Nhà ở Tây Nguyên phải chịu một kiểu khí hậu khác hẳn đồng bằng: hai mùa mưa khô rõ rệt, gió mùa khô thổi lộng và mang bụi đất đỏ, mùa mưa kéo dài nhiều tháng, ngày nắng mà đêm lạnh. Những lời khuyên phong thủy viết cho nhà phố đồng bằng vì vậy chỉ dùng được một phần; phần còn lại phải đọc theo đỉnh đồi, sườn dốc và thung lũng.
Bài này dành cho người làm nhà ở các tỉnh cao nguyên như Gia Lai, Đắk Lắk, Lâm Đồng và vùng núi phía tây Quảng Ngãi, nơi trước đây là Kon Tum. Bài nói về chỗ đặt nhà trên đồi, cách chắn gió, giữ ấm, thoát nước, và nhìn lại tri thức làm nhà của các dân tộc bản địa với sự tôn trọng. Các đánh giá theo trường phái được ghi là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Cao nguyên khác đồng bằng ở đâu
Tây Nguyên là một chuỗi cao nguyên xếp tầng, độ cao từ vài trăm mét đến khoảng một nghìn rưỡi mét như vùng Đà Lạt. Lên cao, nhiệt độ giảm, đêm mát hơn hẳn đồng bằng cùng vĩ độ, và chênh lệch giữa trưa và đêm khá lớn. Một ngày mùa khô có thể nắng gắt buổi trưa nhưng phải đắp chăn ban đêm.
Khí hậu chia hai mùa rõ. Mùa mưa khoảng từ tháng Năm đến tháng Mười, mưa nhiều, có những đợt mưa dầm kéo dài. Mùa khô từ khoảng tháng Mười Một đến tháng Tư, gió đông bắc thổi mạnh và khô qua các cao nguyên trống trải, độ ẩm xuống thấp, đất nứt, bụi đỏ bám khắp nơi. Mùa khô cũng là mùa cháy cỏ, cháy rừng.
Địa hình đồi lượn sóng làm cho mỗi lô đất một kiểu: lô trên đỉnh đồi, lô ở sườn, lô dưới thung lũng có khí hậu rất khác nhau dù chỉ cách nhau vài trăm mét. Đây là điểm mà phong thủy loan đầu, vốn chú ý thế núi và chỗ khuất gió, có nhiều điều để nói, và cũng là nơi những lời nói đó dễ kiểm chứng nhất.
Mùa khô: gió lộng, bụi đỏ và cỏ khô quanh nhà
Gió mùa khô là gió cần chắn. Trên cao nguyên trống, gió đông bắc mùa khô thổi mạnh nhiều ngày liền, làm khô không khí trong nhà, mang bụi và làm mát nhà quá mức về đêm. Mặt nhà hứng gió này nên ít cửa lớn, cửa đóng kín khít.
Hàng cây chắn gió là "huyền vũ" của nhà cao nguyên. Người trồng cà phê, hồ tiêu ở Tây Nguyên quen trồng hàng cây cao làm đai chắn gió cho vườn. Một hàng cây như vậy phía gió cũng che cho ngôi nhà. Phong thủy gọi đó là có chỗ dựa phía sau, thực tế là giảm gió, giảm bụi.
Bụi đất đỏ cần lối vào có lớp đệm. Hiên có mái, thềm lát, khoảng thay giày dép trước khi vào phòng giữ cho nhà sạch hơn nhiều. Đây là chuyện sinh hoạt, nhưng nhà sạch bụi cũng là ý "nhà sáng sủa, khí trong" của phong thủy.
Cỏ khô sát nhà là nguy cơ cháy. Mùa khô, cỏ tranh và lá khô quanh nhà rất dễ bắt lửa. Phát quang một vành đai quanh nhà, không để củi, rơm sát vách gỗ là việc nên làm hằng năm. Quan niệm "hỏa vượng" mùa khô có một mặt thực tế ở đây.
