Theo phong thủy, cây ở ban công là lớp "sinh khí" đầu tiên mà gió và ánh sáng đi qua trước khi vào nhà, nên được khuyên chọn cây tươi tốt, tán gọn, không gai nhọn chĩa vào cửa và không che kín lối ra. Đổi sang ngôn ngữ của người trồng cây, điều đó có nghĩa là: chọn cây hợp với số giờ nắng thật của ban công, chịu được gió ở độ cao đó, và đặt chậu sao cho an toàn cho người trong nhà lẫn người đi bên dưới.
Một chậu cây héo úa vì đặt sai hướng thì không hợp với quan niệm nào cả. Vì vậy bài này đi theo thứ tự: hiểu phong thủy nhìn cây ban công ra sao, rồi chọn cây theo hướng nắng, theo gió, sau đó mới tới những lời kiêng và cách đặt chậu. Chuyện cây trong phòng và cây lớn ngoài vườn có bài riêng ở các mục khác; ở đây chỉ bàn chiếc ban công. Mọi chỗ nói "hợp" hay "kiêng" là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Phong thủy nhìn cây ban công như thế nào
Trong phong thủy nhà ở, cây xanh được xếp vào hành Mộc và gắn với ý sinh trưởng. Đặt ở ban công, cây nằm đúng chỗ khí từ ngoài phố đi vào, nên người xưa ví nó như tấm màn mềm: lọc bớt bụi, làm dịu gió mạnh, che bớt cảnh xấu mà không bịt mắt nhà. Quan niệm này khá gần với điều kiến trúc khí hậu nhiệt đới vẫn nói về lớp cây che nắng trước mặt nhà.
Quan niệm phổ biến nhất không nằm ở loại cây mà ở trạng thái của cây. Cây xanh tốt được coi là dấu hiệu nhà có người chăm, còn cây khô héo, chậu đất trơ để lâu ngày bị xem là "khí suy". Đây là chỗ phong thủy và đời sống gặp nhau rất rõ: một ban công đầy chậu chết vừa xấu vừa là chỗ muỗi đẻ trong đĩa lót đọng nước.
Điều thứ ba là chỗ đứng của cây so với cửa. Cây được khuyên đặt hai bên hoặc dọc lan can, không chắn ngay trước cửa ra ban công. Người tin phong thủy nói cây chắn cửa làm khí khó vào; người không tin cũng thấy ngay là nó chắn đường đi và chắn ánh sáng vào phòng.
Chọn cây theo hướng ban công
Số giờ nắng trực tiếp quyết định cây sống hay chết, và hướng ban công là thứ cần biết trước. Bảng dưới là gợi ý theo kinh nghiệm trồng cây ở Việt Nam, đủ dùng cho ban công không bị nhà khác che:
| Hướng ban công | Nắng thường gặp | Nhóm cây hợp | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Đông | Nắng sáng dịu, chiều mát | Phần lớn cây hoa, rau thơm, lan, cây lá màu | Hướng dễ trồng nhất, ít phải che |
| Nam | Nắng nhiều, mùa đông nắng xiên sâu vào | Hoa giấy, dừa cạn, hoa mười giờ, cây gia vị ưa nắng | Tưới đều, chậu đủ lớn để giữ ẩm |
| Tây | Nắng chiều gắt, hấp nóng | Hoa giấy, lưỡi hổ, lô hội, các loại sen đá chịu nắng | Chậu sáng màu, có lớp che nắng chiều |
| Bắc | Ít nắng trực tiếp, sáng tán xạ | Trầu bà, dương xỉ, lan ý, cây lá ưa bóng | Không chọn cây cần nắng nhiều để ra hoa |
| Ban công bị nhà khác che | Có khi chỉ một hai giờ nắng | Cây ưa bóng bán phần, cây leo nhỏ | Quan sát nắng thật vài ngày trước khi mua |
Trong quan niệm Bát trạch, hướng ban công còn được đem so với cung mệnh của chủ nhà. Phần đó đã có ở các bài về hướng nhà; với chuyện chọn cây, hướng nắng là thứ quyết định thực tế. Nếu phải chọn giữa cây "hợp mệnh" mà sống không nổi ở hướng Tây và cây chịu nắng tốt, hầu hết người trồng lâu năm sẽ chọn cây sống khoẻ.
