Trên đảo, ngôi nhà không có núi lớn che lưng như trong đất liền: gió có thể đến từ mọi phía, nước ngọt là thứ quý nhất, và có những tuần biển động tàu không chạy. Phong thủy nhà đảo vì vậy thu về mấy câu hỏi rất thực: dựng nhà ở phía nào của đảo, lấy nước từ đâu, và gia đình sống thế nào khi bị cô lập vài ngày.
Bài này dành cho người dân, người làm việc dài ngày và người định làm nhà trên các đảo có dân cư của nước ta, từ Cô Tô thuộc Quảng Ninh, Cát Bà thuộc Hải Phòng, qua Lý Sơn thuộc Quảng Ngãi, Phú Quý nay thuộc Lâm Đồng, đến Côn Đảo thuộc TP.HCM và Phú Quốc thuộc An Giang. Bài nói ở mức nguyên lý chung; mỗi đảo có điều kiện riêng nên hãy hỏi kinh nghiệm người dân tại chỗ.
Đảo khác đất liền ở đâu: gió bốn phía, không có chỗ dựa lớn
Phong thủy trong đất liền hay nói về thế "tựa sơn": nhà có núi, đồi hay rặng cây lớn phía sau. Trên một hòn đảo nhỏ, phần đất cao thường chỉ là vài ngọn đồi thấp, và biển bao quanh bốn phía. Gió mùa đông bắc thổi vào một sườn đảo, gió mùa tây nam thổi vào sườn kia, bão có thể đến từ bất cứ hướng nào. Không có phía nào hoàn toàn yên.
Vì thế người dân đảo từ lâu đã chọn những chỗ tự nhiên khuất gió: vịnh kín, phía sau doi đất, chân đồi về phía ít gió mạnh. Làng chài trên nhiều đảo tụ ở những vũng biển như vậy, nơi tàu thuyền neo đậu được, sóng nhỏ hơn và gió dịu hơn. Nếu dùng ngôn ngữ phong thủy, vũng biển kín là "minh đường" có "sa" bao quanh; nếu dùng ngôn ngữ hàng hải, đó là chỗ tránh trú.
Một khác biệt nữa là tính cô lập. Mọi thứ trên đảo, từ xi măng, sắt thép đến gạo, thuốc men, phần lớn được chở từ đất liền. Mùa biển động, tàu có thể nghỉ chạy nhiều ngày. Ngôi nhà trên đảo vì vậy phải bền, dễ sửa bằng vật liệu sẵn có, và có chỗ cho gia đình dự trữ đủ dùng qua những ngày đó.
Chọn chỗ dựng nhà trên đảo: phía nào khuất gió, chỗ nào an toàn
Xem hai mùa gió. Hầu hết các đảo nước ta chịu gió mùa đông bắc vào mùa đông, gió tây nam vào mùa hè. Phía đảo hứng gió đông bắc thường có sóng lớn suốt mùa đông. Phía nào là phía khuất tuỳ hình dạng từng đảo, người dân tại chỗ biết rõ hơn mọi bản đồ.
Không dựng sát mép nước ở bờ hứng sóng. Khi có bão hay gió mùa mạnh, sóng và nước dâng có thể tràn vào sâu. Khoảng lùi từ mép biển đến nhà ở những bờ hứng sóng nên lớn hơn hẳn bờ trong vịnh.
Tận dụng đồi thấp làm chỗ tựa. Nhà ở chân đồi phía khuất gió được đồi che bớt gió mùa. Đây là thế "tựa sơn" thu nhỏ của đảo. Cần chú ý nước mưa từ đồi chảy xuống, và đá lăn nếu sườn dốc đá.
Tránh đỉnh đồi trống. Chỗ cao nhất của đảo có tầm nhìn đẹp nhưng chịu gió mạnh nhất, nguy cơ sét cao. Phong thủy gọi nhà trơ trọi trên cao là thế cô phong, thực tế cũng là chỗ khó giữ mái nhất trong bão.
Hỏi quy hoạch và đất được phép xây. Nhiều khu vực trên đảo là đất rừng, đất quốc phòng, khu bảo tồn biển hay đất du lịch có quy hoạch riêng. Kiểm pháp lý trước, rồi mới bàn hướng nhà.
Nước ngọt trên đảo: thứ tài sản quý nhất của ngôi nhà
Phong thủy coi nước là "tài". Trên đảo, điều này đúng theo nghĩa đen hơn bất cứ nơi nào. Một số điểm người dân đảo hay lưu ý:
- Nguồn nước ngầm có hạn, ở nhiều đảo nhỏ là một lớp nước ngọt mỏng nằm trên nước mặn. Bơm hút quá nhiều làm nước mặn xâm nhập, giếng nhiễm mặn dần.
- Trữ nước mưa là thói quen gần như bắt buộc: mái nhà sạch, máng xối dẫn về bể có nắp, bỏ những đợt nước đầu mùa rửa mái.
