Mái che giếng trời tốt phải làm được ba việc cùng lúc: chắn mưa hắt, giảm nắng nóng và vẫn để khí nóng thoát ra ngoài. Phương án hay dùng ở nhà phố là mái kính an toàn đặt cao hơn miệng giếng, chừa khe thoáng bốn phía, kèm lam hoặc rèm che nắng và lưới chống rơi bên dưới. Mái bịt kín hoàn toàn thường làm giếng trời nóng và bí, mất tác dụng thông gió.
Phong thủy coi giếng trời là chỗ nạp khí, nên không ưa mái che kín mít; một số người còn giữ quan niệm cho nước mưa chảy vào giếng như hình ảnh tụ thủy. Bài này đi qua các loại mái, chi tiết chống mưa, chống nóng, an toàn, rồi bàn cách làm đáy giếng. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; độ nóng, độ ẩm và nước dột thì ai cũng cảm thấy.
So sánh các loại mái che giếng trời
Mỗi loại mái có điểm mạnh yếu riêng. Bảng giúp bạn chọn theo điều kiện nhà mình.
| Loại mái | Ưu điểm | Nhược điểm | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Kính cố định sát miệng giếng, kín bốn phía | Chắn mưa tuyệt đối, dễ làm | Nóng, không thoát khí, đọng hơi nước | Hầu như không nên dùng nguyên dạng |
| Kính cố định nâng cao, chừa khe thoáng bốn phía | Chắn mưa phần lớn, vẫn thoát nhiệt | Mưa gió lớn có thể hắt nhẹ qua khe | Phần lớn nhà phố |
| Lam nhôm hoặc gỗ cố định | Thoáng, che nắng tốt, rẻ | Không chắn mưa | Giếng có đáy chịu nước, có thoát nước tốt |
| Kính kết hợp lam phía trên | Chắn mưa, giảm nắng trực tiếp | Chi phí cao hơn, khó vệ sinh hơn | Nhà hướng Tây, nắng gắt |
| Mái mở đóng bằng tay hoặc động cơ | Linh hoạt: mở khi nắng nhẹ, đóng khi mưa | Cần bảo trì cơ cấu, có thể kẹt | Gia đình chịu bảo trì định kỳ |
| Không mái, chỉ có lưới | Thông gió tối đa, gần với sân trong cổ | Mưa vào thẳng, cần đáy chịu nước | Giếng có sân đáy lát đá, xa phòng ở |
Phương án kính nâng cao có khe thoáng là điểm khởi đầu an toàn cho đa số nhà phố. Các phần sau giải thích cách làm chi tiết.
Chống mưa hắt mà vẫn thoáng
Nâng mái cao hơn miệng giếng. Mái kính đặt trên khung cao hơn tường sân thượng một khoảng, chừa khe thoáng ở bốn phía. Khí nóng thoát qua khe, còn mưa rơi thẳng thì được mái chắn.
Mái rộng hơn miệng giếng. Mép mái nên vươn ra ngoài miệng giếng một đoạn để mưa xiên không hắt vào. Mưa gió mạnh có thể vẫn hắt nhẹ; đáy giếng và tường giếng nên chịu được chút nước.
Độ dốc và máng thu nước. Mái kính cần đủ dốc để nước không đọng, và có máng thu dẫn nước về ống thoát. Nước mưa chảy tự do từ mép mái xuống sân thượng nhà bên là nguồn tranh chấp hàng xóm.
Khe thoáng có lưới chắn côn trùng, lá. Lưới mịn ở khe thoáng ngăn chim, lá cây và côn trùng lớn vào giếng mà vẫn cho gió qua.
Nước mưa và quan niệm tụ thủy. Một số gia đình giữ ý tứ thủy quy đường bằng cách cho một phần nước mưa chảy vào bồn cây hay tiểu cảnh ở đáy giếng thay vì dẫn hết ra ngoài. Cách làm này cần chống thấm và thoát tràn kỹ, nếu không sẽ thấm xuống tầng dưới.
Chống nóng: kính, lam và rèm
Kính trong thường để ánh sáng và bức xạ nhiệt đi qua gần như trọn vẹn. Với giếng trời hướng Tây hoặc giếng mở thẳng lên trời giữa trưa, tầng trên cùng có thể rất nóng. Có vài lớp giải pháp. Kính có lớp phủ giảm bức xạ nhiệt hoặc kính hộp giảm được phần nhiệt đi vào, đổi lại chi phí cao hơn và ánh sáng hơi tối hơn. Lam nhôm hoặc lam gỗ đặt bên trên hay bên dưới mái kính cắt bớt nắng trực tiếp mà vẫn giữ ánh sáng khuếch tán. Rèm cuốn hoặc rèm xếp dưới mái kính cho phép điều chỉnh theo mùa.