Gió tầng cao: thứ hay làm hỏng ban công xanh
Gió lớn dần theo độ cao. Ban công tầng ba nhà phố và lô gia tầng mười lăm chung cư là hai môi trường khác hẳn. Ở trên cao, gió làm lá mất nước nhanh, cành mềm dễ gãy, chậu nhẹ có thể lật. Cây lá to mỏng như chuối cảnh, bàng Singapore thường rách lá liên tục ở tầng cao.
Ưu tiên cây thấp, lá dày, chậu nặng đáy rộng. Cây bụi thấp, lá dày hoặc lá nhỏ chịu gió tốt hơn cây thân cao tán rộng. Chậu sứ, chậu xi măng đáy rộng đứng vững hơn chậu nhựa mỏng. Với cây cao, nên buộc thân vào cọc và đặt chậu sát tường.
Chậu treo ngoài lan can là rủi ro thật. Phong thủy không nói gì nhiều về chuyện này, nhưng an toàn thì có: một chậu đất ướt rơi từ trên cao có thể gây thương tích nghiêm trọng cho người đi dưới. Nhiều ban quản lý chung cư cấm treo chậu ra phía ngoài lan can. Nếu treo, đặt giá vào phía trong và có dây hoặc chốt giữ.
Trước mùa bão, cất bớt. Ở dải ven biển miền Trung và các thành phố hay có bão, cây trên ban công nên được hạ thấp, đưa vào trong hoặc buộc chặt khi có tin bão. Đây là việc nên làm dù bạn không quan tâm đến phong thủy.
Cây hay được khuyên và cây hay bị kiêng theo quan niệm
Danh sách dưới đây gom những điều thường gặp trong sách phong thủy phổ thông và lời truyền miệng. Phần in nghiêng là lý do thực tế đi kèm nếu có:
- Cây lá tròn, xanh bóng như kim tiền, trầu bà, ngọc ngân thường được ưa vì dáng mềm, dễ sống. Đa số chịu bóng tốt, hợp ban công ít nắng.
- Hoa giấy được trồng nhiều ở ban công hướng Tây và Nam, vừa che nắng vừa có hoa gần quanh năm. Thân có gai nhỏ, nên kéo giàn ra xa lối đi.
- Cây có gai lớn như xương rồng, cây lá nhọn cứng bị một số người ngại đặt ngay trước cửa vì "gai chĩa vào nhà". Thực tế gai dễ đâm vào trẻ nhỏ và người qua lại; đặt ở góc xa là đủ.
- Dây leo phủ kín lan can và cửa sổ bị ví như "trói nhà". Thực tế dây leo dày che hết sáng, giữ ẩm sát tường và là chỗ trú của côn trùng; tỉa thưa là được.
- Cây héo, cây chết, cành khô để lâu bị coi là khí suy. Đây cũng là điểm vệ sinh: đất chết, đĩa lót đọng nước sinh muỗi.
- Một số cây có nhựa hoặc lá độc như trúc đào, vạn niên thanh được khuyên tránh ở nhà có trẻ nhỏ và thú cưng. Lý do này là thật, không phải quan niệm.
Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Nếu muốn tìm hiểu thêm về ý nghĩa biểu tượng của một loại cây cụ thể, các bài về cây trong mục "Cây – nước – trang trí" đi sâu hơn.
Đặt chậu trên ban công sao cho gọn và an toàn
Nguyên tắc chung là giữ một lối đi thông từ cửa ra tới lan can, rộng đủ cho một người bước ra mà không phải nghiêng người. Chậu lớn đặt dồn về hai đầu ban công, sát tường nhà, nơi sàn thường chắc hơn phần mép ngoài. Chậu nhỏ có thể xếp trên kệ bậc thang để tận dụng chiều cao mà không chiếm sàn.
Ban công nhà phố nhiều khi là bản console đua ra khỏi dầm, chịu tải có giới hạn. Một vài chậu lớn đất ướt, cộng thêm người đứng, có thể nặng hơn bạn nghĩ. Nếu định đặt nhiều chậu lớn hoặc bồn xây, nên hỏi người thiết kế hoặc kỹ sư kết cấu trước. Với chung cư, nội quy toà nhà thường có quy định riêng về cải tạo lô gia và vật nặng đặt ngoài.
Nước tưới là chuyện hay gây xích mích. Nước nhỏ xuống ban công nhà dưới, chảy loang trên mặt tiền, đọng ở góc sàn đều có thể tránh bằng đĩa lót có miệng, chậu có khay, sàn có độ dốc về lỗ thoát. Phong thủy coi nước rỉ rả, đọng lâu là không tốt; láng giềng thì coi đó là phiền.
