Ở miền Trung, phong thủy nhà ở bắt đầu từ một câu hỏi rất thực: ngôi nhà có đứng vững qua mùa bão và có ở được khi nước lũ lên không. Chữ "tàng phong" trong phong thủy, nghĩa là giấu mình khỏi gió dữ, ở dải đất này không còn là ẩn dụ mà là chuyện mái nhà còn hay bay. Chữ "tụ thủy" thì phải đi kèm câu hỏi ngược lại: nước tụ đến đâu thì quá mức.
Bài này dành cho người làm nhà, sửa nhà, mua nhà ở các tỉnh từ Thanh Hóa đến Khánh Hòa, nhất là vùng ven biển và vùng trũng ven sông. Bài nói về dáng nhà, mái nhà, cốt nền, gác tránh lũ, lịch việc theo mùa và cách đọc những lời khuyên phong thủy khi chúng đặt cạnh yêu cầu an toàn. Bài không thay cho hướng dẫn của cơ quan phòng chống thiên tai hay ý kiến kỹ sư kết cấu.
Dải đất hẹp, núi sát biển: vì sao bão và lũ là bài toán đầu tiên
Miền Trung là phần hẹp nhất của lãnh thổ, phía tây là Trường Sơn, phía đông là biển, giữa là những dải đồng bằng nhỏ bị các nhánh núi chia cắt. Sông ở đây ngắn và dốc; mưa lớn trên núi chỉ vài giờ sau đã dồn xuống đồng bằng. Mùa mưa của phần lớn duyên hải miền Trung lệch so với cả nước, dồn vào khoảng tháng Chín đến tháng Mười Hai, cũng là lúc bão và áp thấp nhiệt đới hay đổ bộ.
Vì thế một ngôi nhà ở Quảng Ngãi, Đà Nẵng hay Huế có thể phải chịu cả gió mạnh từ biển lẫn nước lũ từ sông trong cùng một mùa, có năm trong cùng một tuần. Ở các tỉnh phía bắc miền Trung, mùa hè còn thêm gió tây khô nóng; ở phía nam, mùa khô kéo dài, nắng gắt. Ngôi nhà phải chịu được tất cả những thứ đó trong vòng một năm.
Người miền Trung từ lâu đã có cách làm nhà riêng cho điều kiện này: nhà thấp, mái gọn, tường dày, có gác để kê đồ, có hàng cây chắn gió. Phong thủy ở đây ít bàn chuyện bày biện cầu may mà nghiêng về chọn thế đất và dáng nhà. Đó cũng là phần phong thủy dễ đối chiếu nhất với kinh nghiệm thực tế, vì hậu quả của một lựa chọn sai thường thấy ngay sau một mùa bão.
Tàng phong theo nghĩa đen: dáng nhà thấp, gọn, ít chỗ cho gió bám
Nhà thấp và chắc hơn nhà cao mảnh. Gió bão tác động mạnh lên những bề mặt lớn và nhô cao. Nhà truyền thống ven biển miền Trung thường thấp, mái kéo xuống gần, tường hồi dày. Phong thủy gọi đó là dáng nhà "nép", không "cô phong" giữa trời.
Mặt bằng gọn, ít góc lồi lõm. Những phần nhô ra như ban công đua dài, mái hiên rộng, chái phụ dựng nhẹ là chỗ gió luồn vào và giật. Mặt bằng vuông vắn, mái liền khối chịu gió đều hơn. Quan niệm phong thủy ưa nhà vuông vức có điểm gặp ở đây.
Có vật chắn phía biển. Hàng phi lao, rặng tre, bờ cây dày phía biển làm gió yếu đi trước khi chạm nhà. Trong ngôn ngữ phong thủy, đó là có "sa" che chắn. Cây chắn gió nên trồng đủ xa để khi đổ không đè lên mái.
Cửa ít mà chắc. Mặt nhà hướng biển thường ít cửa lớn, cửa có then cài, có khi thêm lớp cửa chớp. Khi một cửa lớn bị gió phá, áp lực trong nhà tăng đột ngột và có thể đẩy bung mái từ bên trong. Giữ cửa kín trong bão là giữ cả mái.
