Phong thủy coi sân trước là "minh đường" của ngôi nhà — khoảng trống phía trước cửa chính nơi khí tụ lại trước khi vào nhà. Vì vậy sân trước được khuyên giữ thoáng, bằng phẳng hoặc hơi dốc ra ngoài, thấp hơn nền nhà và không bị vật lớn chắn ngay trước cửa. Mỗi lời khuyên này đều có lý do thực tế: thoát nước, ánh sáng, gió và lối đi.
Sân trước có mặt ở nhà ở quê, nhà vườn và cả nhà phố có khoảng lùi vài mét trước mặt tiền. Bài này bàn những câu hỏi hay gặp: sân rộng bao nhiêu là vừa, sân cao hay thấp so với nhà, lát gạch hay đá, đặt gì giữa sân. Chuyện cây lớn trước nhà, cổng và tường rào đã có bài riêng ở các mục khác, ở đây chỉ nhắc khi liên quan. Mọi chỗ nói "tốt" hay "kiêng" là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Sân trước và khái niệm minh đường
Trong thuật ngữ phong thủy, minh đường là vùng đất trống, sáng sủa phía trước huyệt mộ hay ngôi nhà. Người xưa ví minh đường như chiếc sân rộng trước cung điện nơi bá quan đứng chầu. Minh đường rộng, phẳng, sáng thì khí có chỗ tụ; minh đường chật hẹp, bị chắn hay lồi lõm thì khí bị nghẹn. Sân trước của nhà ở là "nội minh đường", còn khoảng không rộng hơn phía ngoài cổng như cánh đồng, mặt hồ, quảng trường là "ngoại minh đường".
Với nhà ở quê vùng đồng bằng Bắc Bộ, sân gạch trước nhà chính là trung tâm của đời sống: phơi thóc, phơi rơm, làm cỗ, tổ chức việc hiếu hỉ, trẻ con chơi. Cái sân rộng vừa phải, sáng và khô ráo được coi là dấu hiệu của một gia đình nền nếp. Cách hiểu minh đường trong dân gian vì thế gắn rất chặt với công năng thật của sân.
Nhà phố hiện đại thường chỉ có khoảng lùi hai đến ba mét trước nhà, phần lớn dùng để xe. Dù nhỏ, khoảng này vẫn làm vai trò đệm giữa đường và cửa chính: giảm bụi, giảm tiếng ồn, cho người vào nhà có chỗ dừng chân. Phong thủy coi một khoảng đệm như vậy, dù nhỏ, tốt hơn cửa chính mở thẳng ra lòng đường.
Sân rộng hay hẹp so với nhà
Các sách không đưa ra con số cố định, chỉ nói tỉ lệ "vừa phải". Bảng dưới diễn giải ba trường hợp hay gặp:
| Trường hợp | Quan niệm | Lý do thực tế |
|---|---|---|
| Sân quá hẹp, cửa nhà sát cổng | Minh đường bị bó, khí vào gấp | Ít khoảng đệm, bụi và tiếng ồn vào thẳng nhà, khó quay xe |
| Sân vừa, sáng, phẳng | Minh đường tốt, khí tụ | Đủ chỗ sinh hoạt, ánh sáng phản chiếu vào nhà |
| Sân quá rộng, trống trơn so với nhà nhỏ | Một số người cho là khí tán, nhà "lọt thỏm" | Nắng hắt nóng vào nhà, khó giữ ấm mùa đông, khó trông coi |
| Sân rộng có cây, bồn hoa chia khu | Khí được giữ lại, sân có trật tự | Bóng mát, giảm phản xạ nhiệt, lối đi rõ ràng |
Với sân quá rộng, cách thường làm là chia khu bằng bồn cây thấp, lối đi lát đá, một góc có bóng mát, thay vì để một khoảng bê tông trống. Với sân quá hẹp, giữ khoảng ngay trước cửa chính luôn trống, đưa xe và đồ đạc sang hai bên để người bước ra cửa vẫn có chỗ đứng.
Cao độ sân so với nền nhà và mặt đường
Sân thấp hơn nền nhà. Đây là điều cả phong thủy lẫn kỹ thuật cùng khuyên. Quan niệm cho rằng nhà cao hơn sân thì "chủ vững", nước không chảy ngược vào nhà; thực tế nền nhà cao hơn sân giúp nhà không bị nước mưa tràn vào. Chênh lệch thường được tạo bằng bậc tam cấp hoặc một dốc nhẹ.
Sân dốc nhẹ ra ngoài, nước có lối thoát. Phong thủy thủy pháp ưa nước "chảy chậm, có tụ rồi mới đi". Với cái sân, điều này hiểu thành mặt sân dốc nhẹ về rãnh thu nước hoặc cổng, không dồn về chân tường nhà. Nhiều sân ở quê có rãnh nhỏ chạy dọc mép sân dẫn nước ra ao.