Làm một ban công xanh từ đầu
Nếu ban công đang trống, bạn có thể đi theo thứ tự dưới đây để không mua cây rồi lại bỏ:
- Theo dõi nắng ba bốn ngày: nắng vào lúc mấy giờ, rời lúc mấy giờ, chỗ nào trên ban công nắng lâu nhất.
- Kiểm tra lỗ thoát nước, độ dốc sàn và chống thấm chân tường trước khi đặt chậu.
- Chọn hai ba loại cây hợp với số giờ nắng đo được, ưu tiên cây dễ sống, ít sâu bệnh.
- Chọn chậu có lỗ thoát, khay hứng, trọng lượng đủ đứng vững trước gió ở tầng của bạn.
- Đặt chậu lớn ở hai đầu, chừa lối đi giữa, không chắn cửa và không treo ra ngoài lan can.
- Thêm dần cây sau khi những cây đầu đã sống ổn qua một mùa.
Cách làm chậm này ít tốn hơn mua một lần cả chục chậu. Theo quan niệm, một ban công có ít cây mà cây nào cũng tươi được coi trọng hơn nhiều chậu mà nửa số đã héo.
Chăm cây ban công theo mùa ở ba miền
Miền Bắc có mùa nồm ẩm cuối đông, đầu xuân: đất chậu lâu khô, nấm mốc và rệp dễ phát sinh. Giảm tưới, tỉa bớt lá già, để chậu thoáng là đủ. Mùa đông có những đợt rét đậm, cây nhiệt đới như trầu bà, lan ý nên được đưa vào sát tường hoặc vào trong.
Miền Trung có nắng nóng gay gắt mùa hè và bão lũ mùa thu. Ban công hướng Tây ở đây gần như phải có lớp che nắng chiều, có thể là mành tre, lưới che, hoặc chính giàn hoa giấy. Mùa bão, cây và chậu là thứ đầu tiên cần thu dọn.
Miền Nam nóng quanh năm, chia mùa mưa và mùa khô. Mùa khô cây trên ban công mất nước rất nhanh, nhiều nhà dùng hệ tưới nhỏ giọt hẹn giờ. Mùa mưa thì chú ý nước đọng trong đĩa lót và trong các hốc lá, chỗ muỗi đẻ trứng. Chăm theo mùa như vậy chính là giữ cho ban công luôn ở trạng thái mà phong thủy gọi là "khí vượng".
Câu hỏi thường gặp
Ban công hướng Tây nên trồng cây gì theo phong thủy?
Theo kinh nghiệm trồng cây, hướng Tây hợp với cây chịu nắng gắt như hoa giấy, lưỡi hổ, lô hội, sen đá. Có thể dùng giàn hoa giấy làm lớp che nắng chiều cho phòng phía trong. Quan niệm hợp mệnh là chuyện thêm, cây sống khoẻ mới là điều chính.
Có nên trồng xương rồng ở ban công không?
Một số người ngại vì gai nhọn bị coi là chĩa vào nhà. Nếu thích, bạn có thể đặt ở góc xa cửa và xa lối đi, nhất là khi nhà có trẻ nhỏ. Xương rồng chịu nắng tốt nên hợp ban công nhiều nắng. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Ban công hướng Bắc ít nắng thì trồng được gì?
Hướng Bắc hợp với cây ưa bóng và ánh sáng tán xạ như trầu bà, dương xỉ, lan ý và nhiều loại cây lá. Tránh cây cần nhiều nắng để ra hoa, vì cây sẽ vươn dài, lá nhạt và ít hoa.
Treo chậu cây ra ngoài lan can có sao không?
Phong thủy ít bàn chuyện này, nhưng về an toàn thì nên tránh. Chậu rơi từ trên cao có thể gây thương tích nghiêm trọng, và nhiều chung cư cấm. Nếu muốn treo, đặt giá vào phía trong lan can và có chốt giữ chắc.
Cây chết ở ban công có phải điềm xấu không?
Quan niệm cho rằng cây héo là khí suy, nhưng không nên hiểu thành điềm báo cho gia đình. Cây chết thường do sai hướng nắng, tưới quá nhiều hoặc quá ít, gió mạnh. Thay cây hợp điều kiện hơn và dọn đất cũ là đủ.
Dây leo phủ kín ban công có tốt không?
Một lớp dây leo vừa phải giúp che nắng và tạo cảm giác mát. Phủ kín hoàn toàn thì che hết ánh sáng vào phòng, giữ ẩm sát tường và là chỗ trú của côn trùng. Nên tỉa định kỳ, chừa khoảng trống trước cửa và cửa sổ.