Phong thủy nhà ở miền Nam gần như không phải lo chuyện chắn gió lạnh; bài toán chỉ còn hai thứ là nóng và nước. Nắng mạnh quanh năm, nắng chiều hướng Tây gay gắt, mùa mưa có giông chiều kèm mưa hắt, và ở nhiều khu của TP.HCM còn có triều cường cuối năm. Những lời khuyên phong thủy quen thuộc, khi áp vào nhà ở Nam Bộ, cần đọc theo đúng hai nỗi lo đó.
Bài này nói về nhà ở Đông Nam Bộ và các đô thị phía Nam: nhà phố trong hẻm, nhà liên kế, nhà vườn ven đô. Nhà ven sông rạch miền Tây có những vấn đề riêng về bến nước, sạt lở và mùa nước nổi, nên được bàn trong một bài khác. Những đánh giá tốt xấu theo trường phái được ghi rõ là quan niệm, kèm lý do thực tế khi có.
Hai mùa mưa nắng, không mùa lạnh: bài toán chỉ còn nóng và nước
Nam Bộ nằm gần xích đạo hơn hai miền kia, nhiệt độ cao và khá đều quanh năm. Một năm chia hai mùa: mùa mưa khoảng từ tháng Năm đến tháng Mười Một, mùa khô từ khoảng tháng Mười Hai đến tháng Tư. Không có đợt gió mùa đông bắc lạnh như Bắc Bộ, không có mùa nồm. Những tháng cuối mùa khô là lúc nóng nhất, nhà bê tông tích nhiệt cả ngày rồi toả ra suốt đêm.
Hệ quả là nhà miền Nam không cần chuyện "kín lưng" theo nghĩa chắn rét. Mặt sau nhà kín ở đây chỉ có lý do riêng tư hoặc giáp nhà bên. Ngược lại, nhà càng có nhiều lối cho gió đi xuyên qua càng dễ chịu. Cái cần chắn là nắng, đặc biệt nắng buổi chiều chiếu vào mặt Tây và nắng đổ thẳng xuống mái.
Nước là bài toán thứ hai. Mùa mưa có những trận mưa lớn trong thời gian ngắn, gió giật đổi hướng, mưa hắt vào sâu trong hiên. Ở các khu trũng của TP.HCM, mưa lớn trùng với triều cường làm nước dâng lên đường, tràn vào nhà thấp. Phong thủy nói nhiều về "thủy" trước nhà; ở đô thị phía Nam, chữ thủy ấy trước hết là nước trên mặt đường trước cửa.
Nắng Tây và nắng mái: hai nguồn nóng chính của nhà miền Nam
Mặt Tây hứng nắng gắt nhất. Buổi chiều, mặt trời xuống thấp chiếu gần như vuông góc vào mặt nhà hướng Tây, đúng lúc không khí đã nóng cả ngày. Tường hướng Tây tích nhiệt và toả ra đến tối. Quan niệm dân gian chê nhà hướng Tây "nóng, hao" phần lớn bắt nguồn từ cảm nhận này.
Mái và sân thượng là bề mặt nóng nhất. Ở vĩ độ miền Nam, buổi trưa mặt trời gần như ở đỉnh đầu nhiều tháng trong năm. Mái bê tông không chống nóng biến tầng trên cùng thành phòng nóng nhất nhà. Phòng thờ, phòng ngủ đặt ở tầng tum cần được chống nóng mái kỹ.
Che nắng bằng lớp đệm, không chỉ bằng rèm. Lam che, ban công sâu, giàn cây leo, mái hiên vươn ra chặn nắng trước khi chạm kính. Rèm trong nhà chỉ giảm chói; nhiệt đã vào qua kính rồi. Phong thủy gọi lớp đệm phía trước là "án" hay "sa" che chắn, ý nghĩa thực tế rất gần.
