Các loài cá hay được gắn ý nghĩa phong thủy trong nhà gồm cá vàng (kim ngư, gắn với dư dả), cá rồng (hình ảnh rồng, sang trọng), cá chép và cá Koi (vượt khó, đủ đầy), cá la hán (gù trán gợi hình tượng phúc thọ), cá bảy màu và cá thần tiên (sinh sôi, mềm mại). Ý nghĩa ấy đến từ hình dáng, màu sắc và lối chơi chữ, là quan niệm biểu tượng.
Chọn cá cho nhà mình thì ý nghĩa chỉ là một nửa; nửa kia là loài đó lớn tới đâu, cần bể bao nhiêu, có sống chung với loài khác được không, và bạn có đủ thời gian chăm không. Bài này đặt hai nửa cạnh nhau cho từng loài hay gặp, để bạn chọn được con cá vừa có nghĩa đẹp vừa sống khoẻ trong nhà.
Ý nghĩa của cá trong văn hoá Á Đông
Cá mang nghĩa tốt trong văn hoá chữ Hán chủ yếu qua đồng âm: "ngư" (cá) đọc giống "dư" (thừa, dư dả). Tranh Tết có cá và hoa sen gửi lời chúc "liên niên hữu dư", năm nào cũng có dư. Cá còn sinh nhiều trứng nên gắn với con cháu đông đúc, và bơi tự do nên gắn với sự thong dong.
Ở Việt Nam, cá chép mang thêm lớp nghĩa riêng: tích cá chép vượt Vũ Môn hoá rồng gắn với chuyện thi cử đỗ đạt, và tục thả cá chép tiễn ông Công ông Táo. Cá vàng, cá rồng đến muộn hơn, chủ yếu qua thú chơi cá cảnh từ Trung Hoa và Đông Nam Á.
Điều nên nhớ là ý nghĩa thuộc về biểu tượng, không gắn với công dụng nào. Nuôi cá vàng không làm nhà giàu thêm; nó mang lại một hình ảnh đẹp và một thú chăm sóc thư thái. Biết rõ ranh giới đó giúp bạn chọn cá thoải mái hơn, không bị áp lực phải nuôi đúng loài "hợp" khi điều kiện nhà không cho phép.
Các loài hay gặp: ý nghĩa và độ khó
Bảng dưới gom các loài cá cảnh thường được nhắc trong phong thủy, kèm thông tin cơ bản về sức chứa và độ khó. Kích thước là mức thường gặp khi nuôi trong bể, có thể khác theo dòng và điều kiện.
| Loài | Ý nghĩa thường gặp | Bể tối thiểu nên có | Độ khó | Lưu ý |
|---|---|---|---|---|
| Cá vàng | Kim ngư, dư dả | Bể vừa trở lên, lọc mạnh | Trung bình | Thải nhiều, ưa nước mát, không hợp bể nhiệt đới chung |
| Cá rồng | Hình rồng, sang trọng, bền bỉ | Bể rất dài, nắp chắc | Khó | Lớn nhanh, hay nhảy, sống đơn; cá rồng châu Á cần giấy tờ nguồn gốc |
| Cá la hán | Gù trán gợi hình tượng phúc thọ | Bể vừa đến lớn, nuôi một con | Trung bình | Tính lãnh thổ, đánh cá khác, hay đào nền |
| Cá chép, cá Koi | Vượt khó, đủ đầy | Hồ ngoài trời | Khó trong nhà | Lớn rất to, không hợp bể kính phòng khách |
| Cá bảy màu | Sinh sôi, nhiều màu | Bể nhỏ đến vừa | Dễ | Đẻ con nhanh, cần tính chỗ cho cá con |
| Cá thần tiên | Mềm mại, thanh thản | Bể cao vừa | Trung bình | Có thể ăn cá rất nhỏ như neon khi lớn |
| Cá neon, tetra | Đàn cá sinh động | Bể nhỏ đến vừa | Dễ đến trung bình | Phải nuôi thành đàn, ưa nước ổn định |
Nhìn bảng có thể thấy những loài mang nghĩa "lớn" như cá rồng, cá Koi lại đòi hỏi điều kiện lớn nhất. Đó là lý do nhiều người mới nuôi gặp thất bại khi chọn cá theo ý nghĩa trước, theo sức chăm sau. Đi ngược lại, chọn theo sức chăm rồi mới gán ý nghĩa, thường cho kết quả bền hơn.
Cá rồng: biểu tượng sang trọng và những điều ít được nói
Vì sao được ưa. Thân dài, vảy lớn ánh kim, râu cằm, bơi chậm rãi gợi hình con rồng, nên cá rồng trở thành biểu tượng sang trọng trong giới kinh doanh nhiều nước châu Á. Có người tin cá rồng "giữ" may mắn cho chủ; đây là quan niệm.