Sân thấp hơn mặt đường. Khi đường làng, đường phố được nâng cốt, nhiều nhà cũ bỗng thấp hơn đường. Phong thủy coi là thế bất lợi; thực tế mỗi trận mưa nước đường đổ vào sân. Cách xử lý là nâng cốt sân, làm rãnh chắn nước ở cổng và kiểm tra lại cao độ nền nhà.
Sân lồi lõm, nhiều cốt. Sân nhiều bậc lên xuống không có lý do bị coi là minh đường không phẳng; thực tế gây vấp ngã, nhất là với người già và trẻ nhỏ. Nếu cần chênh cốt, nên làm dốc thoải hoặc bậc rõ ràng, có màu khác để dễ nhận ra ban đêm.
Lát sân bằng gì
Vật liệu lát sân vừa là chuyện thẩm mỹ, vừa ảnh hưởng nhiệt và an toàn. Người theo ngũ hành có thể xếp gạch nung, đá vào Thổ, bê tông vào Thổ hoặc Kim; điều bạn cần quan tâm nhiều hơn là:
- Gạch đỏ nung truyền thống: hút nước nhẹ, mát chân, hợp nhà ở quê và sân phơi; rêu mọc nhanh nếu sân ẩm, cần cọ định kỳ.
- Đá tự nhiên băm nhám: bền, chống trơn tốt khi được xử lý bề mặt; đá đánh bóng rất trơn khi mưa, không nên dùng cho sân.
- Gạch giả cổ, gạch terrazzo ngoài trời: nhiều màu, cần chọn loại chịu được nắng và có độ nhám.
- Bê tông đổ tại chỗ: rẻ và nhanh, nhưng hấp nhiệt mạnh và dễ nứt nếu không chia ô co giãn.
- Lối đi lát đá xen cỏ: giữ được mặt đất thấm nước, mát hơn sân bê tông kín, hợp với nhà vườn.
Màu sáng hấp nhiệt ít hơn màu sẫm nhưng phản xạ chói nắng vào nhà vào buổi trưa. Nhiều nhà chọn màu trung tính, kết hợp cây bóng mát ở phía nắng chiều. Sân lát kín hoàn toàn khiến nước mưa không thấm xuống đất, dồn hết ra rãnh; nếu sân rộng, nên chừa một phần đất trồng hoặc lát thấm.
Đặt gì giữa sân và trước cửa
Lời khuyên phổ biến nhất là giữ khoảng ngay trước cửa chính trống, không đặt chậu cây lớn, bể nước, cột, trụ đèn hay đồ đạc chắn thẳng trước cửa. Quan niệm cho rằng vật chắn ngay trước cửa làm khí không vào được nhà; thực tế nó chắn ánh sáng, chắn lối đi và chắn tầm nhìn khi bước ra.
Giữa sân, nhiều nhà ở quê từng đặt bể nước mưa, cây cảnh hoặc hòn non bộ nhỏ. Đặt vật như vậy làm "án" — điểm nhìn — được nhiều người ưa, miễn là vật không quá to so với sân và không nằm trên đúng đường đi từ cổng vào cửa. Bể nước, non bộ cần đậy kín hoặc nuôi cá để không thành chỗ muỗi đẻ, và cần chú ý an toàn với trẻ nhỏ.
Một số món hay thấy ở sân trước như cột cờ, ống khói, chuồng gia súc, đống rơm, đống củi thường được khuyên đặt lệch sang bên, không đối thẳng cửa. Lý do thực tế: mùi, khói, côn trùng và nguy cơ cháy. Với nhà phố, xe máy, ô tô đỗ ở sân trước cũng nên nhường lại khoảng trống ngay trước cửa, đỗ lệch sang một bên.
Rà lại sân trước nhà mình
Nếu bạn muốn chỉnh sân trước theo cả quan niệm lẫn thực tế, thứ tự hợp lý là:
- Quan sát sân sau một trận mưa: nước có đọng không, dồn về đâu, có tràn vào nhà không.
- Đứng ở cửa chính nhìn ra: khoảng ngay trước cửa có bị vật gì chắn, có thấy lối ra cổng không.
- Đi lại trên sân lúc trời tối: chỗ nào vấp, chỗ nào trơn, chỗ nào thiếu đèn.
- Xem phía nắng chiều: sân có hắt nóng vào nhà không, có cần thêm cây bóng mát hay mái che không.
- Dọn đồ không dùng ra khỏi sân, gom đồ cần giữ vào một góc có mái.