Nhà hướng Tây vẫn ở tốt được. Nhiều nhà phố không chọn được hướng. Hướng Tây có thể bù bằng tường hai lớp, cửa lùi sâu, cây xanh, kính cách nhiệt và bố trí phòng ít dùng như cầu thang, kho, nhà vệ sinh về phía Tây. Đánh giá hướng tốt xấu theo trường phái là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Mở cho gió: đối lưu, giếng trời và hiên sâu
Nhà truyền thống Nam Bộ có mái rộng, hiên sâu, vách gỗ hoặc vách lá thưa, nhiều cửa, nền nâng cao. Gió đi vào từ nhiều phía và thoát ra qua khe mái. Nhà phố bê tông ngày nay mất phần lớn các đặc điểm đó: hai bên giáp tường, mặt trước kính kín, phía sau xây bít. Không ngạc nhiên khi nhiều nhà phải chạy điều hoà gần như cả ngày.
Muốn nhà phố có gió, cần ít nhất hai lỗ mở ở hai đầu và một đường cho gió đi giữa. Giếng trời phía sau hoặc giữa nhà, có mái che mưa nhưng thoáng hông, kéo khí nóng bay lên và hút gió từ cửa trước vào. Cửa sổ trên cao ở tường hậu hoặc lỗ thoáng gần mái giúp khí nóng tầng trên thoát ra. Ban công trước có cây vừa che nắng vừa làm mát không khí trước khi vào nhà.
Phong thủy có câu khí "tụ" thì tốt, khí "tán" thì xấu, dễ bị hiểu thành nhà phải kín. Với khí hậu nóng, chữ tụ nên hiểu là gió đi chậm, đều, có đường vòng, chứ không phải đứng im. Một luồng gió lùa thẳng từ cửa trước ra cửa sau với tốc độ mạnh thì khó chịu; một căn nhà bí không có gió thì ngột ngạt. Cái cần là gió vào được, đổi hướng, rồi ra.
Ví dụ giả định: một nhà phố bốn tầng trong hẻm ở TP.HCM, mặt tiền hướng Tây, sau giáp nhà bên. Gia chủ làm giếng trời sau cầu thang, mở ô kính lật trên mái giếng, lùi cửa kính tầng hai vào để có ban công trồng cây. Nhà mát hơn rõ mà không phải đổi hướng cửa, cũng không cần thêm vật phẩm nào.
Mưa giông chiều và mưa hắt: những chỗ nhà miền Nam hay thấm
Mùa mưa ở Nam Bộ thường là mưa rào, mưa giông vào chiều tối, gió giật mạnh trong thời gian ngắn. Những chỗ dưới đây là nơi nước hay vào nhà:
- Mặt nhà hứng hướng gió mưa, thường là phía Tây và Tây Nam trong mùa mưa: tường dễ thấm, sơn bong, khung cửa gỗ mau mục.
- Ban công và lô gia không có gờ chặn: nước hắt vào rồi chảy ngược vào phòng qua chân cửa.
- Mái giếng trời làm hở hông để thoáng nhưng không tính góc mưa hắt, khiến nước tạt xuống cầu thang.
- Máng xối, ống thoát nước mái nhỏ hơn lượng mưa giông: nước tràn ra mép mái, chảy theo tường.
- Chỗ giáp mí với nhà bên: khe giữa hai tường là nơi nước mưa đọng và thấm sang, cần được xử lý chung với hàng xóm.
- Ngưỡng cửa thấp hơn sân, hẻm: mưa lớn kèm nước từ đường chảy ngược vào nhà.
Phong thủy coi nước vào nhà từ cửa là điềm không tốt. Đặt cạnh thực tế, đó đơn giản là ngưỡng cửa và rãnh thoát chưa đúng cao độ. Sửa phần kỹ thuật là xử lý được cả hai mặt.