Cần bể rất dài. Cá rồng trưởng thành dài đáng kể và cần chỗ quay đầu thoải mái. Bể hẹp làm cá cong lưng, hỏng mắt, gãy vây. Người nuôi có kinh nghiệm thường nói về bể dài cỡ trên một mét rưỡi cho một con lớn.
Rất hay nhảy. Cá rồng săn mồi trên mặt nước trong tự nhiên nên phóng lên rất mạnh. Bể không có nắp chắc là chuyện mất cá sớm muộn.
Nguồn gốc và giấy tờ. Cá rồng châu Á thuộc nhóm loài được công ước quốc tế về buôn bán động thực vật hoang dã (CITES) kiểm soát chặt; cá thương mại hợp pháp là cá nhân nuôi có chứng nhận. Khi mua, nên hỏi rõ giấy tờ nguồn gốc. Không mua cá không rõ nguồn.
Cá vàng: dễ mua, khó nuôi đẹp
Cá vàng là loài cá cảnh lâu đời nhất, được thuần hoá từ cá diếc ở Trung Hoa qua nhiều thế kỷ. Từ "kim ngư" mang sẵn nghĩa vàng bạc và dư dả, lại có dáng tròn trịa, đuôi xoè, nên cá vàng gần như là lựa chọn mặc định khi nói tới cá phong thủy.
Nhưng cá vàng lại là loài bị nuôi sai nhiều nhất. Chúng thải nhiều chất bẩn, cần nhiều nước, ưa nhiệt độ mát hơn các loài cá nhiệt đới, và sống được nhiều năm nếu điều kiện tốt. Nuôi cá vàng trong bình cầu hay bể nhỏ thường khiến cá chết sau vài tháng, và người nuôi lại nghĩ cá vàng "yếu".
Nếu muốn nuôi cá vàng, nên chọn bể chữ nhật cỡ vừa trở lên, lọc mạnh, ít con. Không nên nuôi chung với cá nhiệt đới cần nước ấm. Các dòng cá vàng đuôi dài, mắt lồi bơi chậm, dễ bị cá khác rỉa vây, càng nên nuôi riêng.
Cá chép, cá Koi: ý nghĩa lớn nhưng hợp hồ hơn hợp bể
Cá chép mang ý nghĩa rất đẹp với người Việt: vượt khó, đỗ đạt, đủ đầy. Cá Koi là dòng cá chép màu được lai tạo ở Nhật, nổi tiếng với hoa văn đỏ, trắng, đen. Nhiều gia đình muốn có cá chép hay Koi trong nhà vì ý nghĩa ấy.
Khó khăn là cá chép và Koi lớn rất to và sống lâu. Một con Koi khoẻ trong hồ có thể dài hơn cánh tay người lớn. Bể kính phòng khách thông thường chỉ đủ cho cá nhỏ trong thời gian ngắn, sau đó cá bị còi, bệnh hoặc phải chuyển đi. Vì vậy người nuôi có kinh nghiệm thường khuyên nuôi Koi trong hồ ngoài trời đủ sâu, có hệ lọc riêng.
Nếu chỉ có chỗ cho bể trong nhà mà vẫn muốn hình ảnh cá chép, có thể chọn tranh, tượng cá chép, hoặc nuôi loài khác dáng tương tự nhưng nhỏ hơn. Chuyện hồ Koi sân vườn được bàn kỹ ở chuyên mục biệt thự, nhà vườn của trang.
Cá bảy màu, cá neon, cá thần tiên: nhỏ mà nhiều nghĩa
Cá bảy màu. Loài cá nhỏ, đuôi xoè nhiều màu, đẻ con chứ không đẻ trứng và sinh sản rất nhanh. Vì thế nhiều người gán nghĩa sinh sôi, đông vui. Đây là loài dễ nuôi nhất cho người mới, chịu được nhiều loại nước, nhưng nên tính chỗ cho đàn con hoặc nuôi một giới.
Cá neon và các loài tetra. Những con cá nhỏ có sọc ánh xanh đỏ, bơi thành đàn đồng loạt. Một đàn cá đổi hướng cùng lúc là hình ảnh nhiều người coi là khí lưu thông, sinh động. Đàn càng đông thì cá càng yên tâm, nên ít nhất cũng nuôi vài con trở lên.
Cá thần tiên. Thân dẹt, vây dài, bơi chậm rãi; nhiều người thấy hình ảnh thanh thản, thư thái. Cá cần bể có chiều cao vì vây dài theo chiều dọc. Khi lớn, cá thần tiên có thể ăn những con cá rất nhỏ như neon con, nên chọn bạn cùng bể cho khéo.
Ý nghĩa nhỏ mà bền. Những loài này ít được gắn nghĩa "lớn" như cá rồng, nhưng lại dễ cho một bể đẹp lâu dài. Phong thủy hình thế quý nước trong và sự sống linh hoạt hơn tên gọi của loài cá.
