Trục chính của ngôi nhà là đường tưởng tượng nối điểm giữa lưng nhà với điểm giữa mặt tiền, chạy theo phương toạ – hướng. Trong nhà truyền thống Việt, trên trục ấy lần lượt có cổng, sân, cửa giữa, gian giữa và bàn thờ; hai bên trục là các gian đối xứng. Nhà hiện đại ít khi giữ được đối xứng tuyệt đối, nhưng hiểu trục vẫn giúp đặt cửa, lối đi và chỗ trang trọng nhất cho đúng.
Phong thủy coi trục toạ – hướng là cơ sở của mọi phép đo hướng; kiến trúc coi trục là công cụ tổ chức không gian. Bài này nói về cả hai, giải thích quan niệm cửa thẳng cửa trên trục, và gợi ý khi nào nên cố ý lệch trục. Những gì nói về tốt – xấu theo trường phái là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Ba loại trục trên một mặt bằng nhà
Khi người thiết kế nói “trục nhà”, có thể họ đang nói về một trong ba thứ khác nhau. Thứ nhất là trục hình học, đường chia mặt bằng thành hai nửa giống hoặc gần giống nhau. Thứ hai là trục giao thông, tức đường đi chính từ cửa vào tới các phòng. Thứ ba là trục nhìn, hướng mắt của một người đứng ở cửa nhìn vào hoặc ngồi ở chỗ chính nhìn ra.
Ở nhà ba gian cổ, ba trục này trùng nhau: cửa giữa, lối đi giữa, bàn thờ giữa, ai bước vào cũng nhìn thẳng thấy bàn thờ. Sự trùng khớp ấy tạo cảm giác trang nghiêm, rất hợp với nhà có chức năng thờ tự và tiếp khách theo nghi thức. Ở nhà phố hiện đại, ba trục thường tách nhau: cửa lệch một bên để có chỗ đặt thang, lối đi chạy dọc tường, còn trục nhìn được thiết kế để dừng ở một bức tường đẹp hay một khoảng xanh.
Phong thủy chủ yếu quan tâm đến trục toạ – hướng, vì đó là đường dùng để đặt la kinh và tính sơn hướng. Trục này là trục hình học của cả khối nhà, không phụ thuộc cửa đặt lệch hay giữa. Một ngôi nhà có cửa lệch hẳn sang trái vẫn có trục toạ – hướng đi qua tâm, vuông góc với mặt tiền.
Trục trong kiến trúc truyền thống Việt
Nhà ở nông thôn Bắc Bộ thường làm số gian lẻ: ba gian, năm gian, có thêm chái. Gian giữa là gian thờ và tiếp khách, nằm đúng trên trục; gian hai bên cân nhau. Trước nhà là sân gạch, ngoài sân là ao hoặc vườn, cổng thường không mở thẳng vào cửa giữa mà lệch sang bên, có khi kèm bức bình phong xây. Cách làm ấy cho thấy người xưa coi trọng trục nhưng không muốn lối đi lao thẳng từ đường vào gian thờ.
Đình làng và nhiều quần thể chùa, đền cũng tổ chức theo trục: nghi môn, sân, các toà nối tiếp, càng vào trong càng trang nghiêm. Quần thể kinh thành Huế là ví dụ lớn về quy hoạch có trục rõ rệt. Ở quy mô một ngôi nhà, bài học còn dùng được là thứ tự từ công cộng đến riêng tư dọc theo trục, và việc đặt thứ quan trọng nhất ở cuối trục.
Nhà rường Huế, nhà cổ Hội An hay nhà ba gian Nam Bộ đều có biến thể riêng, nhưng nhìn chung giữ gian giữa làm nơi thờ. Khi chuyển sang nhà phố nhiều tầng, gian thờ thường dời lên tầng trên cùng, và tầng ấy trở thành nơi người ta cố gắng giữ trục đối xứng nhất trong cả căn nhà.
Cửa thẳng cửa trên trục: quan niệm và lý do thực tế
Quan niệm. Nhiều tài liệu phong thủy khuyên tránh để cửa chính, cửa giữa nhà và cửa sau nằm thẳng một hàng trên trục, gọi là xuyên đường hay xuyên tâm. Lý giải theo trường phái là khí vào nhà rồi đi thẳng ra, không kịp dừng tụ. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Gió lùa. Hai cửa đối nhau mở cùng lúc tạo luồng gió mạnh xuyên nhà. Mùa hè có thể dễ chịu, nhưng với nhà miền Bắc mùa đông thì gió mùa lạnh lùa thẳng, còn ngày giông bão thì giấy tờ, rèm cửa bay tứ tung. Một luồng gió có điều tiết, đi qua vài chỗ ngoặt, thường thoải mái hơn.
