Ở Việt Nam, cách chọn phương vị phòng được nhiều người thiết kế dùng là: phòng ngủ ở phía Đông, Đông Nam hoặc Nam; phòng khách ở phía Nam hoặc Đông Nam; bếp ở cuối hướng gió chính; nhà vệ sinh, kho, cầu thang ở phía Tây hoặc Tây Bắc để làm lớp chắn nắng chiều. Lời khuyên này đến từ đường đi của mặt trời và hướng gió mùa, không cần biết tuổi chủ nhà.
Phong thủy có thêm hai lớp nữa: Bát trạch xếp phòng theo cung phi của chủ nhà, còn hậu thiên bát quái gán cho mỗi phương một thành viên gia đình. Bài này đặt lớp khí hậu làm nền, rồi trình bày hai lớp quan niệm như phần tham khảo để bạn tự cân. Chi tiết tám du niên của Bát trạch có ở mục Bát trạch; ở đây chỉ dùng để đối chiếu.
Mặt trời và gió ở Việt Nam đi theo đường nào
Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới Bắc bán cầu. Mặt trời mọc phía Đông, lặn phía Tây, buổi trưa phần lớn thời gian trong năm nghiêng về phía Nam. Vào giữa mùa hè, ở phần lớn lãnh thổ mặt trời buổi trưa lên gần đỉnh đầu và có những tuần lệch hẳn về phía Bắc. Hệ quả dễ thấy: mặt Tây nhận nắng chiều gắt nhất trong ngày, mặt Đông nhận nắng sáng dịu, mặt Nam nhận nắng nhiều vào mùa đông và ít hơn vào mùa hè khi mặt trời lên cao, mặt Bắc gần như không có nắng trực tiếp ở miền Bắc.
Gió chia theo mùa và theo vùng. Miền Bắc mùa hè đón gió từ hướng Đông Nam, mùa đông chịu gió mùa Đông Bắc lạnh khô. Các tỉnh Bắc Trung Bộ mùa hè có gió Tây khô nóng mà người dân quen gọi là gió Lào. Nam Bộ mùa mưa nhận gió Tây Nam, mùa khô nhận gió từ phía Đông. Chính vì vậy người miền Bắc ưa nhà hướng Nam, câu tục ngữ “làm nhà hướng Nam” có lý do khí hậu rõ ràng.
Nắm hai dữ kiện này, bạn đã có đủ để xếp phương vị phòng hợp lý mà chưa cần một phép tính phong thủy nào. Nên kiểm thêm thực tế lô đất: nhà cao tầng bên cạnh có thể chặn gió, mặt hồ có thể đổi hướng gió cục bộ.
Bảng phương vị từng phòng theo khí hậu
Bảng dưới là gợi ý cho nhà có nhiều mặt thoáng như nhà vườn, nhà ở quê, biệt thự. Nhà ống chỉ có hai mặt thoáng sẽ dùng bảng theo chiều trước – sau, nói ở phần dưới.
| Phòng | Phương vị gợi ý | Lý do khí hậu, công năng | Phương nên hạn chế |
|---|---|---|---|
| Phòng ngủ | Đông, Đông Nam, Nam | Nắng sáng dịu, mát buổi tối, đón gió hè | Tây (tường nóng tới khuya) |
| Phòng khách, sinh hoạt | Nam, Đông Nam | Sáng, thoáng, ấm vào mùa đông | Tây không che nắng |
| Bếp | Cuối hướng gió chính, có tường ngoài | Mùi khói đi ra ngoài thay vì lan vào nhà | Đầu hướng gió, giữa nhà không tường ngoài |
| Phòng ăn | Liền bếp, phía Đông hoặc Nam | Bữa sáng có nắng, gần bếp | Góc tối không cửa sổ |
| Nhà vệ sinh, giặt | Tây, Tây Bắc, Bắc | Làm lớp đệm nhiệt, không chiếm mặt mát | Đầu hướng gió |
| Cầu thang, kho | Tây, Tây Bắc | Khối đặc chắn nắng chiều cho phòng ở | Chiếm mặt Nam, Đông Nam |
| Phòng làm việc | Bắc, Đông | Ánh sáng đều, ít chói màn hình | Tây chiều chói, nóng |
Với miền Nam, nơi mùa đông không lạnh, ưu tiên phía Nam giảm đi; cái cần tránh nhất vẫn là nắng Tây. Với Bắc Trung Bộ, mặt Tây cần che kỹ hơn nữa vì gió nóng khô cũng thổi từ phía đó.