Sống chung giữa các loài: đừng để bể thành chỗ đánh nhau
Một bể nuôi nhiều loài vì muốn đủ ý nghĩa, ví dụ giả định có cả cá vàng, cá la hán, cá neon và cá thần tiên, thường chỉ vài tuần là có chuyện. Cá la hán đuổi đánh mọi con khác; cá vàng cần nước mát trong khi neon cần nước ấm; cá thần tiên ăn neon nhỏ. Kết quả là bể căng thẳng, cá rách vây, chết dần.
Phong thủy coi bể cá là hình ảnh của sự hài hoà; một bể cá đánh nhau thì đi ngược hình ảnh ấy. Về sinh học, cá bị căng thẳng kéo dài dễ sinh bệnh hơn. Vì vậy, ghép loài là việc nên hỏi kỹ trước khi mua.
Nguyên tắc chung: cùng nhu cầu nhiệt độ và độ pH, cỡ cá tương đương, không ghép loài săn mồi với loài nhỏ vừa miệng, không ghép loài có tính lãnh thổ mạnh với loài hiền. Khi phân vân, nuôi một loài trong một bể là cách an toàn nhất.
Chọn cá theo sức chăm của bạn
Thay vì bắt đầu từ ý nghĩa, có thể bắt đầu từ câu hỏi: mỗi tuần bạn có bao nhiêu thời gian cho bể, và bể đặt ở đâu. Vài gợi ý:
- Rất bận, đi vắng thường xuyên: bể nhỏ đến vừa với cá bảy màu, cá mún, hoặc một con cá chọi; ít ăn, chịu được sai sót.
- Có thời gian cuối tuần, thích ngắm đàn cá: bể thủy sinh với một đàn neon hoặc tetra; thêm tép, ốc dọn bể.
- Thích một con cá có cá tính: một con cá la hán trong bể vừa; cá nhận ra người cho ăn, phản ứng khi có người lại gần.
- Thích cá vàng và có chỗ: bể chữ nhật vừa trở lên, ít con, lọc mạnh, thay nước đều.
- Có kinh nghiệm và không gian lớn: cá rồng hoặc hồ Koi, kèm hiểu biết về lọc và bệnh của loài.
- Nhà có trẻ nhỏ mới tập chăm: cá bảy màu hoặc cá chọi trong bể có nắp; trẻ học cho ăn đúng giờ, đúng lượng.
Chọn loài vừa sức là cách giữ bể ổn định lâu dài. Một bể nhỏ cá khoẻ, nước trong đẹp hơn và gần với tinh thần "nước sạch, khí lành" của phong thủy hơn một bể cá quý chết dần.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nuôi cá rồng và cá vàng chung bể không?
Không nên. Cá rồng là loài săn mồi, có thể ăn hoặc cắn cá nhỏ hơn, và ưa nước ấm hơn cá vàng. Hai loài cũng có nhu cầu bể khác nhau. Nếu muốn có cả hai, nên nuôi ở hai bể riêng.
Cá la hán có ý nghĩa gì trong phong thủy?
Cá la hán có cục gù lớn trên trán, nhiều người liên tưởng tới hình tượng ông Thọ hoặc các vị La Hán, nên gán nghĩa phúc thọ, may mắn. Đây là cách gán nghĩa theo hình dáng, mang tính quan niệm. Cá la hán là cá lai tạo, tính lãnh thổ mạnh, thường nuôi một con mỗi bể.
Cá đen có xấu không?
Không có quy tắc chung coi cá đen là xấu. Ngược lại, nhiều người nuôi một con cá đen trong đàn cá vàng với ý "hút" điều không may. Theo ngũ hành, màu đen thuộc Thủy, hợp với nước. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Nuôi rùa, tép, ốc thay cá có được không?
Được. Tép và ốc nuôi trong bể thủy sinh rất đẹp, ít tốn công. Rùa cảnh cần bể có chỗ khô và đèn sưởi, thải nhiều, và nhiều loài rùa lớn rất nhanh; không nên thả rùa ra ao hồ khi không nuôi nữa. Phong thủy coi rùa là biểu tượng trường thọ.
Cá cảnh có nuôi được trong phòng làm việc không?
Được, với bể nhỏ có lọc, đặt xa máy tính, giấy tờ và ổ điện thấp. Cá bảy màu, cá chọi là lựa chọn dễ. Nên tính trước ai cho ăn khi nghỉ dài ngày. Bể để bàn mà bỏ đói cá qua kỳ nghỉ là chuyện hay gặp ở văn phòng.
Mua cá cảnh nên để ý điều gì?
Chọn cá bơi linh hoạt, vây xoè, không có đốm lạ, không nằm đáy. Hỏi người bán loài đó trưởng thành lớn bao nhiêu, ăn gì, có sống chung được với cá bạn đang có không. Mang về nên thả túi nổi trên bể một lúc cho cân nhiệt độ rồi mới thả cá.