Tàng phong không có nghĩa là bí. Ngoài mùa bão, nhà vẫn cần gió biển ban ngày cho mát. Cách người miền Trung làm là mở cửa phía khuất gió và lắp cửa đóng kín được ở phía biển. Đóng hay mở theo mùa, đây là chỗ khác với hình dung nhà nào cũng phải "thoáng".
Mái nhà trước mùa bão: những chỗ gió hay lật
Sau mỗi trận bão, phần hư hại hay gặp nhất là mái. Danh sách dưới đây là những chỗ người dân và thợ địa phương thường kiểm lại trước mùa mưa bão, xếp từ ngoài vào trong:
- Mái hiên dựng thêm. Mái hiên nối liền mái chính, khi bị gió lật có thể kéo theo cả mái chính. Nhiều nơi khuyến cáo làm mái hiên tách rời, hoặc tháo được khi có bão.
- Tấm tôn và đinh vít. Tôn mỏng, vít thưa, vít đã gỉ là chỗ gió bóc lên đầu tiên. Thêm vít, thêm nẹp, chằng dây qua mái và neo xuống đất là cách làm phổ biến khi có tin bão.
- Đầu hồi và bờ nóc. Gió tạo lực hút mạnh ở mép mái, đầu hồi, bờ nóc. Ngói ở các vị trí này cần được gắn chắc hơn phần giữa mái.
- Liên kết giữa mái và tường. Mái được "giữ" xuống tường nhờ giằng, neo; nếu chỉ đặt lên, gió đủ mạnh sẽ nhấc cả bộ khung. Phần này nên để thợ có kinh nghiệm hoặc kỹ sư kiểm.
- Đồ vật quanh nhà. Chậu cây, tấm tôn thừa, bảng quảng cáo nhỏ, mái che di động có thể thành vật bay. Thu gọn trước bão là việc nhỏ mà giảm nhiều thiệt hại.
- Cây lớn sát nhà. Cành khô, cây rễ nông ngay sát mái nên được tỉa trước mùa bão; cây đổ đè nhà là nguy cơ thật, không phải chuyện kiêng kỵ.
Chằng chống mái, sơ tán khi có lệnh là việc an toàn, không thuộc phạm vi phong thủy. Phong thủy chỉ góp phần ở chỗ chọn dáng nhà và thế đất ngay từ đầu cho ít rủi ro hơn.
Nước lũ và cốt nền: đọc vết lũ cũ trước khi cầm la bàn
Ở vùng hay ngập, việc chọn cốt nền quan trọng hơn chọn hướng. Các bước dưới đây giúp bạn có số liệu thật trước khi bàn đến những chuyện khác:
- Hỏi người già trong xóm về các trận lũ lớn từng xảy ra: nước lên tới đâu, vào nhà từ phía nào, rút sau bao lâu. Ký ức của người tại chỗ là dữ liệu quý.
- Tìm vết nước cũ trên tường nhà hàng xóm, tường đình, chân cầu, cột điện. Nhiều nơi có đánh dấu mực nước các trận lũ lịch sử.
- Hỏi chính quyền địa phương về cao độ nền khuyến nghị, quy hoạch san lấp, đường sắp nâng cốt. Nhà xây hôm nay có thể thấp hơn mặt đường mười năm sau.
- Đặt cốt nền và ổ điện cao hơn mức nước thường gặp; bảng điện, đồng hồ, thiết bị đắt tiền đặt ở tầng cao hoặc trên gác.
- Dự trù chỗ tránh lũ: gác lửng chắc, tầng hai, lối lên mái hoặc lối ra ngoài khi cần. Đây là phần nên bàn với kỹ sư, đừng chỉ dựa vào thợ.
- Sau đó mới xét hướng nhà theo nắng, gió và quan niệm của gia đình. Một hướng đẹp không bù được cho nền thấp hơn nước lũ.
Phong thủy coi trọng "tụ thủy" trước nhà, nhưng sách xưa cũng nói nước phải "quanh co, êm", không phải nước tràn vào nhà. Ở vùng lũ, đọc chữ tụ thủy theo nghĩa nước có lối thoát nhanh mới đúng tinh thần.
