Phong thủy nhà ở miền Bắc xoay quanh một bài toán khí hậu bốn mùa: chắn gió mùa đông bắc lạnh, giữ nhà khô trong những tuần nồm cuối đông, và đón gió mát, tránh nắng gắt trong mùa hè nóng ẩm. Những lời dặn quen thuộc của người Bắc như "làm nhà hướng Nam", "sau lưng phải có chỗ dựa", "trước nhà phải thoáng" đều có thể đọc lại theo đúng ba nỗi lo đó.
Bài này không bàn hướng hợp tuổi hay sao chiếu năm. Bài đi vào phần mà phong thủy Bắc Bộ gắn chặt với khí hậu: chỗ nào trong nhà cần kín, chỗ nào cần mở, vì sao nhà xưa ít cửa ở mặt sau, nồm ẩm được người xưa hiểu thế nào, và một ngôi nhà ống ở Hà Nội, Hải Phòng, Bắc Ninh hôm nay giữ được những tinh ý nào. Những gì thuộc về quan niệm sẽ được ghi rõ là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Bốn mùa miền Bắc đặt ra bài toán gì cho ngôi nhà
Đồng bằng và trung du Bắc Bộ có mùa đông thật sự. Từ khoảng tháng Mười Một đến tháng Ba, các đợt gió mùa đông bắc tràn về, trời khô hanh rồi chuyển sang mưa phùn, có những đợt rét đậm kéo dài nhiều ngày. Sang cuối đông, đầu xuân, xen giữa các đợt lạnh là những ngày nồm: không khí ấm và ẩm từ biển thổi vào, gặp tường, sàn, cầu thang còn lạnh thì đọng thành nước. Mùa hè từ khoảng tháng Năm đến tháng Chín nóng, ẩm, mưa rào nhiều, ven biển còn có bão.
Một ngôi nhà ở Hà Nội vì vậy phải làm được những việc gần như ngược nhau theo mùa. Mùa đông cần kín, giữ hơi ấm, chặn gió lùa. Mùa nồm cần đóng kín đúng lúc và làm khô nhanh. Mùa hè lại cần mở rộng, cho gió xuyên phòng, che nắng trưa và nắng chiều. Nhà ở miền Nam gần như chỉ cần mở; nhà ở miền Bắc phải biết đóng và biết mở.
Phong thủy Bắc Bộ, khi tách khỏi phần phương vị mang tính trường phái, thực chất là một kho kinh nghiệm để giải bài toán đó. Người xưa không có nhiệt ẩm kế, nhưng họ thấy rõ gian nào lạnh, góc nào mốc, cửa nào lùa gió, rồi gói kinh nghiệm thành những câu dặn dễ nhớ. Đọc những câu dặn ấy cùng với bản đồ gió và nắng, ta thấy phần lớn chúng có lý do rất đời thường.
"Lấy vợ hiền hoà, làm nhà hướng Nam": đọc câu tục ngữ theo nắng và gió
Hướng Nam đón gió mát mùa hè. Ở đồng bằng Bắc Bộ, gió mùa hè thổi chủ yếu từ phía đông nam, dân gian gọi là gió nồm. Nhà quay mặt về nam hoặc nam lệch đông có cửa lớn hứng được luồng gió này vào những buổi chiều tối oi bức.
Lưng nhà quay về bắc chặn gió bấc. Gió mùa đông bắc lạnh và khô thổi từ phía bắc, đông bắc. Khi mặt sau nhà kín, ít cửa, có vườn cây hoặc luỹ tre phía sau, gió lạnh bị chặn trước khi lùa vào gian ở. Trong ngôn ngữ phong thủy, đó là có "huyền vũ" che chở phía sau.
Nắng hướng Nam dễ điều khiển. Ở vĩ độ miền Bắc, mặt trời mùa đông đi thấp ở phía nam nên nắng xiên sâu vào hiên, sưởi ấm nền nhà. Mùa hè mặt trời lên cao, mái hiên vừa đủ sâu là che được nắng trưa. Mặt nhà hướng Tây thì ngược lại, chịu nắng chiều gay gắt cả mùa hè.
Câu tục ngữ không phải luật cứng. Nam lệch Đông vài chục độ vẫn được coi là tốt; nhiều làng xưa còn quay theo thế đất, theo dòng sông, theo đình làng. Với lô đất phố hướng khác, việc cần làm là bù bằng mái che, cửa chắn, cây xanh, chứ không phải xoay cả ngôi nhà.
