Phong thủy coi phần phía sau ngôi nhà là "hậu", cần vững và kín đáo hơn phía trước, nhưng không được bí bách, ẩm thấp. Với nhà ống, sân sau hay khoảng lùi phía sau còn là cửa thoát gió duy nhất, giúp không khí đi xuyên qua nhà. Vì vậy sân sau được khuyên giữ khô ráo, sạch, có lối thoát gió và không biến thành kho chứa đồ bỏ.
Bài này viết cho những ngôi nhà có một khoảng trống phía sau, từ sân sau rộng của nhà ở quê đến khe lùi một, hai mét của nhà phố. Phần quan niệm về chỗ tựa phía sau theo hình thế (Huyền vũ) đã có bài riêng; ở đây tập trung vào chuyện dùng sân sau ra sao cho hợp quan niệm và hợp đời sống. Những chỗ nói "tốt" hay "kiêng" là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Quan niệm "trước thoáng, sau kín" và chỗ dễ hiểu sai
Phong thủy cổ có câu tóm ý: phía trước nên thoáng, rộng, sáng; phía sau nên cao, vững, có chỗ tựa. Từ đó nhiều người hiểu rằng phía sau nhà phải bịt kín, xây sát ranh đất, không chừa khoảng trống. Đây là cách hiểu dễ gây hại cho nhà ống, vì ngôi nhà sâu mà bịt kín phía sau sẽ không có gió xuyên, phòng cuối luôn tối và ẩm.
Chữ "kín" trong quan niệm này nên hiểu là kín đáo, không phơi bày ra đường, không bị gió lùa thẳng. Một sân sau có tường bao đủ cao, có cây, có mái che một phần vẫn được coi là "hậu vững" mà vẫn cho gió và sáng đi vào. Người làm nghề có kinh nghiệm thường phân biệt rõ: tựa là có tường, có khối nhà phía sau che chắn; bí là không có lối cho không khí lưu thông.
Ở nhiều đô thị, quy định về khoảng lùi phía sau đối với nhà phố khác nhau tuỳ khu và tuỳ thời điểm quy hoạch. Có khu bắt buộc chừa khoảng lùi sau, có khu cho xây kín. Trước khi quyết định xây kín hay chừa khoảng sau, bạn nên xem giấy phép và quy hoạch chi tiết của lô đất.
Một chỗ nữa hay bị bỏ qua: khe lùi sau còn là đường thoát thứ hai khi có sự cố. Nhà ống chỉ có một cửa ra mặt tiền thì khi cháy ở tầng trệt, người ở trên gần như không có lối nào khác. Một sân sau có cửa mở được từ bên trong, không bị chất đồ chắn, là thứ mà các khuyến cáo phòng cháy cho nhà ở riêng lẻ vẫn nhắc. Ví dụ giả định: hai căn nhà ống liền kề cùng sâu hai mươi mét, một căn chừa khe sau một mét rưỡi có cửa và cầu thang thép ra mái, một căn xây kín; căn thứ nhất có thêm lối thoát lẫn lối gió, căn thứ hai chỉ còn trông vào mặt tiền.
Sân sau giúp nhà ống "thở" như thế nào
Gió xuyên phòng. Gió đi vào qua cửa mặt tiền và cần lối thoát ở phía sau. Khi có sân sau hay khe lùi thông lên trời, không khí nóng trong nhà được kéo ra ngoài, nhất là vào buổi chiều tối. Nhà ống không có lối thoát sau thường phải dựa vào quạt và điều hoà quanh năm.
Hiệu ứng ống khói. Khoảng lùi sau hẹp nhưng cao suốt các tầng hoạt động giống một giếng trời: không khí nóng bốc lên và thoát ra ở trên, kéo không khí mát hơn từ dưới vào. Đây là lý do nhiều kiến trúc sư khuyên chừa khe lùi sau thông suốt từ tầng trệt lên mái.
Ánh sáng cho phòng cuối. Phòng ngủ hay bếp ở cuối nhà ống thường không có cửa sổ ra mặt tiền. Sân sau là nguồn sáng tự nhiên duy nhất của các phòng này, giúp bớt ẩm mốc và giảm dùng đèn ban ngày.
Chỗ cho các thiết bị ồn và nóng. Dàn nóng điều hoà, máy bơm, bình nước nóng năng lượng mặt trời có thể đặt ở sân sau, xa mặt tiền và xa phòng ngủ. Cần chừa đủ khoảng cho dàn nóng thải nhiệt; dàn nóng bị bí sẽ chạy kém và hao điện.
