Phân khu động – tĩnh là chia mặt bằng nhà thành vùng hoạt động nhiều (cửa vào, phòng khách, bếp, phòng ăn) và vùng cần yên (phòng ngủ, góc học, gian thờ), rồi đặt giữa hai vùng một lớp đệm như tủ, kho, hành lang hay nhà vệ sinh. Đây là nguyên tắc chung của kiến trúc nhà ở; phong thủy diễn đạt nó bằng ngôn ngữ âm dương: phần động thuộc dương, phần tĩnh thuộc âm, hai phần cần có chỗ của mình.
Chủ đề cân bằng âm dương trong từng căn phòng đã có bài riêng. Bài này đi vào một việc cụ thể hơn: vẽ ranh giới hai vùng trên mặt bằng, chọn vật gì làm đệm, và xoay xở ra sao khi nhà chỉ có ba mươi mét vuông mỗi sàn. Các ví dụ là ví dụ giả định để minh hoạ cách nghĩ.
Động và tĩnh trong nhà ở được hiểu thế nào
Khu động là nơi có người qua lại nhiều, có tiếng nói, tiếng nồi chảo, tiếng tivi, tiếng mở cửa. Ở nhà ở thông thường đó là sảnh vào, phòng khách, bếp, phòng ăn, chỗ để xe, khu giặt. Khu tĩnh là nơi người cần tập trung hoặc nghỉ: phòng ngủ, phòng làm việc, góc học của con, gian thờ, phòng người già. Ranh giới không cố định theo tên phòng mà theo thói quen từng nhà; nhà có người làm ca đêm sẽ coi một phòng ngủ là tĩnh tuyệt đối cả ban ngày.
Trong cách nói phong thủy, khu động mang tính dương: sáng, ấm, rộng, nhiều chuyển động. Khu tĩnh mang tính âm: dịu, kín, ít đi lại. Quan niệm cho rằng hai tính chất này nên tách lớp nhưng không cách tuyệt, giống như hai nửa của biểu tượng thái cực có phần lấn vào nhau. Đặt vào thực tế, câu ấy nghĩa là phòng ngủ không nên nằm sát bếp, nhưng cũng không nên bị đẩy vào một góc tối không có gió.
Hiểu như vậy, phân khu động – tĩnh không cần đến la kinh hay phép tính phương vị. Nó là thứ bạn tự làm được với một bản vẽ và một cây bút màu, trước khi bàn đến những tầng phong thủy phức tạp hơn.
Cách vẽ ranh giới động – tĩnh trên bản vẽ
Thao tác dưới đây làm được trên bản in mặt bằng hoặc tờ giấy kẻ ô tự vẽ theo tỉ lệ. Dùng hai màu khác nhau để thấy ngay chỗ hai vùng đụng nhau.
- Liệt kê mọi không gian trong nhà, ghi bên cạnh mỗi cái là động, tĩnh hay trung gian. Kho, nhà vệ sinh, hành lang, tủ âm tường thường là trung gian.
- Tô màu đỏ các khu động, màu xanh các khu tĩnh, để trắng phần trung gian.
- Đánh dấu nguồn ồn ngoài nhà: mặt đường, ngõ có xe máy, nhà hàng xóm có quán, máy lạnh hàng xóm thổi sang.
- Kiểm từng đường ranh nơi màu đỏ chạm màu xanh. Mỗi chỗ chạm trực tiếp là một điểm cần xử lý.
- Ở từng điểm chạm, thử chèn một khối trung gian: tủ quần áo âm tường, kho, nhà vệ sinh, hoặc đơn giản là dời cửa phòng sang mặt khác.
- Kiểm theo chiều đứng: khu động tầng trên có nằm ngay trên khu tĩnh tầng dưới không, ví dụ phòng sinh hoạt chung đặt trên phòng ngủ ông bà.
Sau sáu bước, bạn thường thấy hai hoặc ba điểm chạm khó. Đó là chỗ đáng bàn kỹ với người thiết kế, thay vì tranh luận chung chung về hướng đẹp, hướng xấu.
Những vật làm lớp đệm hiệu quả giữa hai vùng
Tủ âm tường. Một dãy tủ quần áo sâu khoảng sáu mươi phân giữa phòng ngủ và phòng khách vừa cất đồ, vừa là lớp đệm âm tốt hơn một bức tường gạch mỏng. Đây là cách đơn giản và ít tốn diện tích nhất.
Kho và phòng kỹ thuật. Kho chứa đồ, phòng đặt máy bơm hay tủ điện là không gian người ít ở. Đặt chúng giữa bếp và phòng ngủ là tận dụng diện tích “chết” làm vùng giảm ồn.
Hành lang ngắn có cửa. Một đoạn hành lang dẫn vào cụm phòng ngủ, có cánh cửa ở đầu, biến cả cụm thành vùng riêng. Cách này phổ biến ở căn hộ và biệt thự, nhà ống khó làm vì tốn chiều sâu.