Trường phái lý khí nói khác. Theo Bát trạch hay Huyền không, hướng tốt còn tuỳ cung phi gia chủ và vận. Hai cách nhìn không loại trừ nhau: khí hậu là phần ai cũng kiểm được, phần còn lại là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Tựa sau, thoáng trước: huyền vũ và minh đường trong nhà Bắc Bộ
Nhà truyền thống ở đồng bằng Bắc Bộ thường xây kín mặt sau và hai đầu hồi, mặt trước là hàng cửa bức bàn mở được toàn bộ, phía trước có hiên, sân gạch, rồi đến ao. Phía sau có vườn, ngoài cùng là luỹ tre. Bố cục này khớp với tứ linh trong phong thủy: huyền vũ là vườn và tre phía sau, minh đường là sân và ao phía trước, thanh long và bạch hổ là nhà ngang, nhà phụ hai bên.
Về thực tế, mặt sau kín vì đó là phía hứng gió bấc. Sân gạch phía trước vừa là chỗ phơi thóc, vừa là mặt phản xạ ánh sáng vào nhà; ao làm mát không khí mùa hè và nhận nước mưa từ sân. Tường hồi dày, ít cửa giúp nhà ấm hơn trong những đêm rét. Người ta nói nhà như thế "tụ khí", nghĩa đời thường là giữ được hơi ấm, hơi người, không để gió lùa xuyên qua.
Trong nhà ống ở phố, không còn vườn sau hay ao trước, nhưng tinh ý vẫn giữ được. Tường hậu xây kín hoặc chỉ mở ô thoáng cao có cửa đóng được. Mặt tiền nên có một lớp đệm, như khoảng lùi nhỏ, ban công có cửa kính, hay sảnh vào trước khi tới phòng khách, để gió bấc không thổi thẳng vào. Giếng trời ở giữa hoặc phía sau thay cho cái sân, đưa sáng và gió xuống những tầng sâu trong lô đất.
Một chỗ hay sai là mở cửa lớn ở cả trước lẫn sau, thẳng hàng nhau, với ý cho thoáng. Mùa hè thì mát, nhưng mùa đông gió lạnh xuyên suốt nhà, mùa nồm hơi ẩm tràn khắp các tầng. Phong thủy gọi đó là khí "xuyên đường", không tụ. Cách giữ cả hai mùa là đặt cửa lệch nhau và có cánh đóng kín được khi trời trở lạnh.
Nồm ẩm dưới góc phong thủy: thủy khí ứ đọng và cách giữ nhà khô
Người xưa gọi những ngày tường rịn nước, sàn trơn là nhà "ẩm thấp", "âm khí nặng". Đặt cạnh vật lý, đó là hiện tượng hơi nước ngưng tụ khi không khí nóng ẩm gặp bề mặt lạnh hơn điểm sương. Những việc dưới đây giữ nhà khô qua mùa nồm, xếp theo thứ tự nên làm:
- Đóng kín khi trời nồm, mở khi trời hanh. Ngày nồm, mở cửa để "cho thoáng" chỉ đưa thêm hơi ẩm vào. Đợi hôm có gió bắc khô trở lại mới mở cho nhà thở.
- Hút ẩm hoặc chạy điều hoà ở chế độ làm khô trong những phòng hay đọng nước nhất, thường là tầng trệt, nhà vệ sinh, chân cầu thang.
- Chọn mặt sàn ít đọng nước cho tầng một: gạch có độ nhám, gỗ đã xử lý ẩm. Nền gạch nung xốp của nhà xưa hút bớt hơi nước, một phần nhờ vậy mà ít trơn.
- Cất đồ dễ mốc lên cao, xa tường ngoài: sách, quần áo, đồ da. Tủ kê cách tường vài phân để không khí lưu thông phía sau.
- Kiểm tra chống thấm trước mùa đông: tường hậu, sân thượng, chân tường giáp nhà bên. Tường thấm từ trước thì mùa nồm sẽ ẩm gấp nhiều lần.
- Đừng dùng vật phẩm để "trừ âm khí" thay cho các việc trên. Nhà khô là nhờ chặn hơi ẩm và làm khô không khí; đặt thêm đồ trang trí không thay được việc đó.
