Phòng thờ đặt ở tầng thượng là cách làm phổ biến nhất ở nhà ống, nhà phố nhiều tầng tại các đô thị Việt Nam, vì theo quan niệm dân gian chỗ thờ cần ở trên cao, không có người đi lại hay ngủ nghỉ phía trên. Đổi lại, tầng thượng là nơi nóng nhất, dễ thấm nhất và xa nhất với người già phải lên thắp hương.
Bài này giải thích vì sao nhiều nhà chọn tầng thượng, khi nào chọn như vậy là hợp lý, và những việc kỹ thuật cần làm để phòng thờ trên cùng không thành căn phòng bị bỏ quên. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; phần chống nóng, chống thấm thì nhà nào cũng nên làm.
Vì sao nhà ống hay đẩy phòng thờ lên tầng thượng
Ở nhà ba gian ở quê, bàn thờ ở gian giữa tầng trệt và trên đầu là mái, nên không ai bàn chuyện tầng nào. Khi nhà phố mọc lên nhiều tầng, câu hỏi xuất hiện: nếu đặt bàn thờ ở tầng hai thì tầng ba có phòng ngủ đè lên. Nếp nghĩ phổ biến coi việc người ngủ, đi lại hay đặt nhà vệ sinh phía trên chỗ thờ là thiếu kính trọng. Cách tránh triệt để nhất là đưa phòng thờ lên tầng cao nhất có mái che.
Bên cạnh lý do tín ngưỡng, có ba lý do thực tế. Tầng thượng ít người lên, nên yên tĩnh, ít bụi và không bị lối đi xuyên qua. Diện tích tầng tum thường dư một phần sau khi đã bố trí lồng thang, bể nước, sân phơi, và phòng thờ dùng phần ấy hợp lý. Mặt tiền tầng dưới dành cho kinh doanh, phòng khách, phòng ngủ, những công năng cần ở gần mặt đất hơn.
Ở các khu phố cũ, nhiều nhà phố được xây dần qua nhiều đợt: ban đầu một tầng, sau nâng lên hai, ba tầng. Mỗi lần nâng tầng, bàn thờ lại được chuyển lên tầng mới trên cùng, nên nhiều gia đình coi việc "bàn thờ đi theo mái nhà" là lẽ tự nhiên. Đến khi xây mới cả căn, thói quen ấy được giữ lại trong bản vẽ ngay từ đầu.
Vì vậy, khi thấy kiến trúc sư đề xuất phòng thờ tầng thượng, đó thường là phương án mặc định chứ không phải lựa chọn duy nhất. Nhà có người già ở tầng trệt, nhà chỉ hai tầng, hay nhà có gian giữa tầng hai cao rộng vẫn có thể đặt bàn thờ ở chỗ khác, miễn phía trên không có phòng ngủ hay nhà vệ sinh.
Tầng thượng so với các vị trí khác trong nhà ống
Bảng dưới so phòng thờ tầng thượng với hai phương án thường gặp khác. Cột "quan niệm" ghi cách nghĩ phổ biến, không phải quy tắc bắt buộc.
| Vị trí | Quan niệm dân gian | Điểm lợi thực tế | Điểm khó thực tế |
|---|---|---|---|
| Tầng thượng, tầng tum | Được ưa: không có gì đè lên, yên tĩnh | Ít người qua lại, dễ có cửa sổ, thoát khói tốt | Nóng, dễ thấm, xa với người già |
| Tầng trệt, gian sau phòng khách | Phải xét tầng trên có phòng ngủ hay nhà vệ sinh không | Người già dễ thắp hương, gần bếp khi làm cỗ | Ồn, nhiều người qua, khó có chỗ yên |
| Tầng giữa, phòng riêng phía trước | Phải xét tầng trên; nhiều nhà vẫn chọn | Mát hơn tầng thượng, có ban công thoát khói | Thường bị phòng ngủ tầng trên đè lên |
| Tầng lửng | Bàn luận nhiều, tuỳ cách bố trí | Tận dụng chiều cao, gần tầng trệt | Trần thấp, khói hương dễ đọng |
Không có phương án hoàn hảo. Điều đáng làm là chọn một vị trí rồi xử lý cho hết các điểm khó của chính vị trí đó, thay vì để phòng thờ ở tầng thượng mà quên chống nóng, hoặc ở tầng trệt mà không có khoảng đệm khỏi lối đi.
Chống nóng cho phòng thờ tầng tum
Mái và trần. Tầng tum hứng nắng trực tiếp suốt buổi trưa. Một lớp mái tôn đơn hoặc sàn bê tông không cách nhiệt có thể làm phòng nóng hừng hực từ trưa đến tối. Nên có lớp cách nhiệt cho mái, hoặc làm hai lớp mái có khoảng thông gió ở giữa, hoặc làm trần giả có lớp bông cách nhiệt phía trên.