- Bể chứa đủ lớn cho cả mùa khô, đặt ở chỗ bóng mát, kín để không sinh bọ gậy.
- Khu vệ sinh, bể phốt đặt xa giếng, ở phía thấp hơn, vì đất cát trên đảo lọc kém.
- Dùng nước tiết kiệm: nước rửa rau tưới cây, nước tắm giặt dẫn ra vườn nếu không lẫn hoá chất mạnh.
- Kiểm tra chất lượng nước định kỳ, nhất là sau bão khi nước biển có thể tràn vào giếng.
Ở đất liền, câu "nước là tài" thường được hiểu theo nghĩa biểu tượng. Trên đảo, mất nước ngọt là mất khả năng ở lại, nên giữ nước sạch chính là việc giữ "tài" thiết thực nhất.
Mùa biển động: chuẩn bị cho những ngày tàu không chạy
Vào mùa gió mạnh và mùa bão, tàu ra vào đảo có thể bị tạm dừng. Một ngôi nhà trên đảo nên được chuẩn bị theo trình tự:
- Theo dõi thông báo về thời tiết biển và lịch tàu của địa phương, không đợi đến khi gió nổi mới chuẩn bị.
- Dự trữ lương thực, nước uống, thuốc thiết yếu cho gia đình trong nhiều ngày, nhất là nhà có người già, trẻ nhỏ, người bệnh mạn tính.
- Chuẩn bị điện dự phòng: đèn pin, pin sạc dự phòng, máy phát nếu có, dùng đúng cách và đặt ngoài nhà khi chạy máy phát.
- Gia cố mái, cửa, thu gọn đồ ngoài sân, buộc chặt mái tôn, tấm che.
- Đưa tàu thuyền vào nơi tránh trú theo hướng dẫn của địa phương và biên phòng.
- Biết nơi sơ tán của khu vực mình ở, giữ liên lạc với hàng xóm và tổ dân phố.
Phong thủy không có bài nào thay được những bước này. Một ngôi nhà có kho dự trữ gọn gàng, khô ráo, đặt ở chỗ không ngập, theo cách nói dân gian, là nhà "có của để dành"; theo nghĩa thực tế, đó là nhà chống chịu được mùa biển động.
Vật liệu chở từ đất liền: bền, chịu mặn và dễ sửa
Trên đảo, mọi viên gạch, bao xi măng, tấm tôn đều đi qua một chuyến tàu. Vì vậy việc sửa nhà tốn kém hơn trong đất liền và thường bị dồn vào mùa biển êm. Chọn vật liệu bền ngay từ đầu giúp đỡ rất nhiều cho những năm sau.
Hơi muối trên đảo đậm hơn trong đất liền. Sắt thép, đinh vít, bản lề, khung cửa sắt gỉ nhanh; bê tông có lớp bảo vệ mỏng dễ bị muối xâm nhập làm gỉ cốt thép. Những vật liệu chịu mặn tốt, sơn bảo vệ nhiều lớp, ốc vít loại không gỉ là khoản đầu tư hợp lý. Gỗ cần được xử lý chống mối mọt và chống ẩm.
Dáng nhà cũng nên đơn giản: mái gọn, ít chi tiết trang trí nhô ra, ít kính lớn ở phía hứng gió. Nhà đơn giản dễ sửa bằng tay nghề và vật liệu có sẵn trên đảo khi tàu chưa chạy. Phong thủy ưa nhà "vuông vức, gọn gàng"; ở đảo, sự gọn gàng ấy còn là sự tiện lợi khi phải sửa chữa trong điều kiện hạn chế.
Ví dụ giả định: một gia đình ở đảo định làm mặt tiền kính lớn hướng ra biển. Họ có thể giữ tầm nhìn bằng một hàng cửa kính vừa phải, có cửa chớp bên ngoài đóng được khi có gió mạnh, khung bằng vật liệu chịu mặn. Như vậy vừa có cảnh biển, vừa không phải chờ tàu để thay kính sau mỗi mùa gió.
Ba nhóm đảo, ba kiểu thời tiết: so nhanh
Các đảo có dân cư của nước ta trải dài theo bờ biển nên khí hậu khác nhau. Bảng dưới gom thành ba nhóm ở mức khái quát; thời gian các mùa xê dịch theo từng năm:
| Nhóm đảo | Ví dụ | Thời tiết đáng lưu ý | Điều ngôi nhà cần làm tốt |
|---|---|---|---|
| Đảo phía Bắc | Cô Tô, Cát Bà, Bạch Long Vĩ | Mùa đông lạnh, gió đông bắc mạnh; mùa hè có bão | Kín gió phía đông bắc, giữ ấm mùa đông, mái neo chắc cho mùa bão |
| Đảo miền Trung | Lý Sơn, Cồn Cỏ, Phú Quý | Gió mùa đông bắc mạnh nhiều tháng, bão cuối năm, mùa khô ít nước | Chọn phía khuất gió, trữ nước mưa lớn, nhà thấp vững |
| Đảo phía Nam | Côn Đảo, Phú Quốc, Nam Du | Nóng quanh năm, mùa mưa theo gió tây nam, ít bão hơn phía Bắc | Mở gió, che nắng, chống mưa hắt phía tây nam, chống ẩm mốc |
Bảng chỉ để định hướng ban đầu. Kinh nghiệm của người dân sống lâu năm trên chính hòn đảo đó luôn có giá trị hơn mọi bảng tổng hợp.