Gác lửng và sàn tránh lũ: lối nhà sống chung với nước
Nhiều vùng ở miền Trung không chống lại lũ được bằng đê cao, nên người dân làm nhà theo lối sống chung. Nhà có gác gỗ hoặc sàn lửng bê tông để kê thóc, đồ đạc, chăn màn, và là nơi người ở tạm khi nước vào tầng trệt. Một số địa phương có các mẫu nhà an toàn với tầng tránh lũ được làm chắc, có lối thoát ra ngoài.
Phong thủy truyền thống thường ngại những thứ "đè đầu" như xà ngang, gác thấp trên giường, cho rằng gây cảm giác nặng nề. Ở vùng lũ, cái gác lại là chỗ cứu người và cứu của. Cách dung hoà là bố trí gác ở khu vực sinh hoạt chung, kho, chứ không ngay trên giường ngủ; làm trần gác đủ cao để không gây cảm giác bức bối; có cầu thang vững, tay vịn, lên xuống được cả lúc tối và trơn.
Vật liệu tầng trệt cũng nên chọn theo nước: gạch lát chịu ngâm, chân tường trát vữa chống thấm, cửa gỗ thay bằng loại ít bị nước làm hỏng, tủ bếp chân cao. Những chỗ hay dồn nước như hố ga, chân cầu thang cần thông thoáng để sau lũ dọn nhanh. Với nhà mua lại, xem vết ngấm ở chân tường và hỏi chủ cũ những năm nước vào nhà.
Có một quan niệm dân gian cho rằng nhà bị nước lũ vào là "mất tài". Thực tế, điều làm gia đình mất của là đồ đạc không kịp đưa lên cao và thời gian dọn dẹp kéo dài. Một ngôi nhà chuẩn bị tốt có thể đón nước vào tầng trệt rồi dọn lại trong vài ngày. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, còn việc chuẩn bị thì ai cũng làm được.
Một năm của ngôi nhà miền Trung: mùa nào lo việc gì
Thời gian mỗi mùa xê dịch giữa các tỉnh và giữa các năm; bảng dưới chỉ là khung tham khảo cho dải ven biển từ Huế trở vào, các tỉnh phía bắc miền Trung lệch đôi chút.
| Khoảng thời gian | Thời tiết đáng lưu ý | Việc với ngôi nhà | Ghi chú theo quan niệm |
|---|---|---|---|
| Đầu năm (tháng 1 – 3) | Mưa phùn, lạnh nhẹ ở phía bắc; khô dần ở phía nam | Sửa chữa nhỏ, sơn lại, dọn sau mùa lũ | Nhiều nhà chọn ngày đầu năm để sửa nhà, tránh tháng mưa bão |
| Mùa nắng (tháng 4 – 8) | Nắng gắt, gió tây khô nóng ở Bắc Trung Bộ | Che nắng mặt Tây, chống nóng mái, làm việc lớn như đổ mái, xây tường | Thời gian thuận cho động thổ, cất nóc theo tập quán nhiều nơi |
| Trước mùa bão (tháng 8 – 9) | Bắt đầu có áp thấp, bão | Kiểm mái, cửa, cây lớn, thông cống rãnh | Việc chuẩn bị không cần chờ ngày đẹp |
| Mùa mưa bão (tháng 9 – 12) | Mưa lớn kéo dài, bão, lũ | Chằng chống khi có tin bão, đưa đồ lên cao, theo dõi thông báo | Hạn chế khởi công lớn; ưu tiên an toàn |
| Sau lũ | Ẩm, bùn, nấm mốc | Dọn bùn, làm khô, kiểm điện trước khi dùng lại | Một số nhà làm lễ nhỏ sau khi dọn, đó là tập quán riêng |
Bảng dùng để lên kế hoạch, không thay cho bản tin dự báo. Khi có tin bão, hãy theo hướng dẫn của chính quyền địa phương.
