Thiết kế mặt bằng nhà theo phong thủy là chốt một chuỗi quyết định theo thứ tự: hướng thật của nhà, cửa chính, trục đi lại và cầu thang, bếp, phòng ngủ chính, khối ướt, rồi mới tới gian thờ và các phòng phụ. Quyết định trước giới hạn quyết định sau. Làm ngược, ví dụ chọn chỗ đặt bàn thờ trước rồi mới tính cầu thang, gần như chắc chắn phải đập đi vẽ lại.
Phần lớn tài liệu phong thủy được viết dưới dạng danh sách kiêng kỵ rời: bếp không đối cửa, giường không dưới xà, nhà vệ sinh không ở giữa nhà. Danh sách ấy hữu ích khi kiểm một ngôi nhà đã có, nhưng không cho biết bắt đầu từ đâu khi tờ giấy còn trắng. Bài này sắp lại các nguyên tắc quen thuộc thành trình tự làm việc, kèm căn cứ kỹ thuật song song để bạn và người thiết kế nói cùng một ngôn ngữ. Mọi nhận định tốt – xấu theo trường phái ở đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Vì sao thứ tự quyết định quan trọng hơn danh sách kiêng kỵ
Một mặt bằng nhà ở là bài toán ràng buộc lẫn nhau. Cửa chính nằm ở đâu sẽ quyết định lối đi; lối đi quyết định cầu thang đặt được chỗ nào; cầu thang lại chia mặt bằng thành hai nửa trước – sau và chiếm luôn một khoảng ở mọi tầng. Khi những khối lớn đã đứng yên, phần còn lại để xếp bếp và phòng ngủ chỉ còn vài phương án. Đến lượt bàn thờ thì thường chỉ còn một hai vị trí hợp lý.
Sách đời Thanh Dương trạch tam yếu gom việc xét một ngôi nhà vào ba yếu tố: cửa (môn), phòng của chủ nhà (chủ) và bếp (táo). Cách gom này thực ra đã ngầm chứa một thứ tự ưu tiên: thứ đón người và gió vào nhà, chỗ người ở lâu nhất, chỗ nấu ăn. Kiến trúc hiện đại đi theo đường khác nhưng tới kết luận gần giống: lối vào, giao thông, khu ướt có đường ống là những thứ khó dời nhất nên phải chốt sớm nhất.
Danh sách kiêng kỵ chỉ phát huy khi dùng làm bước kiểm cuối. Nếu dùng nó làm điểm xuất phát, người làm nhà dễ rơi vào tình trạng mỗi phòng đều “đúng” khi xét riêng nhưng ghép lại thì lối đi vòng vèo, cầu thang tối, bếp nằm cuối một hành lang dài. Một mặt bằng như vậy khó sống, và chính phong thủy cũng chê lối đi quanh co, khí không lưu thông.
Quyết định 1 và 2: đo hướng thật, rồi chốt cửa chính
Đo hướng trước khi vẽ bất cứ thứ gì. Hướng ghi trên sổ đỏ, trên bản đồ quy hoạch hay theo lời người bán thường chỉ là ước lượng tám hướng. Bát trạch, Huyền không hay chỉ đơn giản là tính nắng chiều đều cần con số độ cụ thể, đo tại hiện trường, tránh xa cột sắt và xe máy. Sai mười lăm độ có thể đổi hẳn sơn hướng trong phép tính của thầy và đổi cả cách che nắng.
Ghi lại cả hướng gió và nắng tại chỗ. Đứng trên lô đất vào buổi chiều, nhìn nắng xiên vào mặt nào; hỏi hàng xóm mùa hè gió thổi từ phía nào, mùa mưa nước dồn về đâu. Đây là dữ liệu thô cho gần như mọi quyết định sau, kể cả những quyết định mang tên phong thủy.
Cửa chính là khí khẩu, chốt nó trước phòng khách. Trong cách nhìn phong thủy, cửa chính là nơi khí vào nhà. Trong cách nhìn kiến trúc, cửa chính là đầu mối giao thông, nơi nối nhà với đường, chỗ để xe, chỗ bỏ giày. Nhà phố thường không chọn được mặt đặt cửa, nhưng vẫn chọn được cửa lệch trái, lệch phải hay ở giữa mặt tiền, và chừng ấy đủ thay đổi toàn bộ mặt bằng tầng trệt.