Triều cường và ngập đô thị: chọn và nâng cốt nền nhà phố
Ở nhiều khu trũng của TP.HCM, nước ngập không chỉ vì mưa mà còn vì triều dâng, thường cao điểm vào các tháng cuối năm. Khi mua hoặc sửa nhà phố, có thể làm theo thứ tự:
- Xem nhà vào ngày triều cường hoặc ngay sau một trận mưa lớn, không chỉ vào ngày nắng đẹp.
- So cốt nền với mặt hẻm, mặt đường. Đường được nâng nhiều lần qua các năm khiến nhà cũ thấp dần tương đối.
- Hỏi hàng xóm mức nước thường gặp và tần suất ngập. Một con hẻm có thể ngập trong khi hẻm bên cạnh không.
- Cân nhắc nâng nền khi sửa lớn: nâng nền kéo theo trần thấp lại, cửa, cầu thang phải làm lại; cần kỹ sư tính, có thể cần xin phép.
- Đặt ổ điện, bảng điện, thiết bị lên cao; tầng trệt chọn vật liệu chịu nước.
- Lắp van một chiều cho đường thoát nước ra cống để nước từ cống không dội ngược vào nhà khi triều lên.
Quan niệm nhà thấp hơn đường là "nước dồn vào, của trôi đi" nghe có vẻ tín ngưỡng, nhưng bản chất là chuyện cao độ. Đây là chỗ một kỹ sư và một người theo phong thủy dễ đồng ý với nhau.
Lời khuyên phong thủy quen tai, đọc lại cho khí hậu miền Nam
Nhiều lời khuyên phổ biến được viết chung cho mọi nơi. Bảng dưới đọc lại vài câu quen thuộc khi đặt vào nhà phố, nhà vườn Nam Bộ:
| Lời khuyên hay nghe | Ý của quan niệm | Điều cần tính ở miền Nam | Cách làm hợp lý |
|---|---|---|---|
| Nhà phải có chỗ dựa phía sau | Có chỗ tựa thì vững | Không cần chắn gió lạnh; mặt sau kín làm mất đường thoát gió | Tường hậu chắc nhưng có ô thoáng cao, giếng trời phía sau |
| Cửa chính không nên thẳng cửa sau | Khí không xuyên thẳng qua | Gió xuyên nhà lại có ích cho làm mát | Đặt cửa hơi lệch hoặc có vách thoáng ở giữa để gió đổi hướng |
| Trước nhà nên có nước | Minh đường tụ thủy | Nước đọng ở khí hậu nóng dễ sinh muỗi | Chậu nước nhỏ có cá, có lọc, hoặc chỉ giữ sân thoáng |
| Nhà nên sáng sủa | Dương khí đầy đủ | Sáng thì tốt, nhưng nắng trực tiếp thì nóng | Lấy sáng gián tiếp: giếng trời, kính có lam, ánh sáng phản từ tường sáng màu |
| Nên có cây xanh trước nhà | Sinh khí, che chắn | Hợp với khí hậu nhưng rễ có thể phá móng, nền | Chọn cây rễ không phá, trồng cách móng, dùng chậu lớn ở nhà phố |
Phần cột thứ hai là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Phần cột thứ ba và thứ tư là những thứ bạn tự kiểm được bằng cảm nhận nóng mát, đo nhiệt độ và nhìn vết thấm.
Sân trước, cây xanh và bàn thờ Ông Thiên: nếp nhà Nam Bộ
Nhà vườn Nam Bộ thường có sân trước rộng, hàng rào cây xanh, cổng thấp, lối đi giữa vườn vào nhà. Bố cục này khớp với ý minh đường trong phong thủy: phía trước nhà có khoảng trống thoáng để ánh sáng và gió vào. Trong thực tế, sân và vườn còn làm mát không khí trước khi gió chạm tường nhà.