Hướng nắng. Phòng thờ có tường hoặc cửa quay về phía Tây sẽ chịu nắng chiều gay gắt. Có thể làm mái hắt, lam che hoặc trồng giàn cây phía sân thượng để chặn nắng trước khi nó chạm tường. Đây cũng là cách giữ ảnh thờ, câu đối gỗ khỏi phai màu, nứt nẻ.
Thông gió. Phòng thờ kín bốn mặt trên tầng thượng vừa nóng vừa đọng khói. Nên có ít nhất một cửa sổ hoặc ô thoáng ở tường đối diện cửa đi để gió đối lưu, hoặc một quạt hút nhỏ gần trần. Khói hương lên cao rồi thoát ra, trần đỡ bị ám vàng.
Đồ thờ chịu nhiệt. Nến, dầu đèn, hoa tươi và trái cây trên bàn thờ ở tầng thượng hỏng nhanh hơn. Nhiều nhà chuyển sang đèn thờ điện, cắm hoa ít mà thay thường xuyên, và để trái cây cúng trong thời gian ngắn rồi hạ xuống.
Chống thấm và giữ khô: phần hay bị bỏ qua
Phòng thờ tầng thượng nằm ngay dưới mái hoặc sát sân thượng, nơi nước mưa đọng lâu nhất. Chỉ một vết nứt nhỏ ở chân tường hoặc một đường ống thoát sàn bị tắc là nước sẽ thấm vào chân bàn thờ, ố trần, mốc tường sau ảnh thờ. Vì phòng ít người lên, vết thấm thường được phát hiện muộn, khi gỗ đã mủn.
Khi xây hoặc sửa, nên làm chống thấm toàn bộ sàn sân thượng và chân tường phòng thờ cao lên một đoạn, làm gờ chắn nước ở ngưỡng cửa phòng thờ ra sân, và đặt phễu thu nước sân thượng xa khỏi tường phòng thờ. Sàn phòng thờ nên cao hơn sân thượng một chút để nước không tràn vào khi mưa to, lá cây bịt phễu.
Một nguồn nước nữa hay bị quên là máy nước nóng năng lượng mặt trời và giàn điều hoà đặt trên mái phòng thờ. Ống dẫn và dàn ngưng nhỏ giọt quanh năm; nếu mái phòng thờ là chỗ đặt các thiết bị này, nên làm máng hứng và dẫn nước ra phễu thu, đừng để nước chảy tràn qua mép mái xuống tường.
Với nhà đã có phòng thờ tầng thượng, hãy lên kiểm tra sau mỗi đợt mưa lớn và trước Tết, khi cả nhà dọn bàn thờ. Nhìn chân tường, góc trần, mặt sau bàn thờ. Bàn thờ gỗ nên kê cách tường vài phân và có chân cao, không đặt sát sàn ẩm. Mùa nồm ở miền Bắc, đóng cửa phòng thờ vào những ngày ẩm và mở ra khi trời hanh sẽ đỡ đọng nước hơn.
Lối lên phòng thờ: an toàn cho người già
Người thắp hương hằng ngày ở nhiều nhà là ông bà. Một phòng thờ tầng năm với cầu thang dốc, tối là một rủi ro thật, nặng hơn mọi chuyện kiêng kỵ. Khi chọn tầng thượng, nên tính các điểm sau:
- Cầu thang lên tầng tum nên có tay vịn chắc cả hai bên nếu được, bậc không quá cao, mặt bậc nhám, không trơn khi ướt.
- Có đèn ở cả chân và đầu cầu thang, công tắc hai đầu, và một đèn nhỏ bật sẵn ban đêm cho người lên thắp hương sớm.
- Nhà có thang máy gia đình thì nên cho thang dừng ở tầng thờ, đừng bắt người già leo thêm một đoạn thang bộ cuối.
- Nếu người già trong nhà đi lại khó, cân nhắc lập thêm một chỗ thờ nhỏ ở tầng dưới theo nếp của gia đình, hoặc để con cháu đảm nhận việc lên tầng thượng.
- Không để bình gas, hoá chất, đồ dễ cháy gần lối lên phòng thờ; khi thắp hương, đốt vàng mã thì luôn có người trông.
Phòng thờ trên cao để tỏ lòng kính trọng; để người lớn tuổi trượt ngã trên đường lên thì đi ngược lại tinh thần ấy.
Bố trí phòng thờ tầng thượng từng bước
Khi làm việc với người thiết kế, bạn có thể đi theo trình tự sau để phòng thờ tầng thượng vừa trang nghiêm vừa dùng được lâu.
- Xác định phần diện tích tầng tum còn lại sau khi đặt lồng thang, bể nước, máy nước nóng năng lượng mặt trời và sân phơi.
- Chọn bức tường kín nhất, xa bể nước và đường ống nhất làm tường đặt bàn thờ; tránh tường có ống thoát đi bên trong.