Quyết định cửa xong mới tính đến kích thước. Kích thước theo thước Lỗ Ban là quy ước dân gian, thường được chỉnh trong phạm vi vài phân sau cùng. Đừng để con số trên thước quyết định cửa nằm ở đâu.
Quyết định 3: trục đi lại và khối cầu thang
Từ cửa chính, người ta đi đâu trước? Đường đi chính trong nhà, tức trục giao thông, là bộ xương của mặt bằng. Phong thủy nói khí nên đi uốn lượn vừa phải, không lao thẳng từ cửa trước ra cửa sau; kiến trúc nói lối đi nên ngắn, rõ và không cắt ngang chỗ ngồi. Hai lời khuyên này gặp nhau ở một điểm: lối đi chính nên chạy dọc một bên phòng chứ không xuyên qua giữa phòng.
Cầu thang là khối cứng nhất trong nhà nhiều tầng. Nó có mặt ở mọi tầng cùng một vị trí, kéo theo giếng trời hoặc ô lấy sáng, và chia mặt bằng thành vùng trước – vùng sau. Quan niệm phổ biến khuyên tránh đặt cầu thang ở tâm nhà và tránh chân thang đâm thẳng ra cửa chính. Lý do thực tế đi kèm khá rõ: thang giữa nhà cắt đôi không gian sinh hoạt, còn chân thang sát cửa khiến người vừa vào đã phải lên xuống, khách đứng ở cửa nhìn thấu lên tầng ngủ.
Với nhà ống mặt tiền hẹp, phương án thường gặp là thang đặt lệch về một bên tường dọc, ở khoảng một phần ba hoặc giữa chiều sâu, đi kèm giếng trời. Với nhà vuông, thang hay được đẩy vào một góc. Chọn xong vị trí thang, bạn đã có khung để chia phòng; phần chi tiết số bậc, chiếu nghỉ, tay vịn thuộc về bài riêng về cầu thang.
Quyết định 4 và 5: bếp và phòng ngủ chính
Bếp đi trước phòng ngủ vì nó kéo theo ống. Bếp cần cấp nước, thoát nước, hút mùi ra ngoài trời và thường cả đường gas. Những thứ này khó dời hơn một chiếc giường. Theo quan niệm “toạ hung hướng cát” của Bát trạch, bếp nên đặt ở phần nhà ứng với phương xấu theo cung phi chủ nhà, mặt bếp quay về phương tốt; đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Lời khuyên bếp “kín đáo” có lý do thật. Bếp không nằm ngay trong tầm nhìn từ cửa chính, không sát cửa phòng ngủ, không bị gió lùa thẳng làm tắt lửa. Ba điều ấy vừa là lời dặn phong thủy vừa là chuyện mùi, khói và an toàn cháy nổ.
Phòng ngủ chính là “chủ” trong ba yếu tố. Sách cũ coi phòng của người đứng đầu gia đình là trọng tâm. Ngày nay có thể hiểu rộng: phòng ngủ của những người ở lâu nhất, ngủ nhiều nhất trong nhà. Vị trí hợp lý là vùng yên, xa đường, không đối diện cửa chính và không nằm sát khối thang ồn.
Đừng để hai thứ tranh nhau một góc. Khi góc tốt nhất theo phép tính đồng thời là góc mát nhất, rất nhiều gia đình muốn dồn cả bếp lẫn phòng ngủ vào đó. Hãy ưu tiên phòng ngủ cho góc yên và mát, bếp cho góc dễ thoát mùi; phần “hướng” của bếp chỉnh bằng chiều đặt bếp.