Giữ ẩm cho nhà gỗ. Không khí quá khô làm gỗ co, nứt, khe ván hở rộng. Nhà gỗ ở cao nguyên thường cần kiểm lại khe hở sau mỗi mùa khô để gió không lùa vào phòng ngủ.
Mùa mưa: mưa dầm, đất đỏ trơn và nước chảy từ đồi xuống
Mùa mưa ở Tây Nguyên ít bão nhưng mưa nhiều và kéo dài. Với ngôi nhà, những chỗ sau thường gây phiền:
- Nước mặt từ đồi phía trên chảy dồn về nhà ở sườn hoặc chân đồi. Rãnh đón nước phía sau nhà, dẫn vòng ra hai bên là việc đầu tiên khi làm nhà trên đất dốc.
- Đất đỏ bazan trơn và dẻo khi ướt. Lối đi, sân, bậc thềm nên lát vật liệu nhám, có rãnh thoát.
- Chân tường bị nước bắn và đất đỏ bám, ẩm kéo dài. Chân tường cao, hiên rộng và lớp chống thấm giúp tường khô hơn.
- Mái hắt nước xuống sát móng. Máng xối và ống dẫn đưa nước ra xa móng tránh xói đất quanh nhà.
- Đồ gỗ, quần áo ẩm mốc trong những tuần mưa không ngớt, nhất là ở vùng cao như Đà Lạt. Phòng cần có chỗ hong khô và lưu thông khí.
- Đường vào nhà lầy làm việc đi lại, cấp cứu khó khăn. Đây là điều nên tính khi chọn lô đất xa đường chính.
Phong thủy gọi nước dồn về nhà từ phía sau là "nước đâm lưng", thường coi là thế không tốt. Đặt cạnh thực tế, đó chính là bài toán thoát nước mặt mà một rãnh đón nước tốt giải được.
Đêm lạnh, ngày nắng: giữ ấm và đón nắng ở vùng cao như Đà Lạt
Ở những vùng cao nhất của Tây Nguyên, nhà cần giữ ấm gần như quanh năm vào ban đêm. Nhiều biệt thự cũ ở Đà Lạt có mái dốc, tường dày, cửa sổ nhỏ hơn nhà đồng bằng và lò sưởi trong phòng khách. Đó là cách làm nhà của vùng khí hậu mát, khác hẳn lối nhà mở gió của miền Nam dù cùng nằm ở phía nam đất nước.
Vì đêm lạnh, nắng buổi sáng trở thành thứ đáng quý. Nhà có phòng ngủ, phòng sinh hoạt đón nắng sớm phía đông, đông nam sẽ ấm nhanh hơn sau một đêm lạnh. Kính lớn ở phía nắng giúp tích nhiệt ban ngày, nhưng cần rèm dày để giữ nhiệt ban đêm. Phong thủy ưa nhà "dương khí đầy đủ"; ở vùng cao, ý đó gần như trùng với việc đón đủ nắng.
Mặt khác, mặt nhà hướng thung lũng sâu hoặc hứng gió lạnh ban đêm nên được làm kín hơn. Sương mù dày vào sáng sớm làm nhà ẩm, nên việc thông gió vẫn cần, nhưng chọn thời điểm: mở cửa khi nắng lên, đóng khi chiều xuống.
Ví dụ giả định: một gia đình ở Lâm Đồng làm nhà trên sườn đồi hướng ra thung lũng phía tây vì cảnh đẹp. Buổi chiều nắng xiên gắt, ban đêm gió lạnh từ thung lũng thổi lên. Họ có thể giữ hướng nhìn đẹp bằng một hiên kính có cửa trượt, phòng ngủ đặt ở phía đông khuất gió, còn phía tây dành cho phòng khách dùng ban ngày.
