Nhà lệch tầng là kiểu nhà mà sàn khối trước và sàn khối sau chênh nhau khoảng nửa tầng, nối với nhau bằng những vế thang ngắn; theo phong thủy, nó không bị xếp vào loại tốt hay xấu cố định, mà được đánh giá theo cách chia sàn có làm nhà sáng, thoáng và đi lại an toàn hay không. Một số người làm nghề chuộng lệch tầng vì khí "đi lên từng bậc", số khác ngại vì sàn nhà "không bằng phẳng, khí không ổn". Cả hai đều là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Với nhà ống, lệch tầng là một lời giải kiến trúc khá phổ biến trong mười mấy năm gần đây: nó mở ra khoảng thông tầng ở giữa, cho ánh sáng và gió đi sâu, làm cầu thang ngắn từng đoạn. Đổi lại, nó có những chỗ khó với người già, trẻ nhỏ và với ngân sách. Bài này giúp bạn cân nhắc trước khi chốt phương án.
Lệch tầng là gì và vì sao hợp với nhà ống
Trong nhà ống thông thường, mỗi tầng là một mặt sàn phẳng chạy suốt từ trước ra sau, cầu thang đi một mạch từ sàn này lên sàn kia. Ở nhà lệch tầng, mặt bằng được cắt làm hai nửa theo chiều sâu. Nửa trước và nửa sau đặt cao độ chênh nhau, thường bằng khoảng nửa chiều cao tầng. Người đi lên nhà theo kiểu ziczac: lên nửa tầng là tới sàn sau, lên thêm nửa tầng nữa là tới sàn trước của tầng kế tiếp.
Lợi ích dễ thấy nhất là khoảng giữa hai nửa sàn trở thành vùng thông tầng tự nhiên. Ánh sáng từ giếng trời hoặc cửa mái đi xuống qua các nửa sàn so le, chạm tới nhiều phòng hơn so với nhà sàn phẳng. Gió cũng đi theo đường chéo qua các vế thang. Đứng ở một sàn, bạn nhìn thấy được sàn trên và sàn dưới, căn nhà có cảm giác liền mạch và rộng hơn diện tích thật.
Lợi ích thứ hai là cầu thang ngắn. Mỗi vế chỉ chừng tám đến mười bậc, có điểm dừng ở mỗi nửa sàn, người đi đỡ mệt hơn so với một vế dài. Với nhà bốn năm tầng, cảm giác leo nhà thay đổi khá rõ. Nhưng cũng chính vì nhiều vế ngắn mà tổng số lần lên xuống bậc trong một ngày lại tăng, điểm này nói ở phần sau.
Phong thủy nói gì về sàn cao thấp
Quan niệm "nền nhà phải bằng". Nhiều lời khuyên dân gian về nhà ở nhấn mạnh nền nhà bằng phẳng, các phòng trong cùng một tầng không nên chênh cốt. Lý do được nêu là sàn chênh dễ vấp ngã và làm khí "lên xuống thất thường". Lý do thứ nhất có thật và nên coi trọng; lý do thứ hai là quan niệm.
Quan niệm "trước thấp sau cao". Trong loan đầu, thế nhà phía sau cao hơn phía trước được xem là có chỗ tựa. Một số người làm nghề áp ý này cho nhà lệch tầng: để nửa sau cao hơn nửa trước ở cùng một nhịp thì hợp hơn. Cách làm ngược lại không bị coi là phạm điều gì nghiêm trọng, chỉ là kém ưa chuộng.
Quan niệm về khí đi theo bậc. Người chuộng lệch tầng cho rằng khí đi lên từng nửa tầng một cách từ tốn, không bị "hút" thẳng lên như cầu thang một vế dài đối cửa. Thực tế tương ứng là dòng khí nóng có nhiều cửa ra vào hơn và cầu thang không tạo thành một đường ống thẳng.
Quan niệm về phòng ngủ lơ lửng. Có ý kiến ngại phòng ngủ đặt trên nửa sàn nhìn xuống khoảng thông tầng vì "không kín, khí không tụ". Về thực tế, phòng ngủ nhìn thẳng xuống vùng sinh hoạt chung sẽ ồn và thiếu riêng tư. Phòng ngủ nên có cửa đóng được và tường kín ít nhất ba mặt.