Nhà vệ sinh làm đệm, nhưng có điều kiện. Nhà vệ sinh nằm giữa hai phòng là lớp đệm phổ biến. Cần lưu ý tiếng nước xả vào ban đêm và lời khuyên phong thủy rằng cửa nhà vệ sinh không nên mở thẳng vào giường. Nên quay cửa về phía hành lang.
Cầu thang trong nhà phố. Ở nhà ống, khối thang và giếng trời thường tách tự nhiên phần trước và phần sau mỗi tầng. Đặt phòng ngủ phía sau, phòng sinh hoạt phía trước là cách dùng chính khối thang làm đệm, với điều kiện thang không đặt sát tường đầu giường.
Phân khu theo chiều đứng ở nhà nhiều tầng
Nhà phố Việt Nam phổ biến kiểu ba đến năm tầng trên lô hẹp. Ở loại nhà này, phân khu theo chiều đứng quan trọng không kém phân khu trên từng sàn. Cách sắp xếp thường gặp: tầng trệt là khu động nhất với chỗ để xe, phòng khách, bếp; các tầng giữa là phòng ngủ; tầng trên cùng là gian thờ, sân phơi, có khi thêm phòng sinh hoạt chung. Thứ tự này khớp với quan niệm động dưới tĩnh trên, đồng thời đẩy phòng ngủ xa mặt đường bụi ồn.
Vấn đề hay gặp nằm ở tầng hai khi gia đình muốn có phòng khách riêng hoặc phòng xem phim ở đó. Khi một khu động nằm giữa hai tầng phòng ngủ, tiếng ồn lan theo sàn và theo khối thang cả lên lẫn xuống. Giải pháp là ghép phòng sinh hoạt ấy với tầng trệt, hoặc dời lên tầng trên cùng cạnh gian thờ nếu gia đình chấp nhận, và dùng sàn có lớp cách âm.
Người cao tuổi đi lại khó thường được xếp phòng ở tầng trệt. Lúc đó tầng trệt có cả khu động lẫn một khu tĩnh, nên phòng ông bà được đặt phía sau, xa cửa chính, có tủ hoặc nhà vệ sinh ngăn với bếp. Phong thủy và an toàn đều đồng ý việc người già ở tầng thấp; phần còn lại là chuyện cách âm.
Gợi ý xếp vùng cho ba loại nhà thường gặp
Bảng dưới là gợi ý chung để bắt đầu, không phải khuôn bắt buộc. Diện tích, số người và thói quen sinh hoạt của từng nhà sẽ làm thay đổi các ô trong bảng.
| Loại nhà | Khu động | Khu tĩnh | Lớp đệm thường dùng |
|---|---|---|---|
| Nhà ống ba – bốn tầng | Tầng trệt phía trước, tầng trên cùng khi có phòng sinh hoạt | Phía sau các tầng giữa | Khối thang, giếng trời, nhà vệ sinh |
| Căn hộ chung cư hai – ba phòng ngủ | Khu cửa vào, khách, bếp, ban công giặt | Cụm phòng ngủ phía trong | Hành lang ngắn, tủ âm tường, nhà vệ sinh |
| Nhà một tầng ở quê | Gian giữa, hiên, sân, bếp ngang | Gian bên, buồng trong | Vách gỗ, kho, buồng chứa |
| Nhà vườn, biệt thự | Sảnh, phòng khách, bếp, khu ngoài trời | Cánh phòng ngủ tách riêng | Sân trong, hành lang, khối phụ |
Ở nhà ba gian truyền thống, người xưa đã phân khu khá rõ: gian giữa đặt bàn thờ và tiếp khách, buồng hai bên là nơi ngủ và cất của, bếp làm nhà ngang riêng. Nhà hiện đại chỉ khác ở chỗ nén tất cả vào một khối.
Nhà quá nhỏ: phân khu bằng thời gian và đồ nội thất
Căn hộ một phòng ngủ, nhà tập thể cũ hay phòng trọ không đủ diện tích để có lớp đệm. Lúc đó có hai công cụ còn lại. Thứ nhất là phân khu bằng thời gian: cùng một không gian, ban ngày làm việc, buổi tối ăn uống, đêm khuya ngủ; mỗi khung giờ chỉ có một kiểu hoạt động chính. Thứ hai là phân khu bằng đồ đạc: kệ sách hở, rèm dày, tấm bình phong, sàn nâng nhẹ cho góc ngủ.
Theo quan niệm phong thủy, giường không nên nhìn thẳng ra cửa vào và không nên đặt ngay cạnh bếp. Trong không gian một phòng, chỉ cần một kệ cao ngang vai giữa giường và lối đi đã tạo cảm giác “có tựa”, thứ mà tâm lý học môi trường cũng mô tả là nhu cầu nhìn thấy mà không bị nhìn thấy. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, nhưng cảm giác dễ ngủ hơn là điều nhiều người tự kiểm được.
