Nhà ở vùng núi phía Bắc phải chịu mùa đông lạnh nhất cả nước, có nơi có sương muối, băng giá, và một mùa mưa với nguy cơ lũ quét, sạt lở ở khe suối, sườn núi. Phong thủy cho nhà vùng cao vì vậy xoay quanh hai việc: giữ được hơi ấm và đặt nhà ở chỗ nước không tìm tới.
Bài này dành cho người làm nhà, sửa nhà ở các tỉnh như Lào Cai, Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Tuyên Quang, Cao Bằng, Lạng Sơn. Bài nói về tường, cửa, bếp lửa, nguồn nước và cách chọn chỗ dựng nhà; nhắc đến tri thức làm nhà của các dân tộc vùng cao với sự tôn trọng. Những gì thuộc về quan niệm sẽ được ghi rõ, kèm lý do thực tế nếu có.
Vùng lạnh nhất cả nước: khí hậu đặt ra gì cho ngôi nhà
Vùng núi phía Bắc có mùa đông dài và lạnh hơn đồng bằng nhiều. Ở những nơi cao như Sa Pa thuộc Lào Cai, Mẫu Sơn thuộc Lạng Sơn, hay cao nguyên đá phía bắc Tuyên Quang, những đợt không khí lạnh mạnh có thể đưa nhiệt độ xuống rất thấp, có năm xuất hiện băng giá, sương muối, thậm chí tuyết trên những đỉnh núi cao nhất. Ngay cả những thung lũng thấp hơn cũng có nhiều đêm rét đậm, rét hại.
Mùa mưa từ khoảng giữa đến cuối năm mang mưa lớn trên địa hình dốc. Nước dồn nhanh vào khe suối, gây lũ quét, lũ ống, kéo theo đất đá. Đây là loại thiên tai xảy ra nhanh, khó báo trước ở từng điểm nhỏ, và thường gây thiệt hại nặng cho những nhà dựng sát lòng suối hay chân taluy.
Những nét này khiến nhà vùng cao khác hẳn nhà đồng bằng. Nhà cần tường dày, ít khe hở, có nguồn sưởi an toàn, và phải đứng ở chỗ không bị nước lũ, đất đá đổ xuống. Phong thủy của người vùng cao, dù mỗi dân tộc có tri thức riêng, đều nằm trong khuôn khổ đó: chọn chỗ khuất gió, có nguồn nước nhưng không sát mép nước, lưng tựa núi nhưng không tựa vào sườn đất yếu.
Nhà trình tường, nhà đá: tường dày để giữ hơi ấm
Tường đất nện dày. Người Hà Nhì ở Lào Cai, Lai Châu, người Mông, Lô Lô ở vùng cao nguyên đá có lối làm nhà trình tường: đất được nện chặt trong khuôn gỗ thành bức tường dày. Tường dày tích nhiệt chậm, nhả nhiệt chậm, nên trong nhà ít chênh lệch nhiệt độ giữa ngày và đêm.
Rào đá, tường đá quanh nhà. Ở những vùng nhiều đá, đá xếp làm hàng rào, bờ sân, có nơi làm tường. Rào đá vừa giữ đất, vừa chắn gió lùa vào sân. Phong thủy gọi đó là có vật che chắn quanh nhà; thực tế là lớp giảm gió đầu tiên.
Ít cửa sổ, cửa nhỏ. Nhà trình tường truyền thống thường ít cửa sổ và cửa không lớn, để giữ ấm. Mặt trái là trong nhà khá tối. Nhà mới có thể thêm cửa sổ kính đóng kín được để có sáng mà không mất ấm.
Mái dày, có gác. Mái lợp dày, bên dưới có gác để lương thực, ngô, thóc. Gác nằm trên bếp được hơi ấm và khói hong khô, giữ hạt khỏi ẩm mốc. Đây là cách dùng nhiệt rất khéo của nhà vùng cao.
Tri thức riêng của từng dân tộc. Mỗi dân tộc có quy ước riêng về chọn đất, hướng cửa, vị trí bàn thờ, bếp. Những quy ước đó thuộc văn hoá của cộng đồng; muốn hiểu đúng nên hỏi người trong bản hoặc tài liệu dân tộc học, không nên áp máy móc sách phong thủy vào.
Bếp lửa, lò sưởi và khí than: phần dễ gây nguy hiểm nhất
Bếp lửa giữa nhà là trung tâm của nhiều ngôi nhà vùng cao: nấu ăn, sưởi, hong đồ, ngồi quây quần. Phong thủy coi bếp là "hỏa" giữ ấm cho nhà. Về an toàn, có những điều phải nhớ:
- Không đốt than trong phòng kín để sưởi. Than cháy trong phòng đóng kín sinh khí CO không màu không mùi, có thể gây ngộ độc nguy hiểm đến tính mạng, nhất là khi ngủ. Mùa rét năm nào cũng có những vụ việc đáng tiếc vì lý do này.
- Bếp lửa phải có đường thoát khói: khe mái, ống khói, cửa thông gió. Nhà xưa thoát khói qua mái lợp không kín hoàn toàn; nhà mái tôn, mái bê tông phải làm ống khói riêng.