Dùng sân sau vào việc gì
Sân sau thường gánh những việc không ai muốn đặt ở mặt tiền. Bảng dưới gom các công năng hay gặp, quan niệm đi kèm và điều cần lưu ý:
| Công năng | Quan niệm hay gặp | Lưu ý thực tế |
|---|---|---|
| Chỗ giặt, phơi đồ | Hợp lý, kín đáo hơn phơi ở mặt tiền | Cần nắng hoặc gió; mái che mưa; thoát nước máy giặt |
| Bếp phụ, chỗ nấu món nặng mùi | Bếp ở phía sau là bố cục truyền thống | Hút mùi, thoát khói, an toàn bình gas |
| Giếng trời, cây xanh | Đem sinh khí vào phần sau nhà | Thoát nước đáy giếng, chọn cây chịu bóng |
| Bể nước, bể phốt, đường ống | Thường được xếp ra phía sau | Lối mở nắp để bảo trì, tránh đặt đồ đè lên |
| Kho, chỗ để đồ | Bị khuyên tránh nếu thành nơi chất đồ bỏ | Có mái, kệ cao khỏi sàn, dọn định kỳ |
| Chuồng nuôi gà, chim | Nhà ở quê vẫn làm, xa phòng ngủ và giếng | Vệ sinh, mùi, khoảng cách tới nguồn nước |
Nhìn chung, quan niệm ưa sân sau "có việc" nhưng gọn, khô và sạch. Điều bị chê nhiều nhất không phải là công năng nào cụ thể mà là tình trạng bỏ bê: đồ cũ chất đống, nước đọng, rêu phủ.
Những tình trạng sân sau hay gặp và cách xử lý
Phần lớn sân sau nhà phố gặp một trong các vấn đề dưới đây. Mỗi vấn đề đều có cách xử lý không cần đến vật phẩm:
- Sân sau ẩm, rêu, mùi: thường do thiếu nắng và nước không thoát. Kiểm tra độ dốc sàn, thông ống thoát, mở thêm phần mái để lấy sáng, chọn cây ưa bóng thay cho rêu.
- Sân sau bị lợp kín mái tôn: khoảng sau thành hộp kín, nóng và tối. Thay một phần bằng tấm lấy sáng hoặc nâng mái, chừa khe thông gió ở trên.
- Sân sau thành kho đồ cũ: dọn đồ không dùng, đóng kệ cao khỏi sàn cho đồ cần giữ, chừa lối đi thông suốt.
- Mùi từ bể phốt, cống: kiểm tra ống thông hơi bể phốt có thoát lên cao không, nắp thăm có kín không.
- Sân sau sát tường nhà bên, bị che hoàn toàn: tận dụng mặt tường sơn sáng để phản chiếu ánh sáng xuống, trồng cây treo, không chất đồ cao.
- Sân sau là lối thoát hiểm nhưng bị khoá: giữ cửa ra sân sau mở được từ bên trong, không chắn bằng đồ đạc.
Đây là những việc nên làm dù bạn có tin phong thủy hay không. Chúng trùng với quan niệm "hậu phải sạch, vững, không tù đọng" mà nhiều sách nhắc.
Sân sau ở nhà ở quê
Nhà ở nông thôn Việt Nam truyền thống thường có vườn sau, nơi trồng chuối, tre hoặc cây ăn quả, đặt bếp, chuồng gia súc và giếng nước. Câu "trước cau sau chuối" phản ánh một cách bố trí hợp lý với khí hậu: phía trước trồng cau thân cao, tán nhỏ để không chắn nắng gió vào nhà, phía sau trồng chuối tán rộng để che chắn và tận dụng nước thải sinh hoạt.
Ngày nay nhiều nhà ở quê xây mới theo kiểu nhà phố, đổ bê tông kín cả sân sau, mất đi vườn và khoảng thoáng. Nếu còn đất, giữ một phần vườn sau là lựa chọn được cả quan niệm lẫn thực tế ủng hộ: có bóng mát, nước mưa thấm xuống đất, có chỗ trồng rau. Điều cần lưu ý là khoảng cách giữa chuồng trại, nhà vệ sinh và giếng nước để bảo đảm vệ sinh nguồn nước, việc mà các hướng dẫn y tế cơ sở luôn nhắc.
Cây lớn sát tường sau nhà cũng cần xem lại: rễ có thể làm nứt móng, cành có thể đổ vào mái khi bão. Phong thủy hay khuyên cây sau nhà "che mà không đè"; đó cũng là lời khuyên của người làm vườn có kinh nghiệm.