Lệch tầng hay sàn phẳng: so sánh cho nhà ống
Bảng dưới so sánh hai cách trong cùng một ví dụ giả định: nhà ống rộng 4,5 m, sâu 16 m, bốn tầng.
| Tiêu chí | Nhà lệch tầng | Nhà sàn phẳng |
|---|---|---|
| Ánh sáng đoạn giữa | Thường tốt hơn nhờ khoảng thông tầng so le | Phụ thuộc vào giếng trời, dễ tối ở tầng thấp |
| Thông gió | Gió đi chéo qua các nửa sàn | Gió đi ngang, dễ bị vách chặn |
| Số bậc phải đi mỗi ngày | Nhiều lần lên xuống vế ngắn | Ít lần hơn nhưng mỗi lần vế dài |
| Người già, trẻ nhỏ | Khó hơn: nhiều chỗ chênh, nhiều mép bậc | Dễ hơn nếu phòng đặt cùng tầng |
| Tiếng ồn, mùi | Lan khắp nhà qua khoảng thông | Dễ khoanh vùng theo tầng |
| Thi công, chi phí | Phức tạp hơn ở kết cấu, chống thấm, cửa | Đơn giản, quen thuộc với thợ |
| Lắp thang máy về sau | Khó: thang chỉ dừng được ở một phía | Dễ: thang dừng đúng từng sàn |
Bảng không phân tốt xấu. Gia đình trẻ, ít người, thích không gian liền mạch thường hợp lệch tầng; gia đình nhiều thế hệ, có người đi lại khó thì nên cân nhắc kỹ.
Lệch ở đâu thì hợp, ở đâu nên tránh
Chỗ hợp để lệch nhất là ở giữa nhà, ngay dưới giếng trời. Khi đó khoảng thông tầng trùng với nguồn sáng, cầu thang các vế ngắn bao quanh giếng, nửa trước và nửa sau mỗi bên nhận sáng từ một phía. Theo cách đọc ba đoạn của nhà ống, đây chính là đoạn giữa, chỗ cần "rỗng" theo chiều đứng.
Chỗ nên tránh lệch là ngay trong một phòng chức năng. Phòng khách có một bậc lên xuống, bếp có một bậc giữa khu nấu và khu rửa, phòng ngủ có bậc từ cửa xuống giường là những chỗ hay gây vấp ngã, nhất là ban đêm hoặc khi tay đang bưng đồ. Phong thủy cũng ngại kiểu này với lý do khí trong một phòng bị chia cắt. Hai lý do gặp nhau, nên giữ mỗi phòng một mặt sàn.
Tầng trệt nhà phố thường cần một mặt sàn phẳng lớn cho xe và cho việc kinh doanh, nên nhiều phương án chỉ bắt đầu lệch từ tầng hai. Tầng trên cùng có phòng thờ cũng thường được giữ phẳng, vì việc thờ cúng cần khoảng đứng vững vàng, không có bậc hụt trước ban thờ.
Những ai trong nhà cần được tính trước
Trước khi chốt lệch tầng, hãy hình dung một ngày của từng người trong nhà, không chỉ người đang đứng xem bản vẽ.
- Ông bà, cha mẹ lớn tuổi: mỗi nửa sàn là một lần lên xuống bậc. Nếu họ ở cùng nhà lâu dài, phòng ngủ, nhà vệ sinh và chỗ ăn của họ nên nằm trên cùng một mặt sàn, tốt nhất ở tầng trệt hoặc tầng hai.
- Trẻ nhỏ: nhiều lan can, nhiều mép sàn hở nhìn xuống khoảng thông tầng là nhiều chỗ phải che chắn. Lan can cần đủ cao, khe nan hẹp, không có thanh ngang để trẻ trèo.
- Người mang vác: giặt giũ, mang đồ từ chợ về, chuyển đồ đạc lớn. Một nhà lệch tầng có máy giặt ở trên cùng và bếp ở dưới cùng sẽ khiến việc nhà thành chuỗi lên xuống liên tục.
- Người làm việc tại nhà: khoảng thông tầng đưa tiếng ồn đi khắp nơi. Phòng làm việc cần cửa đóng kín, không nên là một nửa sàn mở.
- Khách và người giúp việc: lối từ cửa vào tới phòng khách, phòng vệ sinh khách nên rõ ràng, ít bậc, không phải đi qua khu riêng.
Nếu câu trả lời cho phần lớn các dòng trên là "khó", lệch tầng một phần (chỉ lệch hai tầng trên) có thể là lời giải dung hoà.
Đọc phương án lệch tầng trên bản vẽ
Bản vẽ nhà lệch tầng khó đọc hơn nhà sàn phẳng vì mỗi "tầng" thật ra là hai nửa. Trước khi duyệt, bạn có thể tự kiểm theo thứ tự sau, cùng kiến trúc sư.
- Xin bản vẽ mặt cắt dọc nhà, không chỉ mặt bằng. Mặt cắt cho thấy rõ nửa sàn nào cao hơn nửa sàn nào, khoảng thông tầng nằm ở đâu, ánh sáng từ mái đi xuống những phòng nào.
- Đánh dấu trên mặt cắt đường đi của một người từ cửa vào tới phòng ngủ xa nhất. Đếm số vế thang phải đi qua. Làm lại với nhà vệ sinh gần phòng ngủ ông bà và với bếp.