Nhà ống chỉ có hai mặt thoáng thì xếp thế nào
Nhà phố liền kề chỉ có mặt tiền và mặt sau, hai tường bên giáp hàng xóm. Lúc này “phía Đông hay phía Tây” trong nhà không còn nghĩa nhiều; điều quyết định là mặt tiền quay về hướng nào. Nếu mặt tiền hướng Nam hoặc Đông Nam, phía trước mát và sáng, có thể đặt phòng ngủ chính ở phía trước các tầng trên, chấp nhận tiếng ồn đường và xử lý bằng kính cách âm.
Nếu mặt tiền hướng Tây, phía trước chịu nắng chiều gay gắt. Cách thường làm là đặt cầu thang, nhà vệ sinh hoặc ban công sâu có lam che ở mặt trước như một lớp đệm, đẩy phòng ngủ về phía sau gần giếng trời. Nếu mặt sau lại bị nhà khác áp sát, giếng trời giữa nhà trở thành nguồn sáng và gió chính cho cả khối phòng.
Một mẹo nhỏ khi xếp phòng nhà ống là đánh dấu trên mặt cắt chứ không chỉ trên mặt bằng: mũi tên nắng, mũi tên gió đi từ mặt tiền qua giếng trời ra mặt sau. Phòng nào nằm trên đường đi ấy mới thật sự được thông thoáng.
Với căn hộ chung cư, phương vị phòng gần như đã do chủ đầu tư quyết. Việc bạn chọn được là căn nào, và trong căn đó phòng nào làm phòng ngủ chính. Khi xem căn, hãy hỏi phòng nào có cửa sổ quay về phía Tây, đứng trong phòng ấy lúc ba bốn giờ chiều nếu có thể, và để ý vị trí cục nóng điều hoà của các căn bên cạnh.
Lớp quan niệm thứ nhất: hậu thiên bát quái và thành viên gia đình
Cách gán. Theo hậu thiên bát quái, mỗi phương ứng với một quẻ và một vai trong gia đình: Càn ở Tây Bắc là người cha, Khôn ở Tây Nam là người mẹ, Chấn ở Đông là con trai trưởng, Tốn ở Đông Nam là con gái trưởng, Khảm ở Bắc là con trai thứ, Ly ở Nam là con gái thứ, Cấn ở Đông Bắc là con trai út, Đoài ở Tây là con gái út.
Ứng dụng phổ biến. Một số tài liệu gợi ý phòng ngủ của cha mẹ ở Tây Bắc hoặc Tây Nam, phòng con trai lớn ở phía Đông, và cho rằng khuyết góc ứng với ai thì người đó chịu thiệt. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, và không có cơ sở đo đếm.
Chỗ vênh với khí hậu. Tây Bắc và Tây Nam đều thuộc nửa Tây, nắng chiều nóng. Nếu đặt phòng ông bà hay cha mẹ ở đó chỉ để khớp quẻ, người ở có thể chịu nóng nhiều năm. Nếu muốn theo, hãy che nắng thật tốt và kiểm nhiệt độ tường vào chiều tối.
Cách dùng tỉnh táo. Coi bảng quẻ như ngôn ngữ biểu tượng để nói về gia đình, không phải luật xếp phòng. Gia đình có thể chọn giữ một hai điểm có ý nghĩa với mình, phần còn lại theo nắng gió.
Lớp quan niệm thứ hai: Bát trạch theo cung phi
Bát trạch chia tám phương của ngôi nhà thành bốn phương cát và bốn phương hung, tuỳ cung phi của người chủ. Lời khuyên kinh điển của phái này là phòng ngủ, phòng làm việc, cửa chính nằm ở phương cát; bếp, nhà vệ sinh, kho nằm ở phương hung để “lấy hung chế hung”. Áp dụng trên giấy khá đơn giản khi đã biết cung phi và hướng nhà đo chính xác.
Điểm cần lưu ý là phương cát theo cung phi có thể trùng phía Tây nắng gắt. Khi đó nhiều người chọn đặt phòng ngủ ở phương cát rồi che nắng thật kỹ; người khác chọn phương mát hơn và chỉ xoay hướng đầu giường theo phương cát. Cả hai đều là cách dung hoà phổ biến. Nhà nhiều người với cung phi khác nhóm còn khó hơn; cách chọn người làm chuẩn có bài riêng trong mục Bát trạch.
Thứ tự hợp lý vẫn là: khí hậu và công năng dựng khung, Bát trạch điều chỉnh trong khung. Nếu muốn tra cung phi và tám phương cho nhanh, có thể dùng công cụ tra cung phi trên trang, rồi đánh dấu lên bản vẽ để thấy chỗ trùng, chỗ vênh. Mọi kết quả cát – hung ở đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Điều chỉnh nhỏ cho từng miền
Ở miền Bắc, mùa đông có những đợt rét dưới mười độ ở vùng đồng bằng và còn lạnh hơn ở miền núi. Phòng ngủ người già và trẻ nhỏ nên tránh cửa sổ lớn mở về hướng Bắc, Đông Bắc, nơi gió mùa lùa vào. Mặt Nam lúc này rất quý vì có nắng mùa đông chiếu sâu vào nhà khi mặt trời xuống thấp; một ô văng vừa đủ sẽ chặn nắng hè mà vẫn cho nắng đông vào.