Cải tạo một sân sau nhà phố chật
Với khoảng lùi sau chỉ một, hai mét, bạn có thể làm theo thứ tự:
- Dọn sạch, đo lại kích thước và ghi chỗ đặt các nắp bể, ống thoát, đồng hồ nước.
- Kiểm tra chống thấm chân tường, độ dốc sàn và ống thoát; sửa trước khi làm gì khác.
- Quyết định phần mái: để thoáng hoàn toàn, che một phần bằng tấm lấy sáng hay mái mở được.
- Gom các thiết bị (máy giặt, dàn nóng, bình nước nóng) về một bên, đảm bảo ổ điện chống nước.
- Sơn tường màu sáng để phản chiếu ánh sáng xuống tầng dưới.
- Thêm cây ưa bóng, giàn treo hoặc chậu nhỏ trên tường, để lối đi thông suốt.
- Lắp đèn đủ sáng để buổi tối đi lại, phơi đồ an toàn.
Cải tạo kiểu này không tốn nhiều nhưng thay đổi rõ cảm giác của các phòng phía sau. Theo quan niệm, phần "hậu" sáng sủa, khô ráo giúp ngôi nhà cân đối; theo thực tế, nó giảm ẩm mốc và mùi.
Cây và mặt tường trong khe lùi sau hẹp
Chọn cây chịu bóng, rễ nông. Khe lùi sau thường chỉ có nắng trong một hai giờ giữa trưa. Cây ưa bóng bán phần như dương xỉ, trầu bà, lan ý, các loại cây leo nhỏ sống tốt hơn cây ưa nắng gắt. Tránh trồng cây thân gỗ xuống đất sát móng nhà, vì rễ lớn dần có thể đẩy nứt tường và đường ống.
Trồng lên tường thay vì chiếm sàn. Giàn treo, chậu gắn tường, lưới cho cây leo giúp khoảng sau có màu xanh mà lối đi vẫn thông. Với quan niệm "hậu không tù đọng", một bức tường xanh gọn gàng được nhìn nhận tích cực hơn nhiều so với một dãy chậu lớn chắn lối.
Tưới có nơi thoát nước. Cây trên tường nhỏ nước xuống sàn. Cần khay hứng hoặc sàn có độ dốc về phễu thu, nếu không chân tường sẽ ẩm và rêu bám quanh năm.
Không che kín cửa sổ phòng sau. Mục đích của khe lùi là đưa sáng và gió vào phòng cuối. Cây leo phủ kín ô cửa sổ sẽ làm mất chính lợi ích đó; nên chừa khoảng trống trước các ô cửa và tỉa định kỳ.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ống có nên xây kín phía sau để có chỗ tựa không?
Quan niệm về chỗ tựa phía sau không có nghĩa là phải bịt kín. Nhà ống bịt kín phía sau mất gió xuyên và ánh sáng cho phòng cuối. Có thể vừa có tường bao cao, vừa chừa khe lùi thông lên trời. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Sân sau nhỏ có nên lợp mái kín không?
Lợp kín giúp tránh mưa nhưng biến khoảng sau thành hộp nóng và tối, mất tác dụng thông gió. Nên dùng tấm lấy sáng, để hở một phần hoặc làm mái mở được, và chừa khe thoáng ở trên.
Phơi đồ ở sân sau có kiêng gì không?
Phong thủy thường ưa phơi đồ ở phía sau hơn mặt tiền vì kín đáo. Điều cần là có nắng hoặc gió để đồ khô, có mái che mưa và thoát nước tốt. Tránh phơi sát cửa sổ phòng thờ hay ngay trước bếp nấu.
Sân sau ẩm và có mùi thì xử lý thế nào?
Kiểm tra trước ống thoát nước, độ dốc sàn và ống thông hơi bể phốt. Mở thêm phần mái lấy sáng, sơn tường màu sáng, dọn đồ chất đống. Phần lớn mùi và ẩm đến từ nước đọng và thiếu thông gió.
Đặt dàn nóng điều hoà ở sân sau có được không?
Được, và thường hợp lý hơn đặt ở mặt tiền. Cần chừa đủ khoảng trống để dàn nóng thải nhiệt, không đặt sát nhau trong hộp kín, và không thổi thẳng sang cửa sổ nhà hàng xóm.
Nhà không có sân sau thì làm sao có gió xuyên?
Có thể dùng giếng trời giữa hoặc cuối nhà, cửa sổ thông tầng, ô thoáng trên cửa đi giữa các phòng để tạo lối thoát cho không khí. Kiến trúc sư có thể tính vị trí giếng trời sao cho gió đi qua các phòng chính.