Quyết định 6: khối ướt, nhà vệ sinh và đường kỹ thuật
Nhà vệ sinh, phòng tắm, chỗ giặt, bếp gọi chung là khối ướt. Về kỹ thuật, khối ướt nên gom gần nhau trên mặt bằng và chồng thẳng hàng giữa các tầng để ống đứng đi ngắn, ít co nối, dễ chống thấm. Về phong thủy, nhà vệ sinh được khuyên tránh tâm nhà, tránh đối diện cửa chính, tránh nằm ngay trên bếp hay trên bàn thờ ở tầng dưới. Hai nhóm lời khuyên phần lớn cùng chiều.
Chỗ dễ vênh là khi khối ướt gom gọn nhất lại rơi vào giữa nhà, nơi xa cửa sổ. Kiến trúc sư thích chỗ này vì không tốn mặt tiền; người theo phong thủy ngại vì đó là trung cung. Lối thoát thường là dời khối ướt sát một bức tường biên có thể mở ô thoáng, hoặc gom thành dải dọc theo giếng trời. Như vậy vừa có thông gió tự nhiên, vừa tránh tâm nhà.
Cần chốt khối ướt trước gian thờ vì ở nhà nhiều tầng, vị trí bàn thờ luôn phải tránh nằm dưới một nhà vệ sinh ở tầng trên. Nếu chốt bàn thờ trước, khối ướt các tầng trên bị kéo theo, thường thành vị trí khó thoát nước.
Quyết định 7: gian thờ và những phòng còn lại
Đến bước này, mặt bằng đã có xương sống. Gian thờ thường được đặt ở tầng trên cùng với nhà phố nhiều tầng, hoặc ở gian giữa với nhà một tầng ở quê. Điều cần kiểm là bàn thờ tựa được vào tường đặc, phía trên không có khu vệ sinh, phía trước có khoảng đứng lễ, không đối diện thẳng cửa nhà vệ sinh hay cửa phòng ngủ. Vị trí và hướng bàn thờ chi tiết có bài riêng trong mục phòng thờ.
Các phòng phụ như phòng làm việc, phòng khách tầng hai, kho, phòng giặt phơi được xếp vào chỗ còn lại theo nguyên tắc động – tĩnh: thứ ồn, đông người đặt gần lối đi; thứ cần yên đặt sâu. Nếu nhà có người cao tuổi, phòng của họ nên ở tầng trệt hoặc tầng thấp, gần nhà vệ sinh, chuyện này phong thủy và an toàn nói như nhau.
Khi mọi thứ đã vào chỗ, mới đem danh sách kiêng kỵ ra rà một lượt: cửa thẳng cửa, gương đối giường, xà đè chỗ ngồi, góc nhọn chĩa vào giường. Lúc này phần lớn lỗi đều sửa được bằng xoay đồ hoặc dời cửa vài chục phân, không phải đập tường.
Bảng bảy quyết định: căn cứ phong thủy và căn cứ kỹ thuật
Bảng dưới đặt hai loại lý do cạnh nhau. Khi hai cột cùng chiều, bạn có thể yên tâm; khi chúng vênh, nên ưu tiên cột kỹ thuật cho an toàn và công năng, rồi tìm cách điều chỉnh nhỏ theo quan niệm.
| Thứ tự | Quyết định | Căn cứ theo quan niệm phong thủy | Căn cứ kỹ thuật, công năng |
|---|---|---|---|
| 1 | Đo hướng thật | Mọi phép tính lý khí cần độ chính xác | Che nắng, đón gió, chống mưa hắt |
| 2 | Cửa chính | Khí khẩu, nơi khí vào nhà | Đầu mối giao thông, chỗ để xe |
| 3 | Trục đi lại, cầu thang | Khí lưu thông uốn lượn, tránh xuyên thẳng | Lối đi ngắn, rõ, an toàn khi thoát nạn |
| 4 | Bếp | Toạ hung hướng cát, kín đáo | Cấp thoát nước, hút mùi, an toàn cháy |
| 5 | Phòng ngủ chính | Phòng của “chủ”, vùng yên | Cách âm, thông gió, riêng tư |
| 6 | Khối ướt | Tránh tâm nhà, tránh trên bếp và bàn thờ | Ống đứng thẳng hàng, chống thấm |
| 7 | Gian thờ, phòng phụ | Tựa tường đặc, trên không có khu vệ sinh | Lối đi, khoảng đứng, thông khói hương |
Bảng là khung gợi ý cho nhà ở gia đình thông thường. Nhà kết hợp kinh doanh, nhà có thang máy hay nhà trên lô đất méo cần điều chỉnh thứ tự cho phù hợp, thường là chốt thang máy cùng lúc với cầu thang ở bước 3.