Nhìn thấu. Người đứng ngoài cổng nhìn thẳng được tới tận cuối nhà, thấy cả bếp và cửa sau. Cảm giác thiếu riêng tư này là thứ chủ nhà nào cũng nhận ra ngay khi ở.
An ninh. Lối đi thẳng từ cửa trước ra cửa sau là đường tẩu thoát thuận tiện cho kẻ gian. Đây là lý do thực dụng ít được nhắc nhưng có thật.
Cách xử lý. Dời một trong hai cửa lệch khỏi trục vài chục phân đến một mét, đặt vách lửng, kệ hở hay bình phong ở giữa, hoặc dùng cây lớn trong chậu. Mục tiêu là bẻ trục nhìn và trục gió, không phải bịt kín.
Đối xứng: dùng ở đâu, không cần ở đâu
Đối xứng tạo cảm giác ổn định, trang trọng, dễ đọc. Nó hợp với mặt tiền nhà vườn, gian thờ, phòng khách tiếp khách theo nghi thức, sảnh nhà có cầu thang hai bên. Đối xứng trên những chỗ ấy cũng dễ khớp với quan niệm phong thủy về sự cân bằng Thanh long – Bạch hổ hai bên.
Nhưng ép đối xứng lên mọi tầng của nhà ống rộng bốn mét là cách làm tốn diện tích. Cầu thang, khối vệ sinh và giếng trời gần như không bao giờ đặt được giữa nhà ống mà vẫn còn lối đi hợp lý. Kiến trúc hiện đại dùng khái niệm cân bằng thị giác thay cho đối xứng: một khối nặng bên trái được cân bằng bởi nhiều khối nhẹ bên phải, một bức tường đặc cân bởi một cửa sổ lớn.
Với phong thủy, quan niệm Thanh long – Bạch hổ trong nhà được hiểu khi đứng trong nhà nhìn ra cửa: bên trái là Thanh long, bên phải là Bạch hổ. Lời khuyên phổ biến cho rằng bên Thanh long nên “động” hơn, nhiều người qua lại hơn, và cửa chính lệch về phía Thanh long được nhiều người ưa. Lời khuyên này không có cơ sở đo đếm nào; nếu vị trí cửa bên phải giúp mặt bằng hợp lý hơn thì công năng nên được ưu tiên.
Các kiểu trục thường gặp và đặc điểm
Bảng dưới gom các kiểu tổ chức trục hay gặp trên mặt bằng nhà ở Việt Nam hiện nay, kèm điểm cần lưu ý khi chọn.
| Kiểu trục | Thường gặp ở | Điểm mạnh | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Trục thẳng đối xứng | Nhà ba gian, gian thờ, mặt tiền biệt thự | Trang nghiêm, dễ đọc, khớp tập quán thờ cúng | Dễ thành xuyên đường nếu có cửa sau thẳng hàng |
| Trục lệch dọc tường | Nhà ống, nhà phố | Tiết kiệm diện tích, lối đi rõ | Phòng dồn về một bên, cần cân bằng thị giác |
| Trục gãy khúc | Nhà vuông, nhà trên lô méo | Bẻ được tầm nhìn và gió, riêng tư hơn | Gãy quá nhiều thành lối đi quanh co, tối |
| Trục kép song song | Nhà mặt tiền rộng, biệt thự | Tách lối khách và lối sinh hoạt | Tốn diện tích, phải có lý do rõ |
| Trục xoay theo tầm nhìn | Nhà nhìn ra hồ, sông, vườn | Tận dụng cảnh đẹp | Trục toạ – hướng và trục nhìn khác nhau, khi đo hướng phải nói rõ lấy theo trục nào |
Với kiểu trục xoay, nhiều tranh luận về “hướng nhà” thực ra bắt nguồn từ việc mỗi người lấy một trục khác nhau làm chuẩn. Ghi rõ trục dùng để đo trên bản vẽ giúp tránh hiểu lầm.
Kẻ ba đường trục lên bản vẽ để tự kiểm
Không cần phần mềm, chỉ cần bản in mặt bằng từng tầng, thước kẻ và ba cây bút khác màu. Làm lần lượt như sau.
- Kẻ trục toạ – hướng: nối điểm giữa tường mặt tiền với điểm giữa tường sau. Đây là đường dùng khi đặt la kinh và khi chia cung theo các trường phái.
- Kẻ trục giao thông: vẽ đường một người đi từ cửa chính tới bếp, tới chân thang, tới từng phòng ngủ. Chỗ nào đường đi phải xuyên qua giữa một phòng ngồi là chỗ cần xem lại.