Khi lời khuyên phong thủy và yêu cầu an toàn khác nhau
Thỉnh thoảng một lời khuyên phong thủy đi ngược yêu cầu an toàn ở miền Trung. Ví dụ, ai đó khuyên làm cửa chính thật rộng hướng ra biển để "đón khí", trong khi đó là mặt hứng bão. Hay khuyên làm ao, hồ cảnh lớn trước nhà để "tụ thủy" ở một lô đất vốn đã thấp, hay ngập. Hay khuyên nhà phải cao hơn nhà hàng xóm để "không bị đè", dẫn đến nhà cao mảnh đứng một mình giữa vùng trống gió.
Nguyên tắc đơn giản: ở vùng thiên tai, an toàn đi trước. Cửa hướng biển có thể vẫn đẹp và rộng vừa phải nếu có cánh chắc, then cài, cửa chớp. Ao trước nhà có thể thay bằng sân lát có rãnh thoát nhanh, giữ ý nghĩa minh đường mà không giữ nước. Chiều cao nhà nên theo thiết kế kết cấu và quy hoạch, không theo việc so với nhà bên.
Phong thủy, ở phần tốt nhất của nó, vốn là kinh nghiệm chọn đất và làm nhà cho hợp với gió và nước. Những người làm nhà ở miền Trung xưa đã áp kinh nghiệm đó một cách rất thực dụng. Khi thấy lời khuyên nào chỉ nói đến tài lộc mà không nhắc gì đến bão lũ của vùng mình, bạn có quyền hỏi lại lý do. Còn phần quan niệm như hướng hợp tuổi, ngày làm nhà, mức tin tuỳ mỗi gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ở vùng bão miền Trung nên làm mái bằng hay mái dốc?
Mỗi loại có ưu nhược riêng. Mái bê tông bằng nặng, ít bị bóc nhưng nóng và dễ thấm nếu làm ẩu. Mái dốc thoát nước nhanh nhưng mái tôn, ngói phải được neo kỹ ở mép và đầu hồi. Lựa chọn nên dựa trên tư vấn kết cấu cho vùng gió cụ thể, không dựa vào việc mái nào hợp mệnh.
Nhà hướng ra biển có tốt theo phong thủy không?
Nhiều người thích vì cảnh rộng, thoáng, có gió mát ban ngày. Về thực tế, đó cũng là mặt hứng bão và hơi muối. Có thể giữ hướng nhìn ra biển nhưng làm cửa chắc, có lớp chớp, lùi nhà vào sau hàng cây chắn gió. Đánh giá tốt hay xấu theo trường phái là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Gác tránh lũ trên đầu giường có bị coi là xấu không?
Một số quan niệm ngại vật nặng phía trên chỗ ngủ vì gây cảm giác bức bối. Ở vùng lũ, gác là chỗ cần thiết, nên đặt gác ở khu sinh hoạt chung hoặc kho thay vì ngay trên giường, trần gác đủ cao, cầu thang chắc. Như vậy vừa giữ được chỗ tránh lũ vừa dễ chịu khi ngủ.
Cây chắn gió quanh nhà nên trồng cách nhà bao xa?
Không có con số chung cho mọi loại cây. Nguyên tắc là khoảng cách đủ để cây đổ không chạm mái, tức là lớn hơn chiều cao cây trưởng thành nếu đất cho phép. Cây rễ sâu, thân dẻo chịu gió tốt hơn cây giòn, rễ nông. Hỏi kinh nghiệm cán bộ nông nghiệp hoặc người trồng cây ở địa phương.
Mua nhà cũ ở vùng hay ngập thì kiểm tra gì trước?
Xem vết nước trên chân tường, chân tủ, khung cửa; hỏi chủ nhà và hàng xóm những năm nước vào nhà; so cốt nền với mặt đường và nhà bên; kiểm hệ thống điện có bị ngâm nước chưa. Quan niệm "nhà ngập là xui" không quan trọng bằng việc biết rõ mức ngập để chuẩn bị.
Có nên làm lễ trước mùa bão để cầu yên không?
Một số gia đình, làng chài có tập quán cầu an đầu mùa mưa bão, đó là nét văn hoá đáng tôn trọng. Nhưng lễ không thay cho việc chằng chống mái, cắt tỉa cây, đưa đồ lên cao và sơ tán khi có lệnh. Hãy làm đủ phần chuẩn bị, phần tín ngưỡng tuỳ niềm tin mỗi nhà.