- Giữ khoảng cách giữa lửa và vật dễ cháy: vách gỗ, chăn màn, gác ngô, củi xếp. Củi nên xếp dưới hiên, không chất sát bếp.
- Máy sưởi điện cần ổ cắm chịu tải, không để gần chăn màn, không dùng dây nối lỏng.
- Trẻ nhỏ, người già ngồi gần bếp lửa cần người trông; bếp sát sàn rất dễ gây bỏng.
- Có lối thoát khi xảy ra cháy, nhất là với nhà gỗ có gác chất đầy lương thực.
Phong thủy khuyên giữ "hỏa" trong nhà cho ấm, nhưng không sách nào bảo đóng kín cửa để giữ khói. Ấm áp và thông gió phải đi cùng nhau.
Chọn chỗ dựng nhà trong thung lũng núi: tránh đường của nước
Ở vùng núi, nguy cơ lớn nhất với ngôi nhà thường đến từ nước mùa mưa. Trước khi chọn đất, có thể kiểm theo trình tự:
- Nhìn đường nước: khe suối, rãnh cạn, vệt đá sỏi trên sườn. Rãnh khô mùa đông có thể thành dòng lũ mùa mưa.
- Không dựng nhà sát lòng suối, cửa khe hay trên bãi bồi ven suối. Đó là đường đi của lũ quét.
- Tránh chân taluy cao, sườn dốc vừa bị cắt để làm đường, làm nhà. Đất đá có thể sạt xuống khi mưa kéo dài.
- Hỏi người già trong bản về lũ, sạt lở từng xảy ra, nước lên đến đâu, chỗ nào từng có đất trượt.
- Hỏi chính quyền xã về khu vực cảnh báo thiên tai, khu tái định cư, quy hoạch đường.
- Chọn chỗ hơi cao, lưng tựa sườn đất ổn định, phía trước có khoảng thoáng, có nguồn nước gần nhưng không ở dưới dòng chảy.
Phong thủy có câu "tựa sơn, gần thủy". Ở vùng núi, cần thêm vế sau: núi tựa phải vững, nước gần phải không đổ vào nhà. Phong thủy không thay được khảo sát địa chất và cảnh báo thiên tai.
Cửa sổ, ánh sáng và chuyện nhà tối ở vùng cao
Nhà vùng cao truyền thống tối vì ít cửa sổ, để giữ ấm. Trong nhiều quan niệm phong thủy, nhà tối là "âm", thiếu sinh khí. Hai cách nhìn này không thực sự mâu thuẫn: người xưa chọn hy sinh ánh sáng để có hơi ấm vì không có kính. Ngày nay, cửa sổ kính hai lớp hoặc kính đóng kín khít cho phép có cả hai.
Hướng đặt cửa sổ quan trọng hơn số lượng. Cửa đón nắng phía nam, đông nam đưa nắng mùa đông vào sâu trong nhà, sưởi sàn và tường. Cửa ở phía hứng gió mùa đông bắc nên nhỏ và kín. Ở thung lũng hẹp, nắng chỉ vào được vài giờ mỗi ngày, nên những ô cửa đón nắng cần được tính kỹ từ lúc thiết kế.
Ban đêm, kính là nơi mất nhiệt nhiều nhất. Rèm dày, cửa chớp gỗ bên ngoài, hoặc tấm che đóng lại khi trời tối giúp giữ hơi ấm. Đây là cách làm của nhiều vùng khí hậu lạnh, áp dụng được cho nhà ở vùng cao nước ta.
Ví dụ giả định: một gia đình ở Sơn La làm nhà mới bằng gạch, muốn giữ nếp bếp lửa nhưng không muốn nhà tối và ám khói. Họ làm gian bếp riêng có ống khói, phòng sinh hoạt phía nam có cửa kính lớn đón nắng, cửa phía bắc nhỏ, rèm dày cho buổi tối. Nhà sáng hơn mà vẫn ấm, khói không còn vào phòng ngủ.
Mang mẫu nhà đồng bằng lên núi: những lỗi hay gặp
Nhiều nhà mới ở vùng cao xây theo mẫu nhà phố đồng bằng. Một số chỗ không hợp với khí hậu núi, và cũng trái với tinh thần "thuận khí hậu" của phong thủy:
| Chi tiết theo mẫu đồng bằng | Vấn đề ở vùng núi | Quan niệm hay nói | Cách sửa hợp lý |
|---|---|---|---|
| Mái bê tông bằng, không chống nóng lạnh | Lạnh buốt về đêm mùa đông, dột khi mưa dầm | Nhà "lạnh khí", không tụ | Thêm lớp cách nhiệt, mái dốc phụ, trần thấp hơn |
| Cửa kính lớn mọi phía | Mất nhiệt ban đêm, gió lùa qua khe | Khí tán, không giữ được | Giữ kính lớn ở phía nắng, làm kín phía gió, thêm rèm dày |
| Nhà cao tầng hẹp trên sườn | Hứng gió, nặng cho nền đất dốc | Thế cô phong, không vững | Hạ chiều cao, trải nhà theo đường đồng mức, khảo sát nền |
| Nhà vệ sinh xa nhà, ngoài trời | Bất tiện, lạnh cho người già về đêm | Ít bàn | Làm khu vệ sinh trong nhà có thông gió, gần phòng ngủ người già |
| San phẳng sườn đồi để có mặt bằng | Tạo taluy cao dễ sạt | Phá long mạch, động thổ lớn | Hạn chế đào, làm nhà theo bậc, có tường chắn và thoát nước |
Cột quan niệm chỉ để tham khảo, mức tin tuỳ mỗi người. Cột cuối là những thay đổi có lý do kỹ thuật rõ ràng, nên bàn thêm với người thiết kế, thi công có kinh nghiệm vùng núi.