Đỉnh đồi, sườn đồi hay thung lũng: chọn chỗ đặt nhà trên cao nguyên
Với đất đồi, vị trí trên đồi ảnh hưởng đến khí hậu quanh nhà nhiều hơn hướng nhà. Có thể đánh giá theo thứ tự:
- Tránh đỉnh đồi trống trải. Phong thủy gọi nhà đứng một mình trên chóp đồi là "cô phong", chịu gió bốn phía. Thực tế, đó là chỗ gió mạnh nhất, khô nhất mùa khô, lạnh nhất về đêm, và dễ bị sét.
- Cẩn thận với đáy thung lũng hẹp. Ban đêm không khí lạnh nặng hơn chảy xuống và đọng ở chỗ trũng, nên đáy thung lũng thường lạnh hơn, nhiều sương, ẩm hơn sườn đồi. Một số vùng cao còn có sương muối đọng ở chỗ trũng vào những đêm lạnh.
- Ưu tiên sườn đồi khuất gió, lưng tựa vào phần đồi cao hơn, mặt nhìn ra khoảng thoáng. Đây là thế "tựa sơn" kinh điển và cũng là chỗ khí hậu dễ chịu nhất.
- Xem đường nước: nước mặt từ đâu chảy xuống, có khe suối cạn mùa khô nhưng thành dòng mùa mưa không.
- Kiểm nền đất: đất đắp hay đất nguyên thổ, có dấu hiệu trượt, nứt không. Phần này nên để kỹ sư khảo sát.
- Cuối cùng mới xét hướng theo nắng sáng, gió mùa khô và quan niệm gia đình.
Bước hai là một ví dụ hay về chỗ phong thủy và khí tượng học gặp nhau: không khí lạnh đọng ở chỗ trũng là hiện tượng có thật, còn phong thủy gọi chỗ ấy là nơi "âm khí tụ".
Ba độ cao, ba kiểu nhà: so nhanh các vùng cao nguyên
Tây Nguyên không đồng nhất. Bảng dưới gom các vùng theo độ cao tương đối để thấy vì sao một mẫu nhà không dùng chung được cho mọi nơi; ranh giới chỉ là ước lượng.
| Vùng | Khí hậu đáng lưu ý | Điều ngôi nhà cần làm tốt | Quan niệm hay gặp |
|---|---|---|---|
| Cao nguyên thấp, vài trăm mét | Mùa khô nóng, gió khô mạnh, nắng gắt | Chắn gió khô, che nắng chiều, giữ ẩm cho nhà gỗ | Ưa nhà có cây che phía sau, sân trước thoáng |
| Cao nguyên giữa, khoảng bảy tám trăm mét | Đêm mát, mùa mưa dài, sương sớm | Thoát nước mặt, chống ẩm chân tường, đón nắng sáng | Coi trọng thế tựa đồi, tránh đất trũng đọng nước |
| Vùng cao nhất, quanh một nghìn rưỡi mét | Lạnh về đêm quanh năm, sương mù, mưa dầm | Giữ ấm, kính đón nắng, rèm dày, sưởi an toàn | Ưa phòng đón nắng sớm, ngại phòng tối ẩm |
| Thung lũng hẹp ở mọi độ cao | Không khí lạnh đọng ban đêm, nhiều sương | Thông gió có chọn giờ, chống mốc | Gọi là nơi âm khí tụ, khuyên tránh làm nhà sát đáy |
Đọc bảng theo hàng, có thể thấy phần cột quan niệm khá khớp với phần khí hậu. Chỗ khớp là phần đáng làm theo; chỗ chỉ thuộc trường phái thì tuỳ niềm tin của gia đình.
Nhà dài, nhà rông: tri thức làm nhà của các dân tộc bản địa
Trước khi có nhà xây, các dân tộc bản địa Tây Nguyên đã có những kiểu nhà rất riêng. Nhà dài của người Ê Đê là nhà sàn kéo dài, nơi nhiều thế hệ của một đại gia đình theo chế độ mẫu hệ cùng sinh sống; nhà được nối dài thêm khi gia đình đông người hơn. Nhà rông của người Ba Na, Xơ Đăng là nhà cộng đồng của làng, mái cao vút, là nơi hội họp, tiếp khách và sinh hoạt chung.