Một nét riêng của nhiều gia đình miền Nam là bàn thờ Ông Thiên, tức thờ Trời, thường là một trụ nhỏ hoặc kệ đặt ngoài sân, trước hiên hay ở ban công. Đây là tín ngưỡng dân gian của vùng, không thuộc riêng một trường phái phong thủy nào. Cách đặt cụ thể mỗi nhà một khác theo nếp gia đình; điều thực tế nên để ý là chỗ thắp hương ngoài trời phải tránh gió lùa vào nhà, xa vật dễ cháy, và có mái che mưa nếu cần.
Ở nhà phố hẹp, sân trước thường bị dùng làm chỗ để xe. Vẫn có thể giữ ý "trước nhà thoáng" bằng việc gọn gàng, không chất đồ chắn cửa, có vài chậu cây che nắng. Cây trong chậu ở mặt tiền vừa lọc bụi, vừa làm mềm mặt tiền bê tông, lại không ảnh hưởng móng nhà như cây trồng xuống đất sát tường.
Nói gọn, nhà miền Nam theo phong thủy là nhà che nắng tốt, mở gió tốt và không để nước vào. Những gì vượt ra ngoài ba điều đó, như hướng hợp tuổi hay vật phẩm đặt góc nào, là phần quan niệm của từng gia đình. Nếu muốn tìm hiểu vật phẩm, nên xem những nơi ghi rõ chất liệu, như Vật Phẩm Phong Thủy, và hiểu đó là vật biểu tượng.
Câu hỏi thường gặp
Nhà hướng Tây ở TP.HCM có nên mua không?
Nhà hướng Tây nóng hơn vào buổi chiều, nhưng không phải lý do duy nhất để bỏ một căn nhà. Nếu mặt tiền có ban công sâu, lam che, cây xanh, hoặc có thể làm thêm khi sửa, nhà vẫn ở dễ chịu. Đánh giá hướng xấu theo trường phái là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; nên tính thêm chi phí chống nóng khi mua.
Nhà phố miền Nam có cần giếng trời không?
Với nhà phố sâu và hẹp, giếng trời gần như là cách hiệu quả nhất để có gió và ánh sáng tự nhiên cho các phòng giữa. Mái giếng trời nên che được mưa hắt nhưng thoáng hông để khí nóng thoát ra. Vị trí và kích thước nên được kiến trúc sư tính cùng kết cấu.
Đặt bể cá trước nhà ở miền Nam có sao không?
Theo quan niệm, nước trước nhà tượng trưng cho minh đường tụ thủy. Thực tế ở khí hậu nóng, nước đứng dễ sinh muỗi và rêu. Nếu đặt bể, nên có lọc, có cá ăn lăng quăng, có nắp hoặc lưới, và vệ sinh thường xuyên. Không đặt bể ở chỗ trẻ nhỏ dễ trèo tới.
Triều cường có liên quan gì đến phong thủy nhà ở?
Phong thủy nói nhiều về nước trước nhà và nước vào nhà. Triều cường làm nước dâng lên đường, tràn vào những nhà thấp. Phần này thực chất là chuyện cao độ nền, thoát nước và van một chiều, ai cũng kiểm được, nên nên làm trước khi bàn chuyện bài trí.
Bàn thờ Ông Thiên có bắt buộc phải có không?
Không bắt buộc. Đây là tín ngưỡng dân gian phổ biến ở nhiều gia đình miền Nam, có nhà đặt, có nhà không. Nếu đặt, nên theo nếp của gia đình và chọn chỗ an toàn với lửa, tránh gió lùa khói vào nhà. Muốn hiểu sâu nghi thức, bạn có thể hỏi người lớn trong họ hoặc người am hiểu tập quán địa phương.
Có nên đóng kín mặt tiền bằng kính để chống bụi, chống ồn?
Kính kín giảm bụi và tiếng ồn nhưng làm nhà mất gió và tích nhiệt nếu hứng nắng. Cách dung hoà là kính lùi vào sau ban công có cây, có cửa mở được và lam che. Nhà vẫn yên tĩnh hơn, đồng thời giữ được đường cho gió khi cần.