Nguồn nước vùng cao: máng dẫn, bể chứa và những đêm đóng băng
Nhiều bản làng vùng cao lấy nước từ khe núi, dẫn về bằng máng tre, ống nhựa hay đường ống chung. Nguồn nước ở phía trên bản, chảy về theo độ dốc. Phong thủy coi nước đến từ phía trước, chảy quanh là tốt; ở vùng núi, nước thường đến từ phía sau hay bên sườn, và điều quan trọng là nước sạch, ổn định quanh năm.
Những đợt rét đậm ở vùng rất cao có thể làm đường ống nước ngoài trời đóng băng, ống nứt vỡ. Bọc ống ở đoạn lộ thiên, chôn ống sâu hơn, đặt bể chứa ở chỗ khuất gió giúp hạn chế. Trong những ngày đó, trữ sẵn nước trong nhà là cách nhiều gia đình vẫn làm.
Mùa mưa, nước đầu nguồn đục và có thể mang theo rác, đất. Bể lắng, lưới chắn ở đầu máng, đun sôi nước trước khi uống là những thói quen tốt. Mùa khô, một số khe cạn dần, nên bể trữ nước mưa là nguồn bổ sung đáng kể.
Nếu dùng ngôn ngữ phong thủy, nguồn nước là "tài" của ngôi nhà. Nhưng ở vùng cao, cái "tài" ấy được giữ bằng những việc rất cụ thể: bảo vệ rừng đầu nguồn, giữ khe suối sạch, không đổ chất thải lên phía trên nguồn nước của cả bản.
Câu hỏi thường gặp
Nhà trình tường có thật sự ấm hơn nhà gạch không?
Tường đất nện dày tích nhiệt và nhả nhiệt chậm, nên nhiệt độ trong nhà ít dao động giữa ngày và đêm, cảm giác ấm hơn vào ban đêm mùa đông. Nhà gạch mỏng mất nhiệt nhanh hơn. Tuy vậy, độ ấm còn phụ thuộc mái, cửa và khe hở; nhà gạch được cách nhiệt tốt vẫn có thể ấm.
Sưởi than trong phòng ngủ có an toàn không?
Không an toàn khi phòng đóng kín. Than cháy sinh khí CO không màu không mùi, tích tụ trong phòng kín có thể gây ngộ độc nguy hiểm, nhất là lúc ngủ. Nếu buộc phải dùng, cần có đường thoát khói và thông gió, tốt nhất là thay bằng thiết bị sưởi điện dùng đúng cách.
Làm nhà gần suối ở vùng núi có tốt theo phong thủy không?
Quan niệm ưa nhà gần nước, nhưng ở vùng núi, nhà sát lòng suối, cửa khe là nằm trên đường đi của lũ quét. Nên đặt nhà ở chỗ cao hơn, cách xa dòng chảy, hỏi người già và chính quyền về lũ từng xảy ra. An toàn trước thiên tai là ưu tiên đầu tiên.
Nhà vùng cao nên quay hướng nào?
Nên ưu tiên đón nắng mùa đông phía nam, đông nam và che chắn phía gió mùa đông bắc. Trong thung lũng hẹp, hướng nhà còn phụ thuộc vào chỗ nắng chiếu tới được nhiều giờ nhất. Các dân tộc có quy ước hướng riêng theo văn hoá của mình, nên được tôn trọng.
Có nên san phẳng sườn đồi để xây nhà rộng hơn?
San phẳng lớn tạo taluy cao, dễ sạt khi mưa kéo dài, và làm thay đổi đường thoát nước tự nhiên. Quan niệm gọi là động thổ lớn, phá thế đất. Cách an toàn hơn là làm nhà theo bậc, hạn chế đào, có tường chắn và rãnh thoát nước do người có chuyên môn thiết kế.
Đường ống nước bị đóng băng thì xử lý thế nào?
Không nên đốt lửa trực tiếp lên ống nhựa. Có thể chờ nắng lên, dùng nước ấm dội nhẹ hoặc quấn vải ấm quanh đoạn ống. Về lâu dài, nên chôn ống sâu hơn, bọc cách nhiệt đoạn lộ thiên và trữ sẵn nước trong nhà khi có tin rét đậm.