- Tìm những chỗ một phòng bị cắt ngang bởi chênh cốt. Nếu có, hỏi xem có thể dời đường lệch ra ranh giới giữa hai phòng không.
- Kiểm vị trí giếng trời so với khoảng thông tầng. Hai thứ trùng nhau thì ánh sáng đi sâu; lệch nhau thì có thể một nửa nhà vẫn tối.
- Hỏi về đường ống nước và ống thoát: ở nhà lệch tầng, ống phải đi vòng qua nhiều cao độ, dễ có đoạn dốc yếu gây tắc. Nhà vệ sinh các tầng nên xếp chồng thẳng lên nhau.
- Hỏi chi phí chênh so với phương án sàn phẳng, và chênh ở hạng mục nào: kết cấu, cửa, lan can hay chống thấm.
Sau sáu bước này, bạn sẽ biết phương án có hợp với nếp sống nhà mình hay chỉ đẹp trên ảnh phối cảnh. Phần quan niệm phong thủy nên xét sau, khi khung nhà đã ổn.
Chi tiết an toàn không được bỏ qua
Nhà lệch tầng có nhiều mép sàn và nhiều vế thang hơn nhà thường, nên những chi tiết an toàn phải tính ngay từ bản vẽ. Mặt bậc cần chống trơn và có độ cao bậc đều nhau trong cùng một vế; một bậc cao hơn hay thấp hơn các bậc khác chỉ vài phân cũng đủ làm người quen chân vấp. Mép bậc nên có dải màu hoặc vật liệu khác để mắt nhận ra, nhất là với người lớn tuổi.
Tay vịn nên chạy liên tục suốt vế thang, nếu được thì có ở cả hai bên. Ánh sáng ban đêm là phần hay bị quên: đèn chân tường hoặc đèn hắt dưới mỗi bậc giúp đi lại không cần bật đèn trần. Lan can quanh khoảng thông tầng phải chịu được lực người tì vào, không làm bằng kính mỏng không có khung chắc.
Về phòng cháy, khoảng thông tầng giúp khói lan nhanh lên các tầng. Hệ thống báo khói ở mỗi nửa sàn và một lối thoát rõ ràng là việc cần bàn với đơn vị thiết kế theo quy định hiện hành. Đây là phần mà không quan niệm phong thủy nào thay được.
Câu hỏi thường gặp
Nhà lệch tầng có bị coi là phạm điều kiêng gì không?
Không có điều kiêng phổ biến nào nói nhà lệch tầng là phạm. Một số ý kiến ngại sàn chênh trong cùng một phòng hoặc trước ban thờ; lệch giữa hai khối nhà là cách bố trí kiến trúc bình thường. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Lệch nửa tầng thì đếm số bậc cầu thang theo quan niệm Sinh – Lão – Bệnh – Tử thế nào?
Người theo cách đếm này thường đếm riêng từng vế ngắn hoặc đếm cả đoạn từ sàn này tới sàn kế tiếp, tuỳ thầy. Không có quy ước thống nhất. Điều quan trọng hơn là chiều cao bậc đều và dễ đi.
Nhà đã xây sàn phẳng có cải tạo thành lệch tầng được không?
Việc đó đụng tới dầm sàn và kết cấu chịu lực, gần như là xây lại phần giữa nhà. Muốn làm phải có kỹ sư kết cấu khảo sát và xin phép theo quy định. Thường chỉ đáng làm khi đã định đại tu cả căn.
Nhà lệch tầng có lắp thang máy được không?
Được, nhưng thang thường chỉ dừng ở một phía, nên các nửa sàn bên kia vẫn phải đi bộ nửa tầng. Có loại thang mở cửa hai phía để dừng ở cả hai nửa sàn, cần tính từ khi thiết kế. Nếu biết trước gia đình sẽ cần thang, nên bàn với kiến trúc sư từ đầu.
Đặt phòng thờ ở nhà lệch tầng nên chọn nửa sàn nào?
Nhiều gia đình chọn nửa sàn cao nhất phía trước hoặc phía sau tuỳ hướng, miễn phía trên không có nhà vệ sinh hay phòng ngủ và trước ban thờ là mặt sàn phẳng đủ rộng để đứng lễ. Hướng bàn thờ cụ thể có bài riêng ở danh mục phòng thờ.
Khoảng thông tầng lớn có làm điều hoà tốn điện hơn không?
Thường có, vì khối không khí cần làm mát lớn hơn và khí lạnh dễ chìm xuống tầng dưới. Nhiều nhà lệch tầng lắp vách kính hoặc rèm có thể đóng mở giữa các nửa sàn để chia vùng khi cần chạy điều hoà.