Một gợi ý nhỏ cho nhà chật: đặt chỗ ngồi làm việc quay lưng về phía tường đặc, mặt nhìn ra phòng, xa giường nhất có thể. Ranh giới làm việc – nghỉ ngơi rõ trên mặt bằng giúp ranh giới trong đầu cũng rõ hơn.
Khu tĩnh không có nghĩa là khu tối và bí
Một hiểu lầm khá phổ biến là cho rằng vùng tĩnh, vùng “âm”, thì nên kín và tối. Thực tế phòng ngủ đặt sâu trong nhà mà thiếu cửa sổ dễ bị nồm ẩm vào mùa xuân miền Bắc, mùi đọng lâu, ban ngày phải bật đèn. Theo cách nhìn phong thủy, một căn phòng âm quá mức là mất cân bằng chứ không phải đạt chuẩn tĩnh. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, nhưng chuyện ẩm mốc thì đo được bằng ẩm kế.
Khi chia vùng, hãy kiểm song song ba thứ cho khu tĩnh: có ít nhất một mặt thông ra trời hoặc ra giếng trời, có đường gió đi qua khi mở cửa, và có ánh sáng ban ngày đủ để không phải bật đèn lúc mười giờ sáng. Nếu vị trí yên nhất lại là chỗ không đáp ứng được, có thể chấp nhận gần đường hơn một chút và bù bằng cửa kính hộp, rèm dày, tường đôi.
Ngược lại, khu động cũng không cần chói chang suốt ngày. Phòng khách hướng Tây không che nắng sẽ nóng đến mức cả nhà bỏ xuống bếp ngồi, và khu động thật dịch chuyển sang nơi khác ngoài ý định thiết kế.
Chỗ hay sai khi phân khu và cách sửa
Lỗi thứ nhất là cửa phòng ngủ mở thẳng ra phòng khách. Dù có tường ngăn, khe cửa và tiếng đóng mở vẫn đưa ồn vào. Sửa bằng cách dời cửa sang mặt hông, quay vào một đoạn hành lang nhỏ, hoặc ít nhất dùng cửa đặc có gioăng kín.
Lỗi thứ hai là đặt góc học của con trong phòng khách cho tiện trông. Trẻ nhỏ cần người lớn để mắt, nhưng khi con lớn lên, một góc học yên ở vùng tĩnh hợp hơn. Có thể thiết kế trước một góc đổi công năng được.
Lỗi thứ ba là để máy giặt, máy bơm, cục nóng máy lạnh sát tường đầu giường. Đây là nguồn ồn và rung thường bị quên khi vẽ mặt bằng vì chúng không có “phòng”. Hãy ghi chúng lên bản vẽ như một khu động thu nhỏ.
Lỗi cuối cùng là phân khu đúng trên giấy nhưng sai theo thói quen thật. Một gia đình ít nấu ăn mà hay tụ tập xem phim, khu động thật là phòng sinh hoạt chứ không phải bếp. Hỏi kỹ cả nhà một ngày bình thường diễn ra thế nào trước khi tô màu.
Câu hỏi thường gặp
Phân khu động tĩnh có phải là nguyên tắc phong thủy không?
Đây là nguyên tắc chung của thiết kế nhà ở, phong thủy diễn đạt bằng âm dương: khu động thuộc dương, khu tĩnh thuộc âm. Hai cách nói gặp nhau nên bạn có thể áp dụng mà không cần phép tính phương vị nào.
Phòng ngủ cạnh phòng khách có sao không?
Không có gì cấm, nhưng nên có lớp đệm như tủ âm tường hoặc hành lang, và cửa phòng ngủ không mở thẳng ra chỗ ngồi tiếp khách. Mục đích là giảm tiếng ồn và giữ riêng tư cho người ngủ.
Nhà vệ sinh có dùng làm lớp đệm giữa hai phòng được không?
Được và khá phổ biến. Nên quay cửa nhà vệ sinh ra hành lang thay vì mở vào giường, chọn ống thoát nước có bọc giảm âm và chú ý tiếng xả nước ban đêm nếu sát đầu giường.
Nhà ống nên đặt phòng ngủ phía trước hay phía sau?
Phía sau thường yên hơn vì xa mặt đường, nhưng cần có cửa sổ hoặc giếng trời để lấy gió. Nếu phía sau bị nhà khác che kín, phòng ngủ phía trước với cửa kính cách âm và rèm dày vẫn là lựa chọn chấp nhận được.
Căn hộ một phòng thì phân khu thế nào?
Dùng đồ nội thất và thời gian thay cho tường: kệ sách hở hoặc rèm ngăn góc ngủ, chỗ làm việc xa giường, mỗi khung giờ một hoạt động chính. Giường không nhìn thẳng ra cửa vào là lời khuyên quen thuộc theo quan niệm.
Phòng thờ thuộc khu động hay khu tĩnh?
Gian thờ được xếp vào khu tĩnh vì cần trang nghiêm và ít người qua lại. Ở nhà phố, gian thờ thường đặt ở tầng trên cùng; cần tránh để phòng sinh hoạt ồn hay sân chơi của trẻ ngay sát vách bàn thờ.