- Sau cùng mới tính đến trang trí, cây cảnh và các yếu tố theo quan niệm như "án", tượng đá hay bể cảnh.
Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; nhưng một sân khô, phẳng, sáng và có lối đi rõ ràng là sân tốt theo bất kỳ cách nhìn nào.
Sân trước trong nhà ở quê và nhà phố
Nhà ba gian, năm gian truyền thống ở đồng bằng Bắc Bộ thường có sân gạch rộng, phía trước là ao hoặc vườn, cổng ngõ đặt lệch. Bố cục này tạo ra một chuỗi không gian: ngõ, cổng, sân, hiên, nhà. Mỗi lớp là một lần "dừng" của khí theo quan niệm, và cũng là một lần chuyển từ chung sang riêng trong đời sống. Ở miền Nam, nhà vườn thường có sân đất nện hoặc sân xi măng rợp bóng cây ăn trái, ít phơi nắng hơn vì khí hậu nóng quanh năm.
Nhà phố hiện đại có ít chỗ hơn nhiều, nhưng vẫn giữ được tinh thần chuỗi không gian đó bằng những cách nhỏ: một bậc thềm, một mái hắt, một chậu cây bên cửa, một tấm thảm chùi chân. Những chi tiết này khiến người bước vào nhà có cảm giác chuyển tiếp thay vì từ lòng đường bước thẳng vào phòng khách. Phong thủy và kiến trúc gặp nhau ở chỗ cả hai đều coi trọng khoảng chuyển tiếp ấy.
Ở dải đất miền Trung, sân trước còn phải tính tới mùa bão và lũ. Nhiều nhà ở Quảng Trị, Huế, Quảng Ngãi đắp nền nhà cao hơn hẳn sân, sân lát gạch để nước rút nhanh, đồ đạc ngoài sân ít và gọn để khi có bão không thành vật bay. Với vùng thường ngập, cái gọi là "sân thấp hơn nhà" không còn là chuyện quan niệm mà là điều kiện để giữ đồ đạc trong nhà khô ráo. Ví dụ giả định: một gia đình ở ven sông nâng nền nhà thêm vài chục phân khi xây lại, đồng thời giữ sân ở cốt cũ và làm rãnh quanh sân; sau mùa mưa, nước vẫn vào sân nhưng không vào nhà. Đây là cách người địa phương tự đúc kết, phong thủy chỉ gọi tên lại điều đó.
Câu hỏi thường gặp
Sân trước nhà nên rộng bao nhiêu là đẹp theo phong thủy?
Không có con số chuẩn, các sách chỉ nói tỉ lệ vừa phải so với nhà. Sân đủ rộng để có khoảng trống trước cửa, đủ chỗ đi lại và quay xe là được. Sân quá rộng thì chia khu bằng cây, lối đi; sân quá hẹp thì giữ trống ngay trước cửa.
Sân cao hơn nền nhà có sao không?
Theo quan niệm, sân cao hơn nhà là thế không tốt. Thực tế rõ hơn: nước mưa từ sân sẽ tràn vào nhà. Nên nâng nền nhà hoặc hạ cốt sân, làm rãnh thu nước ở chân tam cấp. Đây là việc nên làm dù không tin phong thủy.
Có nên đổ bê tông kín toàn bộ sân không?
Bê tông kín dễ dọn nhưng hấp nhiệt mạnh, nước mưa không thấm xuống đất mà dồn hết ra rãnh. Với sân rộng, nên chừa phần đất trồng cây hoặc lát gạch thấm nước, vừa mát vừa giảm ngập.
Đặt bể nước hay hòn non bộ giữa sân có được không?
Nhiều nhà xưa làm vậy để tạo điểm nhìn. Nên đặt lệch khỏi đường đi từ cổng vào cửa, kích thước vừa với sân, đậy kín hoặc thả cá để tránh muỗi và có rào chắn nếu nhà có trẻ nhỏ. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Nhà phố không có sân trước thì làm sao?
Có thể tạo khoảng chuyển tiếp nhỏ: lùi cửa chính vào một chút, làm mái hắt, đặt thảm chùi chân và chậu cây bên cửa. Những chi tiết này đóng vai trò khoảng đệm giữa đường và nhà, giảm bụi và tạo cảm giác chuyển tiếp.
Đỗ ô tô ở sân trước có làm chắn khí không?
Một số người ngại xe đỗ thẳng trước cửa chính vì chắn lối và chắn sáng. Cách dung hoà là đỗ lệch sang một bên, chừa lối đi thẳng từ cổng vào cửa. Ngoài ra nên chừa đủ khoảng cách để mở cửa xe mà không va vào bậc thềm hay chậu cây.