượng không?
Mái kín che được mưa nắng nhưng nếu thấp và không có khe thông gió thì khu dưới mái rất nóng. Nên đặt mái đủ cao, có lớp cách nhiệt, chừa thông gió và một phần tấm lấy sáng. Vùng nhiều gió bão cần neo mái thật chắc.
Có thể vừa làm phòng thờ vừa làm vườn trên sân thượng không?
Được, nhiều nhà phố làm vậy. Nên để phòng thờ ở phía trong, yên tĩnh, vườn ở phía thoáng, có lối đi riêng, và tách khu tưới nước khỏi chân tường phòng thờ để tránh ẩm. Chống thấm cần làm kỹ cho cả hai khu.