- Đặt cửa phòng thờ sao cho người bước lên từ cầu thang không đi xuyên qua trước mặt bàn thờ để ra sân phơi.
- Bố trí cửa sổ hoặc ô thoáng ở tường đối diện hoặc tường bên để đối lưu, có mái hắt che mưa hắt.
- Làm cách nhiệt mái, chống thấm sàn và chân tường trước khi hoàn thiện nội thất phòng thờ.
- Chọn đèn và ổ điện có nắp, đặt cao khỏi sàn, dây đi trong ống; bàn thờ có đèn điện thì nên có công tắc riêng dễ tắt.
Phần đồ thờ, kích thước bàn thờ và hoành phi câu đối bạn có thể tham khảo thêm ở các trang chuyên về đồ thờ; bài này chỉ bàn vị trí và không gian.
Những điều nên hiểu cho vừa phải
Câu "phòng thờ phải ở trên cùng" là một cách làm phổ biến, không phải điều kiện bắt buộc của mọi trường phái. Ở nhà ba gian, bàn thờ ở tầng trệt hàng trăm năm nay; ở nhiều căn hộ chung cư, phía trên bàn thờ là căn hộ của nhà khác và các gia đình vẫn giữ nếp thờ cúng bình thường. Điều mà nếp dân gian quan tâm là phía trên ngay chỗ đặt bàn thờ không phải giường ngủ hay nhà vệ sinh, chứ không phải tuyệt đối không có gì.
Cũng có quan niệm cho rằng phòng thờ tầng thượng phải nhìn ra mặt tiền. Thực tế, nhà phố mặt tiền hẹp thường dành mặt tiền tầng tum cho sân phơi hoặc mái che, và phòng thờ quay ra sân trong cũng đủ sáng, đủ yên. Chọn mặt nào nên dựa vào hướng nắng và lối đi hơn là một quy tắc cứng.
Cuối cùng, phòng thờ tầng thượng chỉ trang nghiêm khi nó được dùng và được chăm. Một căn phòng nóng bức, mốc meo mà cả năm chỉ lên vào dịp giỗ thì kém xa một góc thờ nhỏ ở tầng dưới được lau dọn hằng tuần. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, nhưng chuyện chăm sóc thì nhà nào cũng thấy rõ.
Câu hỏi thường gặp
Phòng thờ tầng thượng có bắt buộc không?
Không bắt buộc. Đây là cách làm phổ biến ở nhà ống để tránh có phòng ngủ hay nhà vệ sinh phía trên bàn thờ. Nhà hai tầng, nhà có người già đi lại khó vẫn có thể đặt bàn thờ ở tầng dưới, miễn phía trên chỗ đặt là khoảng trống hoặc phòng ít sử dụng.
Phòng thờ tầng thượng nóng quá thì làm sao?
Nên làm cách nhiệt mái hoặc trần giả có lớp cách nhiệt, che nắng Tây bằng mái hắt, lam hoặc giàn cây, và mở ô thoáng để gió đối lưu. Một quạt hút nhỏ gần trần giúp thoát cả hơi nóng lẫn khói hương, trần đỡ bị ám vàng theo thời gian.
Phía trên phòng thờ tầng thượng là sân phơi có được không?
Nếu phòng thờ ở tầng tum có sàn mái phía trên dùng làm sân phơi, nhiều nhà ngại vì có người đi lại trên đầu. Cách hay làm là dồn sân phơi sang phần sàn không đè lên phòng thờ, hoặc giữ mái phòng thờ làm mái kỹ thuật ít người lên.
Tầng thượng có bể nước, có đặt phòng thờ cạnh được không?
Được, nhưng nên để bàn thờ tựa vào bức tường xa bể nước và đường ống nhất. Lý do thực tế là bể và ống có thể rò, gây thấm vào tường sau bàn thờ. Kiểm tra định kỳ chân bể và các mối nối ống cũng giúp giữ phòng thờ khô ráo.
Ông bà già không leo được lên tầng thượng thì thắp hương thế nào?
Nhiều gia đình giao việc thắp hương hằng ngày cho con cháu, ông bà chỉ lên vào dịp giỗ, Tết có người dìu. Có nhà lập thêm một chỗ thờ nhỏ ở tầng dưới theo nếp của gia đình. Việc nên làm trước tiên là cầu thang có tay vịn, đủ sáng và không trơn.
Phòng thờ tầng thượng có cần cửa sổ không?
Rất nên có. Cửa sổ hoặc ô thoáng giúp khói hương thoát ra, giảm nóng và giảm ẩm mốc. Đặt cửa sổ ở tường đối diện hoặc tường bên so với cửa đi để tạo đối lưu, có mái hắt che mưa và tránh để nắng chiều rọi thẳng vào ảnh thờ.