- Kẻ trục nhìn: từ cửa chính, vẽ hình quạt tầm mắt của người vừa bước vào. Ghi ra thứ đầu tiên họ thấy: bàn thờ, bếp, cửa nhà vệ sinh, chân thang hay một mảng xanh.
- So ba đường với nhau. Nếu trục giao thông chạy thẳng từ cửa trước ra cửa sau trùng trục nhìn, đó là dạng xuyên đường mà quan niệm phong thủy hay nhắc.
- Đánh dấu trên trục toạ – hướng các khối nặng như cầu thang, khối vệ sinh. Khối vệ sinh nằm ngay tâm trục ở giữa nhà là điểm nên bàn lại với người thiết kế.
- Lặp lại cho tầng có gian thờ, xem bàn thờ có tựa tường đặc, nằm cân trên bức tường chính và không đối diện thẳng cửa nhà vệ sinh hay không.
Sau bài tập này, phần lớn tranh luận kiểu “nhà này phạm cái gì” trở thành những câu hỏi cụ thể: dời cửa nào, thêm vách ở đâu, đổi chỗ khối nào. Câu hỏi cụ thể thì người thiết kế trả lời được.
Khi nào nên cố ý lệch trục
Lô đất méo là trường hợp đầu tiên. Nếu mặt tiền không vuông góc với hai cạnh bên, ép trục nhà vuông góc với mặt tiền sẽ tạo phòng hình thang; ép vuông góc với cạnh bên lại khiến mặt tiền bị răng cưa. Lời giải thường là để khối chính theo một trục, phần thừa xử lý thành sân, bồn cây hoặc kho.
Trường hợp thứ hai là khi trục thẳng hướng về thứ không muốn nhìn: cột điện, góc nhà đối diện chĩa vào, ngã ba đâm thẳng. Xoay nhẹ cửa chính hay lối vào để trục nhìn đổi hướng là cách thiết kế, không cần đến vật phẩm. Quan niệm phong thủy gọi những thứ này là sát; nhìn từ kiến trúc, đó là tầm nhìn xấu và luồng xe đâm thẳng.
Trường hợp thứ ba là khi muốn thứ tự không gian có nhịp. Một lối vào thẳng tắp đến tận cuối nhà khiến người ta thấy hết mọi thứ ngay từ cửa. Lệch trục một lần sau sảnh tạo được khoảnh khắc chuyển cảnh, giống bức bình phong của nhà cổ. Chỉ nên lệch một hai lần; lệch nhiều thì thành mê cung và chính phong thủy cũng chê lối đi quanh co.
Câu hỏi thường gặp
Trục nhà là gì trong phong thủy?
Là đường nối giữa lưng nhà với giữa mặt tiền, chạy theo phương toạ – hướng. Phong thủy dùng trục này để đặt la kinh, xác định sơn hướng và chia các cung trên mặt bằng.
Cửa chính, cửa giữa và cửa sau thẳng hàng có sao không?
Theo quan niệm, đó là xuyên đường, khí vào rồi ra thẳng không tụ. Lý do thực tế là gió lùa mạnh, người ngoài nhìn thấu và kém an ninh. Có thể lệch một cửa hoặc đặt vách, kệ, cây để bẻ đường thẳng.
Nhà ống có cần đối xứng không?
Không cần. Nhà ống hẹp thường đặt cầu thang và lối đi lệch một bên. Thay cho đối xứng, người thiết kế dùng cân bằng thị giác. Gian thờ ở tầng trên cùng là chỗ nên cố giữ đối xứng nếu được.
Bên Thanh long và Bạch hổ trong nhà xác định thế nào?
Đứng trong nhà nhìn ra cửa chính, bên tay trái là Thanh long, bên tay phải là Bạch hổ. Đây là quy ước của trường phái; các lời khuyên dựa trên nó là quan niệm, không nên đặt lên trên công năng.
Lô đất méo thì trục nhà theo cạnh nào?
Thường chọn trục vuông góc với mặt tiền để cửa và mặt đứng ngay ngắn, phần méo phía sau hoặc bên hông xử lý thành sân, kho hay bồn cây. Khi đo hướng, cần ghi rõ trục đã chọn để mọi người tính trên cùng một chuẩn.
Có nên đặt bàn thờ đúng trên trục nhà không?
Ở nhà một tầng truyền thống, bàn thờ thường ở gian giữa, đúng trục. Ở nhà phố, gian thờ thường ở tầng trên cùng và nhiều gia đình đặt bàn thờ giữa bức tường chính của tầng đó. Điều cần ưu tiên là tựa tường đặc và phía trên không có khu vệ sinh.