Ở miền Trung, nhất là dải Bắc Trung Bộ, mặt Tây cần được coi như mặt tường “nóng hai lần” vì vừa có nắng chiều vừa có gió khô nóng mùa hè. Nhiều nhà xây tường phía Tây dày hơn, ít cửa, trồng cây che hoặc làm hành lang đệm. Mùa mưa bão lại đến từ phía biển, nên cửa phía Đông cần chắc chắn và có cách chống mưa tạt.
Ở miền Nam, nhiệt độ cao gần như quanh năm, mùa đông không lạnh. Ưu tiên lớn nhất là thông gió xuyên phòng và che nắng Tây; sự khác nhau giữa phía Nam và phía Bắc ít quan trọng hơn ở miền Bắc. Mưa giông chiều mùa mưa thường kèm gió mạnh từ phía Tây Nam, nên cửa sổ hướng ấy cần mái che đủ sâu để vẫn mở được khi mưa.
Kiểm tra nhanh phương vị trên bản vẽ của bạn
Năm câu hỏi dưới đây giúp rà một mặt bằng đã có trong vài phút, trước khi bàn sâu hơn với người thiết kế.
- Phòng ngủ nào có tường lớn quay về phía Tây mà chưa có lớp đệm hay lam che nắng?
- Bếp có tường ngoài để đặt ống hút mùi không, và khói có bị gió đẩy ngược vào phòng ăn hay phòng khách?
- Mặt mát nhất của nhà đang dành cho phòng ở hay đang bị cầu thang, kho, nhà vệ sinh chiếm?
- Phòng làm việc có cửa sổ phía Tây chiếu thẳng vào màn hình buổi chiều không?
- Nếu dùng Bát trạch, có phòng nào vừa nằm ở phương “hung” vừa là phòng mát nhất nhà, và bạn có sẵn lòng đổi công năng hay không?
Ví dụ giả định: một nhà vườn ở Hưng Yên có phòng ngủ chính phía Tây Nam đúng theo quẻ Khôn, nhưng tường hứng nắng tới bảy giờ tối. Dời phòng ngủ sang phía Đông Nam, đổi phía Tây Nam thành kho và nhà vệ sinh, nhà mát hẳn mà vẫn giữ nguyên diện tích.
Câu hỏi thường gặp
Phòng ngủ nên đặt hướng nào trong nhà?
Theo khí hậu Việt Nam, phía Đông, Đông Nam hoặc Nam thường mát và có nắng sáng dịu. Nên tránh tường lớn quay về phía Tây không che nắng vì tường giữ nhiệt tới khuya. Nếu theo Bát trạch, có thể xoay đầu giường về phương cát trong căn phòng đã chọn.
Bếp đặt phía nào là hợp lý?
Bếp cần tường ngoài để thoát khói và nên ở cuối hướng gió chính để mùi không lan vào nhà. Theo quan niệm Bát trạch, bếp đặt ở phương hung của chủ nhà, mặt bếp quay về phương cát.
Nhà vệ sinh có nên đặt phía Tây không?
Đây là cách làm phổ biến: nhà vệ sinh, kho, cầu thang ở phía Tây hoặc Tây Bắc như lớp đệm chắn nắng chiều cho các phòng ở. Cần có ô thoáng ra ngoài trời để thông gió và khô nhanh.
Phòng cha mẹ có bắt buộc ở Tây Bắc theo quẻ Càn không?
Không bắt buộc. Đó là quan niệm từ hậu thiên bát quái, không có cơ sở đo đếm. Tây Bắc khá nóng chiều, nếu đặt phòng ở đó cần che nắng kỹ; nhiều gia đình ưu tiên phòng mát cho người lớn tuổi.
Nhà ống mặt tiền hướng Tây thì xếp phòng ra sao?
Thường dùng cầu thang, nhà vệ sinh hoặc ban công sâu có lam làm lớp đệm phía trước, đẩy phòng ngủ ra sau gần giếng trời. Mặt tiền cần lam chắn nắng hoặc kính phản xạ nhiệt.
Khí hậu và Bát trạch vênh nhau thì theo bên nào?
Nên để khí hậu và công năng dựng khung trước, vì chúng ảnh hưởng hằng ngày đến sức khoẻ và tiền điện. Bát trạch dùng để điều chỉnh trong khung, như hướng đầu giường, hướng bếp, vị trí bàn làm việc.