Cũng nên nhớ rằng trên cùng một đảo, hai bờ có thể khác nhau như hai vùng khí hậu. Bờ hứng gió mùa đông bắc có thể sóng lớn suốt mùa đông trong khi bờ bên kia lặng, và mùa hè thì đổi ngược lại. Người làm nhà, nhất là người từ đất liền ra, nên ở thử qua cả hai mùa hoặc hỏi kỹ người làng trước khi chọn bờ.
Miếu, lăng và nếp cộng đồng của làng đảo
Trên nhiều đảo, làng chài có lăng thờ cá Ông, miếu thờ các vị thần biển, đình làng, và những nghĩa trang, đài tưởng niệm dành cho người đi biển không trở về. Những công trình ấy thường được đặt ở những chỗ có ý nghĩa với cả làng: nhìn ra biển, gần bến thuyền, trên doi đất cao. Đó là nếp tín ngưỡng của cộng đồng, cần được tôn trọng.
Khi làm nhà mới gần những công trình này, nhiều người lo về chuyện "nhà gần miếu" theo quan niệm. Cách ứng xử tốt nhất là hỏi người trong làng về tục lệ địa phương, giữ khoảng cách và lối đi chung cho những dịp lễ, không xây chắn tầm nhìn hay lối vào của lăng, miếu. Phần quan niệm tốt xấu, mức tin tuỳ mỗi người; phần tôn trọng cộng đồng thì nên giữ.
Nếp sống làng đảo cũng gắn chặt với tính cộng đồng: nhà sát nhau, giúp nhau chằng chống mùa bão, chia nhau nước ngọt mùa khô. Một ngôi nhà mới hoà vào dáng chung của xóm, không quá cao trơ trọi, không chiếm lối đi chung, thường dễ sống hơn. Nếu dùng ngôn ngữ phong thủy, đó là "hợp thế" với cả làng; nói giản dị thì là sống được với hàng xóm khi biển động.
Câu hỏi thường gặp
Làm nhà trên đảo nên quay hướng nào?
Không có hướng chung cho mọi đảo. Nguyên tắc là tránh để mặt nhà có cửa lớn hứng thẳng gió mùa mạnh và hướng bão hay đến, ưu tiên phía khuất gió của đảo. Mỗi đảo có hình dạng và hướng gió riêng, nên hỏi người dân địa phương. Hướng theo cung phi là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Nước giếng trên đảo bị mặn dần là vì sao?
Nhiều đảo nhỏ có lớp nước ngọt ngầm mỏng nằm trên nước mặn. Khi bơm hút nhiều, nhất là mùa khô, nước mặn có thể xâm nhập lên. Sau bão, nước biển tràn vào cũng làm giếng nhiễm mặn. Giảm hút, trữ nước mưa và hỏi cơ quan chuyên môn địa phương là những việc nên làm.
Nhà trên đảo có nên làm mái bê tông không?
Mái bê tông nặng, ít bị gió bóc, phù hợp với vùng nhiều bão nếu được thiết kế và chống thấm tốt. Nhược điểm là nóng nếu không có lớp chống nóng và việc sửa chữa cần vật liệu chở từ đất liền. Lựa chọn nên dựa trên tư vấn kỹ thuật cho từng đảo.
Mùa biển động nên dự trữ những gì?
Lương thực khô, nước uống, thuốc thiết yếu, đặc biệt là thuốc dùng hằng ngày cho người già, người bệnh mạn tính; đèn pin, pin dự phòng; vật dụng sửa chữa cơ bản. Lượng dự trữ tuỳ số người và tuỳ thông báo về thời gian tàu ngừng chạy của địa phương.
Làm nhà gần lăng, miếu trên đảo có kiêng gì không?
Mỗi làng có tục lệ riêng, có nơi coi trọng khoảng cách, lối đi, tầm nhìn của lăng, miếu ra biển. Nên hỏi người lớn tuổi trong làng trước khi xây và không chắn lối vào hay hướng nhìn của công trình chung. Phần kiêng kỵ là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Vì sao nhà trên đảo nên làm đơn giản?
Vật liệu và thợ đều phải chở từ đất liền, việc sửa chữa bị phụ thuộc vào lịch tàu và mùa biển. Nhà có mái gọn, ít chi tiết nhô ra, ít kính lớn ở phía hứng gió thì ít hư hại hơn và dễ sửa bằng vật liệu sẵn có. Sự gọn gàng ấy cũng hợp với ý nhà vuông vức của phong thủy.