Một lưu ý: lam và rèm đặt bên ngoài mái kính chặn nhiệt tốt hơn đặt bên trong, vì nhiệt bị chặn trước khi qua kính. Nhưng lam ngoài trời chịu mưa nắng, cần vật liệu bền và dễ vệ sinh. Cây leo trên giàn phía trên mái kính là một lựa chọn mềm mại, vừa che nắng vừa tạo cảnh, nhưng phải kiểm soát để lá rụng không lấp máng nước.
Theo quan niệm, giếng trời quá chói và nóng bị coi là dương khí quá mạnh, cần làm dịu bằng cây và nước. Về thực tế, đó chính là việc làm giảm nhiệt và chói cho các tầng trên.
Giếng trời ghép cầu thang: mái che cần tính thêm gì
Ở nhà ống, giếng trời thường nằm ngay trên lồng cầu thang. Lúc này mái che không chỉ bảo vệ đáy giếng mà còn bảo vệ các bậc thang ở mọi tầng. Một chút mưa hắt qua khe thoáng có thể chấp nhận được ở sân đáy lát đá, nhưng trên mặt bậc gỗ hay đá bóng thì lại thành nguy cơ trượt ngã. Vì vậy, với giếng ghép cầu thang, mép mái nên vươn rộng hơn và khe thoáng nên có tấm chắn xiên hoặc lá sách để mưa xiên không lọt vào.
Ánh nắng rọi qua mái kính xuống bậc thang vào giờ nhất định trong ngày cũng có thể gây chói, nhất là khi người đi xuống nhìn thẳng về phía nguồn sáng. Lam hoặc kính mờ một phần giúp ánh sáng tản đều. Ban đêm, đèn trong lồng giếng nên chiếu vào tường hoặc mặt bậc chứ không chiếu thẳng vào mắt người đi.
Theo quan niệm, cầu thang dưới giếng trời được coi là đường dẫn khí trời xuống các tầng, nên nhiều người ưa bố cục này. Phần kỹ thuật đi kèm là chống mưa và chống chói cho bậc thang, hai việc quyết định cầu thang có an toàn quanh năm hay không.
Khung mái và chỗ tiếp giáp: nơi hay dột nhất
Phần lớn ca dột giếng trời không đến từ tấm kính mà từ chỗ tiếp giáp giữa khung mái với tường hoặc sàn sân thượng. Khung thép cần được sơn chống gỉ kỹ, chân khung bắt vào sàn phải có lớp chống thấm bọc quanh, vì mỗi lỗ khoan bắt bu lông là một đường nước tiềm năng. Khung nhôm định hình nhẹ hơn, ít gỉ hơn nhưng cần thiết kế đủ cứng với kích thước giếng lớn.
Keo trám giữa kính và khung lão hoá dưới nắng, thường sau vài năm sẽ nứt chân chim. Kiểm keo định kỳ và trám lại trước mùa mưa rẻ hơn nhiều so với xử lý vệt thấm trên tường giếng nhiều tầng. Gờ chắn nước quanh miệng giếng trên sân thượng, cao hơn mặt sàn một chút, giúp nước trên sân không tràn vào giếng khi mưa lớn hoặc khi ống thoát sân bị tắc.
Khi thuê thợ, hãy hỏi rõ phần nào do ai chịu trách nhiệm bảo hành: kính, khung, keo hay chống thấm sàn. Sự cố dột thường nằm đúng ở ranh giới giữa các hạng mục.
An toàn của giếng trời: phần không được bỏ qua
Giếng trời là một lỗ mở thẳng đứng xuyên nhiều tầng. Các điểm an toàn cần kiểm:
- Kính mái phải là kính an toàn, thường là kính cường lực dán hoặc kính nhiều lớp, để khi vỡ không rơi mảnh sắc xuống người bên dưới.
- Dưới mái kính nên có lưới chống rơi bằng thép hoặc inox, phòng khi kính vỡ hoặc có người, vật rơi qua.
- Miệng giếng trên sân thượng cần lan can hoặc bờ tường đủ cao, nhất là ở nhà có trẻ nhỏ chơi trên sân thượng.
- Lan can quanh lồng giếng ở các tầng phải đủ cao, không thanh ngang, khe hẹp, giống lan can cầu thang.
- Lối lên vệ sinh mái kính phải có chỗ bám, dây an toàn; không bước trực tiếp lên kính.