Những kiểu nhà này không được dựng theo sách phong thủy Trung Hoa mà theo tri thức và tín ngưỡng riêng của từng tộc người, với luật tục về chọn đất, hướng nhà, gỗ làm cột, lễ dựng nhà. Đặt chúng vào khung phong thủy cần dè dặt: có chỗ tương đồng như nhà sàn cao tránh ẩm, tránh thú dữ, gần nguồn nước nhưng không sát mép suối, nhưng ý nghĩa và cách hiểu là của người bản địa.
Một bài học dễ thấy từ những ngôi nhà ấy là sự vừa vặn với khí hậu: sàn cao cho thoáng mùa mưa, mái dày lợp cỏ tranh giữ ấm ban đêm, bếp lửa giữa nhà vừa nấu ăn vừa sưởi. Khi làm nhà mới ở cao nguyên, có thể học tinh thần đó mà không cần sao chép hình thức. Muốn tìm hiểu sâu về luật tục, nên hỏi già làng hoặc đọc tài liệu của các nhà nghiên cứu dân tộc học.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ở Tây Nguyên nên quay hướng nào?
Không có hướng chung cho cả vùng. Nên ưu tiên đón nắng sáng phía đông, đông nam, mặt hứng gió mùa khô đông bắc làm kín, và tránh nắng chiều gắt phía tây nếu nhà dùng nhiều buổi chiều. Hướng theo cung phi là quan niệm trường phái, mức tin tuỳ mỗi người; vị trí trên đồi thường quan trọng hơn.
Làm nhà trên đỉnh đồi ở cao nguyên có tốt không?
Phong thủy coi nhà đơn độc trên chóp đồi là thế cô phong, không khuất gió. Thực tế, đỉnh đồi trống là chỗ gió mạnh, khô và lạnh nhất, có nguy cơ sét. Nếu muốn ở cao để có tầm nhìn, nên chọn sườn hơi thấp hơn đỉnh, có cây chắn gió phía sau và kiểm hệ thống chống sét.
Vì sao đất trũng ở vùng cao lại lạnh hơn?
Ban đêm mặt đất mất nhiệt, không khí lạnh nặng hơn chảy theo sườn xuống và đọng ở chỗ trũng. Vì vậy đáy thung lũng thường lạnh, nhiều sương, ẩm hơn sườn đồi. Phong thủy gọi đó là nơi âm khí tụ; khí tượng học gọi là hiện tượng không khí lạnh đọng ở thung lũng.
Nhà ở Đà Lạt có cần lò sưởi không?
Nhiều nhà cũ ở Đà Lạt có lò sưởi vì đêm lạnh. Nhà mới có thể dùng thiết bị sưởi điện, rèm dày, cửa kín và hướng đón nắng sáng thay thế. Nếu dùng lò đốt củi hay than, phải có ống khói thoát ra ngoài và thông gió đủ để tránh ngộ độc khí.
Có nên trồng cây quanh nhà ở Tây Nguyên để chắn gió?
Hàng cây chắn gió rất phổ biến ở vùng cà phê, hồ tiêu và cũng có ích cho nhà ở. Nên trồng phía gió mùa khô, cách nhà đủ xa để cây đổ không chạm mái, chọn loài chịu gió tốt. Mùa khô cần dọn lá khô dưới gốc để giảm nguy cơ cháy.
Nhà dài Ê Đê có liên quan đến phong thủy không?
Nhà dài được dựng theo tri thức và luật tục riêng của người Ê Đê, không theo sách phong thủy Trung Hoa. Có những điểm tương đồng về chọn đất cao ráo, gần nguồn nước, nhưng nên hiểu nhà dài trong văn hoá của chính cộng đồng đó. Muốn tìm hiểu sâu, nên hỏi người trong buôn hoặc tài liệu dân tộc học.