Những lỗi hay gặp khi làm ngược thứ tự
Các tình huống dưới đây là ví dụ giả định, ghép từ những kiểu sai rất phổ biến khi chủ nhà tự phác mặt bằng hoặc yêu cầu người thiết kế chiều theo từng lời khuyên rời.
- Chốt bàn thờ ở tầng trệt trước, sau đó phát hiện nhà vệ sinh tầng hai chỉ có thể nằm ngay phía trên vì đường ống, phải dời bàn thờ lên tầng trên cùng khi đã đổ xong sàn.
- Chọn hướng giường theo cung phi trước, rồi kéo cửa phòng ngủ sang vị trí khó, khiến lối vào phòng phải đi vòng qua tủ quần áo.
- Đặt bếp ở góc “hợp tuổi” nằm sâu trong nhà, không có tường ngoài để thoát khói, cuối cùng phải chạy ống hút mùi dài vòng qua trần.
- Bỏ giếng trời để có thêm diện tích phòng, cầu thang thành khối tối giữa nhà, trái với chính tinh thần sáng sủa thông thoáng của phong thủy.
- Lấy số đo hướng từ ứng dụng điện thoại đứng sát xe máy, lệch vài chục độ, cả bộ tính toán về sau dựa trên một con số sai.
Điểm chung của các lỗi trên là để một chi tiết nhỏ quyết định khung lớn. Cách tránh đơn giản: viết bảy quyết định ra giấy, chốt lần lượt, và chỉ quay lại bước trước khi có lý do thật sự.
Câu hỏi thường gặp
Thiết kế mặt bằng theo phong thủy nên bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu bằng việc đo hướng thật tại hiện trường và quan sát nắng, gió, nước. Sau đó chốt cửa chính, trục đi lại và cầu thang. Bếp, phòng ngủ chính, khối ướt và gian thờ được xếp sau khi khung đã đứng yên.
Môn, chủ, táo nghĩa là gì?
Đó là ba yếu tố mà sách Dương trạch tam yếu dùng để xét nhà: môn là cửa, chủ là phòng của người đứng đầu gia đình, táo là bếp. Ngày nay có thể hiểu là lối vào, phòng ngủ chính và bếp, ba chỗ ảnh hưởng nhiều nhất đến sinh hoạt.
Có nên để thầy phong thủy quyết định mặt bằng thay kiến trúc sư không?
Không nên. Phong thủy không thay được quy chuẩn xây dựng, kết cấu, phòng cháy và giấy phép. Cách hợp lý là kiến trúc sư dựng khung theo công năng và an toàn, rồi bạn đưa các yêu cầu theo quan niệm vào để điều chỉnh trong phạm vi cho phép.
Bếp và phòng ngủ chính cùng muốn vào một góc tốt thì ưu tiên cái nào?
Thường nên ưu tiên phòng ngủ cho góc yên và mát, vì người ở đó nhiều giờ nhất. Bếp cần tường ngoài để thoát mùi, và phần hướng của bếp có thể chỉnh bằng chiều đặt bếp thay vì vị trí cả phòng.
Vì sao phải chốt khối ướt trước bàn thờ?
Vì ở nhà nhiều tầng, nhà vệ sinh các tầng nên chồng thẳng hàng để ống đứng đi gọn. Bàn thờ lại cần tránh nằm dưới khu vệ sinh. Chốt khối ướt trước thì biết rõ vùng nào an toàn cho bàn thờ.
Danh sách kiêng kỵ phong thủy dùng vào lúc nào?
Nên dùng làm bước rà soát cuối khi mặt bằng đã xong khung. Lúc đó phần lớn điểm vướng có thể sửa bằng xoay đồ, dời cửa vài chục phân hoặc thêm vách, không phải thay đổi kết cấu hay đập phá.