- Mái mở bằng động cơ cần có chế độ dừng khi gặp vật cản và người lớn kiểm soát nút điều khiển.
Các chi tiết này nên được đưa vào bản vẽ và hợp đồng thi công ngay từ đầu, vì thêm lưới và lan can sau khi hoàn thiện thường khó và xấu hơn.
Đáy giếng trời: tiểu cảnh khô, tiểu cảnh nước hay để trống
Đáy giếng trời ở tầng một thường là chỗ đẹp nhất nhà khi có ánh sáng rọi xuống, nên nhiều gia đình làm tiểu cảnh. Tiểu cảnh khô gồm sỏi, đá, vài chậu cây chịu bóng như dương xỉ, trầu bà, lưỡi hổ, ít phải chăm và ít rủi ro. Tiểu cảnh nước như hồ cá nhỏ, thác nước tường đẹp và được nhiều người theo phong thủy ưa vì hình ảnh tụ thủy, nhưng tăng độ ẩm, cần bơm lọc, cần điện gần nước và cần vệ sinh để không thành chỗ muỗi sinh sản.
Nếu cầu thang chạy quanh giếng, đáy giếng nhìn thấy từ mọi tầng, nên giữ bố cục gọn, ít chi tiết vụn. Ánh sáng giếng trời ở tầng một thường không đủ cho cây ưa nắng; cây cần ánh sáng nhiều nên đặt ở tầng trên, gần mái. Đèn hắt chân tường giúp đáy giếng không tối om buổi tối.
Để trống đáy giếng, chỉ lát đá và có rãnh thoát nước, là lựa chọn hợp lý nếu giếng không có mái chắn mưa hoàn toàn. Khi đó đáy giếng là một sân trong nhỏ, đúng tinh thần sân trong của nhà cổ.
Bảo trì giếng trời theo mùa
Giếng trời đẹp nhất khi được giữ sạch. Lịch bảo trì gợi ý:
- Trước mùa mưa: kiểm máng thu nước, ống thoát, keo trám quanh mái kính; dọn lá trên mái và trong khe thoáng.
- Giữa mùa mưa: sau mỗi trận mưa lớn, xem tường giếng có vệt thấm, đáy giếng có đọng nước không.
- Đầu mùa nắng: lau mái kính, kiểm lam và rèm che nắng, căng lại cây leo nếu có.
- Mùa nồm ở miền Bắc: tạm khép cửa giữa giếng và phòng ở khi không khí ngoài trời ẩm, mở lại khi trời khô.
- Hằng năm: kiểm lưới chống rơi, lan can, liên kết khung mái; với mái mở, bảo dưỡng ray và động cơ.
Phần lớn sự cố giếng trời như dột, rêu, nóng bất thường đến từ việc bỏ qua bảo trì chứ không phải do thiết kế. Khi thiết kế, hãy hỏi trước lối lên mái để vệ sinh: một giếng trời không có cách nào tiếp cận mái kính an toàn sẽ chỉ được lau khi đã bẩn đến mức tối hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Mái kính giếng trời nên dùng loại kính gì?
Nên dùng kính an toàn như kính cường lực dán hoặc kính nhiều lớp, độ dày theo tư vấn của đơn vị thi công. Muốn giảm nóng có thể chọn kính có lớp phủ giảm bức xạ nhiệt hoặc kết hợp lam che nắng.
Mái che giếng trời bằng tấm nhựa lấy sáng được không?
Tấm polycarbonate nhẹ và rẻ hơn kính, chịu va đập tốt, nhưng theo thời gian có thể ố vàng, giảm độ trong và trầy xước. Hợp với ngân sách hạn chế hoặc giếng ở chỗ ít nhìn thấy.
Có nên bịt kín giếng trời để chống bụi và mưa hoàn toàn?
Không nên bịt kín toàn bộ, vì giếng sẽ mất tác dụng thoát nhiệt và có thể đọng hơi nước. Nếu cần chống bụi, dùng lưới mịn ở khe thoáng và mái nâng cao.
Giếng trời có mái mở tự động có đáng làm không?
Mái mở cho phép linh hoạt theo thời tiết và đẹp, nhưng cần bảo trì ray, động cơ, cảm biến mưa. Nếu gia đình không có thói quen bảo trì, mái cố định có khe thoáng thường bền và ít phiền hơn.
Nước mưa chảy vào giếng trời có thật sự là tụ tài không?
Hình ảnh tứ thủy quy đường của nhà cổ Huy Châu gắn nước với tài lộc theo biểu tượng. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Về kỹ thuật, nếu cho nước vào giếng thì đáy giếng phải chống thấm và thoát nước tốt.