Phong thủy ưa nhà "khô ráo, sáng sủa" là có lý do sức khoẻ rõ ràng: nấm mốc phát triển mạnh ở độ ẩm cao kéo dài. Đây là chỗ quan niệm và khoa học gặp nhau gần như trọn vẹn.
Bố trí phòng theo mùa trong nhà ống Hà Nội, Hải Phòng
Nhà ống miền Bắc thường hẹp, sâu, nhiều tầng. Bảng dưới gợi ý cách xếp phòng sao cho hợp cả quan niệm lẫn khí hậu; đây là định hướng, không phải khuôn bắt buộc.
| Không gian | Quan niệm phong thủy hay nói | Lý do khí hậu ở miền Bắc | Gợi ý bố trí |
|---|---|---|---|
| Phòng khách tầng một | Minh đường trong nhà, nên sáng và rộng | Tầng trệt lạnh và ẩm nhất mùa nồm | Có cửa kính đóng kín được, sàn ít trơn, có lớp đệm với cửa chính |
| Bếp | Không đối diện cửa chính, có chỗ tựa | Gió lùa làm lửa chập chờn, mùi bếp lan khắp nhà | Đặt sâu trong nhà, gần giếng trời hoặc cửa thoát khói, có hút mùi ra ngoài |
| Phòng ngủ | Tĩnh, kín, giường có chỗ tựa | Cần ấm mùa đông, mát mùa hè | Ưu tiên phía nam hoặc đông nam ở tầng giữa, tránh phòng sát mái hướng tây |
| Gian thờ | Nơi cao, yên, sạch | Tầng trên cùng nóng mùa hè, dễ thấm mùa mưa | Tầng trên cùng phải chống nóng, chống thấm kỹ; có cửa sổ để hương khói thoát |
| Nhà vệ sinh | Không đặt giữa nhà, không đè lên bếp, gian thờ | Nơi ẩm nhất nhà, dễ mốc lan sang phòng bên | Có quạt hút ra ngoài, xếp chồng thẳng hàng giữa các tầng |
Nhìn bảng, có thể thấy những điều phong thủy kiêng ở nhà ống miền Bắc phần lớn cũng là những chỗ khí hậu gây phiền. Khi hai thứ lệch nhau, nên ưu tiên phần đo được: độ ẩm, gió, nắng.
Nhà ở trung du và ven biển Bắc Bộ: khác đồng bằng ở đâu
Miền Bắc không chỉ có đồng bằng sông Hồng. Ba vùng dưới đây có nét riêng mà lời khuyên chung dễ bỏ sót:
- Trung du đồi thấp như Phú Thọ, Thái Nguyên, Tuyên Quang: nhà dựng trên sườn đồi, lưng tựa đồi là đúng thế "có chỗ dựa", nhưng phải tính nước mặt chảy từ đồi xuống. Rãnh thoát nước phía sau nhà quan trọng hơn mọi bài trí bên trong.
- Ven biển như Quảng Ninh, Hải Phòng, Ninh Bình phía biển: mùa hè có bão, gió mạnh và mưa hắt từ phía đông, đông nam. Mặt nhà đón gió mát cũng là mặt hứng bão, nên cửa phải chắc, có cánh chớp hoặc cửa kép, mái được neo kỹ.
- Vùng trũng ven sông lớn và các cánh đồng chiêm cũ: nền nhà xưa thường đắp cao hơn mặt ruộng; ngày nay đường làng được nâng dần nên nhà cũ có thể bị thấp hơn mặt đường. Phong thủy gọi nhà thấp hơn đường là nước dồn vào nhà, thực tế là ngập khi mưa lớn.
- Vùng núi phía Bắc lạnh hơn nhiều, có nơi có sương muối, băng giá vào những đợt rét mạnh. Nhà ở đó có cách làm riêng, nên được bàn tách ra thay vì gộp chung với đồng bằng.
Một lời khuyên đúng ở phố Hà Nội có thể thừa ở một xóm trên đồi Phú Thọ, và ngược lại. Khi đọc sách hay nghe tư vấn, hãy hỏi lời khuyên đó dựa trên điều kiện vùng nào.
Lời khuyên phong thủy viết cho nơi khác: chỗ cần đọc lại khi áp vào miền Bắc
Nhiều sách phong thủy phổ thông lưu hành ở nước ta được dịch hoặc soạn lại từ tài liệu viết cho những vùng có khí hậu khác, hoặc viết chung chung không gắn với vùng nào. Một số lời khuyên vì vậy cần đọc lại khi đặt vào nhà miền Bắc.
Ví dụ, lời khuyên "mở nhiều cửa để đón sinh khí" hợp với vùng nóng quanh năm, nhưng ở miền Bắc, cửa mở mà không đóng kín được sẽ thành chỗ gió bấc lùa và hơi nồm tràn vào. Lời khuyên "đặt bể cá, thác nước để kích tài lộc" ở phòng khách tầng trệt, trong những tháng nồm, có thể làm độ ẩm trong nhà tăng thêm. Lời khuyên "phòng ngủ nên ở hướng Tây cho người nào đó" có thể đặt phòng ấy vào chỗ nóng nhất nhà mùa hè.
Cách đọc tỉnh táo là tách mỗi lời khuyên làm hai phần: phần nào có lý do khí hậu, ánh sáng, an toàn mà bạn tự kiểm được, và phần nào thuộc quan niệm trường phái. Phần thứ nhất nên làm, phần thứ hai tuỳ niềm tin của gia đình. Phong thủy không thay được quy chuẩn xây dựng, kết cấu, phòng cháy; khi sửa nhà hãy làm đúng giấy phép và hỏi người có chuyên môn.
Ví dụ giả định: một gia đình ở phố cổ muốn làm thêm bể cá lớn ở phòng khách tầng một theo lời khuyên tài lộc. Nếu nhà đã hay đọng nước mùa nồm, có thể đặt bể ở tầng trên khô hơn, chọn bể có nắp, hoặc thay bằng một bức tranh nước. Ý muốn biểu tượng vẫn giữ, còn ngôi nhà không phải gánh thêm hơi ẩm.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ở miền Bắc hướng nào được coi là tốt nhất?
Theo kinh nghiệm dân gian và khí hậu, hướng Nam và Đông Nam được ưa vì đón gió mát mùa hè, tránh gió bấc mùa đông và ít nắng chiều. Các trường phái lý khí còn xét theo cung phi và vận, đó là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Lô đất hướng khác vẫn có thể bù bằng mái che, cửa kín và cây xanh.
Nhà hướng Bắc ở Hà Nội có lạnh lắm không?
Mặt nhà hướng Bắc hứng gió mùa đông bắc nhiều hơn nên mùa đông lạnh hơn nếu cửa hở. Bù lại, hướng này ánh sáng đều, mùa hè ít nắng gắt. Nếu có cửa kép, sảnh đệm và cửa đóng kín khít, nhà hướng Bắc vẫn ở thoải mái; điều cần tránh là mở cửa lớn thẳng hàng xuyên suốt nhà.
Mùa nồm có nên mở cửa cho thoáng không?
Không nên. Những ngày nồm, không khí bên ngoài nóng ẩm hơn trong nhà, mở cửa chỉ đưa thêm hơi nước vào để đọng lên tường, sàn. Nên đóng kín, hút ẩm hoặc dùng điều hoà chế độ làm khô, rồi mở cửa khi có đợt gió bắc khô trở lại.
Nhà ống không có vườn sau thì lấy gì làm chỗ dựa?
Trong nhà phố, tường hậu xây kín hoặc nhà bên cạnh cao hơn đã đóng vai chỗ dựa theo quan niệm. Về thực tế, điều quan trọng là tường hậu chống thấm tốt và ô thoáng phía sau có cửa đóng được. Không cần treo vật phẩm để thay cho một bức tường chắc chắn.
Có cần đổi hướng cửa chính khi mua nhà ở miền Bắc?
Đổi hướng cửa chính tốn kém, đụng kết cấu, có khi cần xin phép. Thường chỉ nên làm khi cải tạo lớn. Trong đa số trường hợp, thêm mái che, cửa kính lớp hai, rèm dày và sắp lại nội thất đã giải quyết được chuyện gió lùa và nắng gắt mà không phải đục phá.
Nhà ở quê miền Bắc xây mới có nên giữ bố cục ba gian?
Không bắt buộc, nhưng giữ một số tinh ý của bố cục cũ là có ích: mặt sau kín, mặt trước có hiên sâu, sân phía trước, gian giữa yên tĩnh cho bàn thờ. Những nét đó đáp ứng khí hậu bốn mùa và nếp sinh hoạt gia đình, còn số gian và kiểu nhà tuỳ nhu cầu từng nhà.